|
ʻO Kānepōiki ke kāne a ʻo Halepākī ka wahine. ʻO lāua nā mākua o Kalapana, ke keiki hoʻopāpā. ʻO Kona, mokupuni ʻo Hawaiʻi, ko Kānepōiki one hānau a he keiki papa nō hoʻi ʻo ia no ia ʻāina. A i Kauaʻi, A ke ao lewa i luna, A ka pua nānā i kai o Wailua, i hānau ʻia ai ʻo Halepākī. ʻO Kapalaoa kekahi inoa o Halepākī a ua kapa ʻia ka ʻāina āna i noho ai i Kona ʻo Kapalaoa. |
|
He ʻehā lākou o ko lākou hānau ʻia ʻana. ʻO Halepāiwi ka mua a ʻo Halepāniho aku ka lua. He mau kāne lāua. ʻO Kalaoa aku ke kolu a ʻo Halepākī ka muli loa. He mau wāhine lāua. ʻO ka hoʻopāpā ka hana kaulana a nā mākua o Halepākī mā, no laila, ua aʻo ihola lāua i kā lāua mau keiki i kā lāua hana walea he hoʻopāpā, a ua ʻapo mai nā keiki a pau i ia ʻike, a ua lilo ia i mea walewaha iā lākou. Ma mua naʻe o ka pau ʻana o ke aʻo ʻia ʻana o Halepākī, ka muli loa, make ʻē ihola nā mākua, no laila, ʻaʻole i pau loa nā hana hoʻopāpā i ka paʻa iā ia, a ua hapa iki mai kona ʻike i kona mau mua, a ʻo ia ke kumu i make ai ʻo Kānepōiki, ke kāne āna, āna nō i aʻo ai. I ka nui ʻana aʻe o Halepākī a me Kalaoa, a ma hope iho hoʻi o ka make ʻana o nā mākua, haʻalele akula lāua iā Kauaʻi, holo maila a pae akula i Kona, Hawaiʻi. Hui aʻela ʻo Halepākī a me Kānepōiki a “hihia ihola nā makau a ka lawaiʻa”. No laila, ua hoʻāo aʻela lāua a noho a kāne a wahine ihola. ʻAʻole i liʻuliʻu kā lāua noho pū ʻana, hāpai ihola ʻo Halepākī. Noho iki ihola ʻo Kalaoa me Halepākī mā, a hala kekahi mau malama, a laila, haʻalele ihola ʻo ia iā Kona, a kau pū akula me kekahi poʻe e holo ana i Hilo, a i kona pae ʻana i laila, hele loa akula ʻo ia a noho ma nā Hilo Pali Kū, a ua kapa ʻia ka inoa o ka ʻāina āna i noho aku ai ʻo Kalaoa. I ka noho ʻana o nā kaikunāne i Kauaʻi, ua hoʻomau nō lāua i kā lāua hana ʻo ka hoʻopāpā a puni ʻo Kauaʻi. ʻO Kalanialiʻiloa ke aliʻi o Kauaʻi a ʻo Wailua kona wahi e noho ai. He aliʻi ʻike ʻole ʻo ia i ka hoʻopāpā a he aʻo maoli nō kona mea i ʻike ai. ʻAʻohe nō he ʻike loa ʻo Kalanialiʻiloa i ka hoʻopāpā, akā i kona wā i aʻo ai ua lilo ia hana i puni nāna, no laila, i ka wā e lohe ai no kekahi kanaka ʻike i ka hoʻopāpā, ua kiʻi ʻia aku ʻo ia a hoʻihoʻi ʻia maila a noho pū me ke aliʻi. ʻAʻole nō no ka ʻike maoli ko Kalanialiʻiloa mea i kaulana ai i ka hoʻopāpā, akā no ka lilo ʻana o ka hana i puni nāna a me kona hoʻolako a me ka hoʻākoakoa ʻana i ka poʻe ʻike a me kona hana maoli ʻana nō i ia hana, ʻo ia ke kumu a nā kānaka i kapa aku ai iā ia he aliʻi hoʻopāpā. Akā, ʻo ka pololei maoli, e pono ʻo ia e kapa ʻia ʻo ke aliʻi puni hoʻopāpā. Hoʻokahi mea nui a Kalanialiʻiloa i kuko ai e loaʻa, a ʻo ia kēia. Ua kuko ʻo ia e kūkulu i pā iwi kanaka no ka hale ona. A hiki mai naʻe i kēia wā, ʻaʻole i kō. I ka lohe ʻana naʻe o Kalanialiʻiloa i ke kaulana o Halepāiwi a me Halepāniho i ka hoʻopāpā, noʻonoʻo ihola ʻo ia, mālia paha ʻo ka hoʻopāpā ka hana e hoʻokō ʻia ai ʻo kāna mea i kuko nui ai. No laila, hoʻouna akula ʻo ia i kāna ʻelele e kiʻi aku iā Halepāiwi a me Halepāniho no ka mea, ua hoʻoholo ihola ʻo ia e aʻo i ka hoʻopāpā. |
|
Hele akula ka ʻelele a ke aliʻi a loaʻa ʻo Halepāiwi mā. A laila, haʻi akula i ka ʻōlelo a ke aliʻi. I ka hiki ʻana aku o ka ʻelele, nīnau maila ʻo Halepāiwi, “He aha mai nei kāu?” “I hele mai nei au he kauoha na ke aliʻi, na Kalanialiʻiloa, e hele aku ʻolua I laila.” “ ʻAe. O hoʻi a haʻi aku i ke aliʻi e hiki aku ana māua, ʻoiai, he leo hoʻi nele ʻole ko ke aliʻi, no ka mea, he leo make. Aia naʻe hoʻi a pau aʻe kā māua wahi pūpū paʻakai ʻana.” Hoʻi akula ka ʻelele a haʻi akula i ke aliʻi, a noho ihola ke aliʻi me ke kali mālie ʻana, me ka manaʻolana e hoʻokō ʻia ana kona makemake. A pau kā Halepāiwi mā ʻai ʻana, liuliu aʻela lāua. A mākaukau, hele akula i kahi o ke aliʻi. I ko lāua hiki ʻana aku i ke alo aliʻi, ʻike ʻē maila nō kahi ʻelele a ke aliʻi i hoʻouna aku ai e kiʻi iā lāua. Holo akula ia a haʻi akula i ke aliʻi, “Eia aʻe ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, nā kānaka hoʻopāpā āu i hoʻouna aku nei iaʻu e kiʻi.” “ ʻO ia. E kiʻi aku ʻoe a lawe loa mai nō iā lāua i loko nei,” wahi a ke aliʻi. |
|
“ ʻAe,” wahi a ka ʻelele. Hele akula ka ʻelele a loaʻa ʻo Halepāiwi mā. ʻĪ akula, “ ʻAuhea ʻolua, ma ʻaneʻi mai kākou.” Huli akula ka ʻelele, hele i kahi o ke aliʻi a hahai akula ʻo Halepāiwi mā ma hope. I ka hiki ʻana aku i mua o ke alo o ke aliʻi a ʻike maila ke aliʻi iā Halepāiwi mā, mahamaha maila ʻo ia me ka ʻī mai, “Ma ʻaneʻi ma-i! E neʻeneʻe mai ʻolua a kokoke iaʻu, no ka mea, he wahi manaʻo koʻu iā ʻolua.” Neʻeneʻe akula lāua a kokoke i ke aliʻi. A laila, nīnau akula ʻo Halepāiwi, “He aha lā ka manaʻo o ke aliʻi i hoʻouna aʻe nei i ke kanaka e hele mai?” “He makemake au e aʻo i ka hoʻopāpā,” wahi a ke aliʻi, “a no ke kukuʻi ʻana mai nei hoʻi o ke kaulana o ʻolua i ka hoʻopāpā, no laila, manaʻo aʻe nei au, iā ʻolua e kō ai kuʻu makemake.” “ ʻAe. E hoʻokō ʻia nō kou makemake e ke aliʻi,” wahi a Halepāiwi. “E kūkulu mua naʻe ka hale hoʻopāpā a paʻa, a laila, hoʻomaka ke aʻo.” Kauoha akula ke aliʻi e ʻauhau ʻia nā kānaka a pau e piʻi i ka lāʻau a me ke pili no ke kūkulu ʻana i ka hale hoʻopāpā. A ua hele akula nā luna kāhea e kūkala hele ma ʻō a ma ʻaneʻi. I kekahi lā aʻe, moe ana kāoʻo a kānaka e piʻi ana i ke kuahiwi, a i ia lā nō a pō, ahu ana ka lāʻau a me ke pili. A i kekahi lā aʻe nō hoʻi, paʻa ka hale. Ua māhele ʻia ʻo loko o ka hale a hapalua like. Ua hana ʻia kekahi ʻaoʻao a maikaʻi, a ʻo kekahi ʻaoʻao hoʻi, ua waiho wale ʻia nō. ʻO ka ʻaoʻao i waiho wale ʻia, ʻo ia kahi e hāʻawi ʻia ai no ka poʻe e hele aku ana e hoʻopāpā, a ʻo ka ʻaoʻao maikaʻi hoʻi, ʻo ko ke aliʻi ia a me ka poʻe ma kona ʻaoʻao. Hoʻopiha ʻia ihola ka hale i nā mea hoʻopāpā a pau. A laila, hoʻi akula ke aliʻi i laila e noho ai e aʻo i ka hoʻopāpā me nā kumu, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho. A hala kekahi wā lōʻihi o ke aʻo ʻana, a pau hoʻi nā ʻike, nā hana, a me nā mele hoʻopāpā a pau i ka paʻa naʻau iā Kalanialiʻiloa, a laila, ʻī akula nā kumu i ke aliʻi, “E ke aliʻi, ua pau loa aʻela nō ko māua wahi ʻike, no laila, inā he ʻike hou aku kekahi, e pono ke aliʻi e hele i laila, no ka mea, aia nō ka pono o kēia hana ʻo ka pau mai o nā ʻike a pau, o pā auaneʻi i ka hoahoʻopāpā. A maopopo i ke aliʻi, ua pau ʻiʻo ka ʻike o nā kumu āna, a ua paʻa hoʻi nā hana hoʻopāpā a pau iā ia, hoʻomaopopo ihola ʻo ia ʻo ka hoʻopāpā ʻiʻo ka hana e hoʻokō ʻia ai ʻo kāna mea i kuko nui ai no ka wā lōʻihi loa. A penei ʻo ia i hana ai i kō ai kona makemake. |
|
Hoʻohiki ihola ʻo ia penei: “Mai kēia wā aku, he hoʻopāpā ana kaʻu hana, no laila, ke hoʻohiki nei au, ʻo ka mea e hele mai ana e hoʻopāpā me aʻu, a eo iaʻu, e kālua ʻia ʻo ia i ka imu. A moʻa ka ʻiʻo, a laila, wae aʻe a koe iho ka iwi. Loaʻa ka iwi e kūkulu ai ʻo ka pā iwi o kuʻu hale aʻu i kuko ai no ka wā lōʻihi. A ʻo ka lauoho aʻe auaneʻi o kuʻu mau makaʻāinana ka ʻaha e hoa a e hoʻokuʻikuʻi ai ʻo nā iwi o ka pā. A inā wau e pā a eo i ka hoahoʻopāpā, a laila, e kālua ʻia wau i ka imu.” Puni aʻela ʻo Kauaʻi i ka lohe i kēia hoʻohiki a Kalanialiʻiloa, a holo loa akula ia lohe a hiki i Oʻahu a me Maui a me Hawaiʻi. Hele akula ka poʻe akamai o nā mokupuni a pau i Kauaʻi e hoʻopāpā ai me Kalanialiʻiloa a ua pau loa lākou i ka pā a eo i ke aliʻi, iā Kalanialiʻiloa, a me kāna mau kumu a ua pau ka poʻe i pā i ke kālua ʻia i loko o ka imu a ua wae ʻia hoʻi ka iwi a kūkulu ʻia nō ka pā iwi o ke aliʻi. I ka hiki ʻana aku o ka mea mua e hoʻopāpā me ke aliʻi, ua ʻano hopohopo nō ʻo Kalanialiʻiloa no kona manaʻo, ʻo ia hoʻokahi wale ana nō ma kona ʻaoʻao, akā, ʻaʻole pēlā, no ka mea, ua alu pū mai kāna mau kumu a me ka poʻe ʻike hoʻopāpā āna i hoʻolako ai a ua pā iā lākou ka mea hiki mua, a ʻo ia nā iwi mua o ka pā iwi o ke aliʻi. |
|
I ka hiki ʻana aku o ka lua o ka mea hoʻopāpā, ua pā hou nō i ko ke aliʻi ʻaoʻao, no ka mea, ua alu like hou nō lākou. Mai ia wā mai ua pau ka hopohopo o Kalanialiʻiloa, a ua koho iho ʻo ia ʻaʻohe poʻe ʻē aʻe i ʻoi aku ka ʻike i ka hoʻopāpā ma mua ona a me kāna mau kumu a me ka poʻe āna i hoʻolako ai. A mai ia manawa mai i kaulana ai ʻo Kalanialiʻiloa he aliʻi hoʻopāpā. ʻO ke ʻano ihola kēia o ka noho ʻana o ka wā kahiko. No ke kanaka ka ʻike, lilo akula no ke aliʻi. Aia ka pono ʻo ke kaulana aʻe o kāu aliʻi. A pēlā nō hoʻi nā aliʻi, lawe aʻela lākou i ka ʻike o ke kanaka me he mea lā no lākou iho, a “hoʻokohukohu Kauaʻula” ihola. Pēlā ihola i kaulana ai ʻo Kalanialiʻiloa i ka hoʻopāpā, ʻaʻole no kona ʻike hoʻokahi iho, akā, no ka ʻike hoʻokuʻikuʻi o ka poʻe o Kauaʻi. ʻO ke koho ʻana naʻe a ke aliʻi ʻo lākou ka ʻoi, he kuhihewa ia, no ka mea, ua like nō a like ka ʻike o kāna mau kumu me Kalaoa, kekahi o nā kaikuahine o Halepāiwi mā. A no kona hele ʻana hoʻi i Hilo a noho i laila, ua loaʻa hou iā ia he mau hana hoʻopāpā hou. No laila, ua ʻoi aʻe kona ʻike i ko Halepāiwi a me Halepāniho, nā kumu a ke aliʻi, ʻoiai, ʻo nā wahi ʻike wale nō a ka makua, ʻo ia kā lāua wahi ʻike. A no ko lāua noho paʻa loa ʻana nō iā Kauaʻi a hele ʻole aku ma kahi ʻē, no laila, ʻaʻohe mau ʻike hou i loaʻa iā lāua. I ka wā e make ai ʻo kekahi mea i hele aku e hoʻopāpā me Kalanialiʻiloa, ua hoʻokaulana ʻia aʻela a puni nā moku a pau. Iā Kānepōiki e noho ana i Kona Kai ʻŌpua I Ka Laʻi, e lohe mau ana ʻo ia i ke kaulana o ke aliʻi o Kauaʻi i ke akamai i ka hoʻopāpā a me ke kaulana pū o Halepāiwi a me Halepāniho, nā kumu nāna i aʻo i ke aliʻi. No ka lohe mau o Kānepōiki, ua uluhua ihola ʻo ia a ulukū aʻela kona manaʻo e hele e hoʻopāpā me Kalanialiʻiloa. I kekahi lā, pae maila kekahi waʻa mai Oʻahu mai, a haʻi maila ka poʻe hoe waʻa i ka make ʻana o ka mea hope i hele aku ai e hoʻopāpā me Kalanialiʻiloa. No ka ʻike o kekahi o ka poʻe i lohe ai, no Kauaʻi ʻo Halepākī, no laila, ua holo akula kekahi kanaka a haʻi akula iā Halepākī, “E ka wahine Kauaʻi, ʻo kaʻu wahi lono i lawe maila, ʻeā, ua make hou maila nō ia hoahoʻopāpā o ke aliʻi o Kauaʻi. “Pehea ʻoe i lohe ai?” “He waʻa Oʻahu kai pae mai nei, a i lohe lākou i ka waʻa Kauaʻi i pae aʻe nei i Oʻahu.” I ka lohe ʻana o Kānepōiki, huli aʻela ʻo ia a ʻōlelo akula i ka wahine, “E ia nei ē.” “He aha ia?” “He keu kā hoʻi kuʻu uluhua i ka lohe mau i ke kaulana o ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi.” |
|
“No ka ʻike nō hoʻi paha,” wahi a Halepākī i kaena aʻe ai. “ ʻAʻohe nō hoʻi paha he ʻike loa lā. ʻO ka loaʻa ʻole hoʻi o ka hoapaio kūpono e hoʻopāpā ai.” “He ʻike,” wahi a Halepākī. “Pehea nō auaneʻi e nele ai ka ʻike, ua aʻo ʻia e Halepāiwi a me Halepāniho, kuʻu mau kaikunāne. ʻAʻohe hoahoʻopāpā nāna e paʻi ke poʻo o kuʻu mau kaikunāne a ʻaʻohe ʻike nui nāna e kālua iā lāua i ka imu. E hele wale nō ko lākou ʻike a nui, ʻaʻole lākou e lanakila, no ka mea, ua aʻo ʻia mākou a pau e ko mākou mau mākua i ia hana a walewaha. A ʻo wau wale nō naʻe ka mea i hapa ka ʻike, a i hakina hoʻi i ka make ʻē ʻana o nā mākua o mākou.” “He loaʻa ʻole iho o ke keikikāne e ʻike ʻia ai nā ʻai a ka uʻi,” wahi a Kānepōiki. “He poʻe kaikamāhine wale akula nō paha ka poʻe i hele mua aku nei. He ʻaoʻao palupalu, a ʻo ia nō ka mea i pā ai iā Kalanialiʻiloa.” “He ʻike maoli nō,” wahi a Halepākī, “no ka mea, ua pau loa nā nane huna o ia hana iā lākou.” “Hoʻonāukiuki nō kā hoʻi au iā ʻoe i ko pai mai i ka ʻike o ke aliʻi o ko ʻāina a me ou mau kaikunāne,” wahi a Kānepōiki. “Ua aʻo ʻia nō hoʻi paha ʻoe i ka hoʻopāpā, ʻeā?” “ ʻAe. Ua aʻo ʻia nō a he wahi ʻike nō.” “Inā hoʻi hā pēlā, ʻeā, e aho e aʻo kāua. A ʻike au, a laila, holo au e hoʻopāpā. Mālia nō hoʻi o pā a eo iaʻu ʻo Kalanialiʻiloa mā, kaulana kā hoʻi koʻu inoa.” I ka lohe ʻana o Halepākī i kēia ʻōlelo a ke kāne, lelele aʻela kona ʻōʻili no ka makaʻu o make ke kāne, a no ke aloha nō hoʻi kekahi iā ia. No laila, pane akula ʻo ia, “ ʻAʻohe e pono. E make mai auaneʻi ʻoe, no ka mea, ʻaʻohe i loaʻa aku ka ʻike o kuʻu mau kaikunāne iaʻu.” “He make aku kā ia, he make kaulana. He ʻole paha ka noho wale iho nō iā Hawaiʻi nei a uhi iho ka lepo. E aʻo kāua!” Hōʻole hou akula nō ʻo Halepākī, akā, no ke koikoi loa mai o ke kāne, no laila, ua pane hoʻohuakeʻeo akula ʻo ia, “He aha auaneʻi lā hoʻi, he aʻo aku hoʻi paha ko kāua. ʻAkahi kā hoʻi ko hoʻopaʻakikī, akā, e haʻi ʻē aku ana nō au iā ʻoe, e pā ana ʻoe i ka poʻe o Kauaʻi a e pau ana ʻoe i ke kālua ʻia, no ka mea, ʻaʻohe i pau loa iaʻu nā ʻike hoʻopāpā, ʻoiai, ʻo wau ka muli loa a ʻaʻohe i pau koʻu aʻo ʻia ʻana, make ʻē nā mākua o mākou. Hoʻokahi kā hoʻi mea aloha ʻo wau a me ke keiki a kāua aʻu e kōkō nei.” Mihi ihola ʻo Halepākī no kona hoʻoulūlu ʻana a me kona kaena ʻana i ka ʻike o ke aliʻi o Kauaʻi i ka hoʻopāpā a hoʻonāukiuki ihola hoʻi i kahi kanaka nāna i lawe mai i ka lono o ka make ʻana o ka hoapaio hope o Kalanialiʻiloa, a ulu aʻe ai kā lāua kamaʻilio ʻana me ke kāne a koi aʻe e aʻo i ka hoʻopāpā, no ka mea, ua maopopo iā ia e make ana ke kāne āna ke hele a ʻaʻole hoʻi e paʻa ana iā ia ke ʻauʻa. |
|
Noho ihola lāua a aʻo i ka hoʻopāpā. ʻO ka hana ia i kēlā lā a me kēia lā. A hala aʻela he wā lōʻihi, paʻa naʻau ihola nā ʻōlelo hoʻopāpā a me nā loina a pau o ia hana a ua paʻa iā ia nā mea ʻē aʻe a pau, a ʻelua wale nō mea i loaʻa ʻole iā ia, ʻo ia ka moku kele i ke kai a me ka ʻāina nui o ka makani. Ua paʻa iā ia nā moku a pau a koe ʻo Mokuola, no ka mea, ʻaʻole i hele ʻo Halepākī i laila e ʻike ai lā hoʻi, pēlā nō hoʻi ʻo Kānepōiki. ʻO ia ihola ke kumu i loaʻa ʻole ai iā ia ia mea hoʻopāpā, a ʻo ia nō hoʻi kona kumu i make ai. A no ia hele ʻole ʻana o lāua i Hilo, lohe ʻole ai lāua i ke kāhea makani a kamaliʻi o Hilo i ka wā e hoʻolele lupe ai, ʻo ia kēia, “Pā mai, pā mai, ka makani nui o Hilo.” A ʻike ʻo Kānepōiki i ka hoʻopāpā, hoʻomākaukau ihola ʻo ia no ka holo ʻana i Kauaʻi. Kiʻi akula ʻo ia i ipu a hoʻokomo ihola i nā mea hoʻopāpā a pau i loko o laila. I ka mākaukau ʻana o ka waʻa, iho pū akula ʻo Halepākī me Kānepōiki. Hoʻoili akula ʻo Kānepōiki i ka ipu hoʻopāpā āna a me nā mea hoʻopāpā a pau, a laila, kauoha akula ʻo ia i ka wahine penei: “E ka wahine, ke hele nei au e hōʻike i koʻu ʻike a me koʻu akamai āu i aʻo mai ai iaʻu. Inā nō hoʻi i pā lākou lā iaʻu, hoʻi kino mai au a ʻike hou kā hoʻi au i nā maka ou e ka wahine. Akā hoʻi, inā e pā au, a laila, ʻo ka ʻike ʻana ihola nō kēia, no ka mea, he make ko laila. E kali mālie nō hoʻi ʻoe a i lohe ʻoe ua make au, he ʻūpē me ka waimaka ko laila, a pau wale aʻe nō. A he nani make ʻana nō hoʻi ia. Nāu nō kā hoʻi i aʻo ihola a ʻike a mākaukau. A ʻoiai, he ʻehā wale nō hoʻi ʻoukou i ʻike i kēia mea he hoʻopāpā, ʻelua ʻolua, nā kaikamāhine i Hawaiʻi nei, a ʻelua nō hoʻi nā kaikunāne o ʻolua i Kauaʻi, a ʻo nā kumu nō hoʻi ia nāna i aʻo mai nei ke aliʻi, ʻo Kalanialiʻiloa, a no koʻu manaʻo ua like nō a like ko ʻoukou ʻike ma kēia hana, no laila, ʻaʻole oʻu manaʻo e ʻoi ana lākou ma mua oʻu i ka wā e hoʻopāpā ai. Na lākou mai nō hoʻi, pā, a naʻu aku no hoʻi, pā. O noho. Ke hele nei au.” No kēia mau ʻōlelo kaukau a Kānepōiki, hopohopo ihola ʻo Halepākī a ʻōlelo akula ʻo ia i ke kāne, “E aho paha e holo mua ʻoe i ko wahine i Hilo, iā Kalaoa, no ka mea, ʻo ia a me nā kaikunāne o māua kai aʻo mua ʻia e nā mākua o mākou. Mālia paha aia iā ia kekahi mau ʻike i koe, a i ʻole, he mau ʻike hou paha kahi āna.” “ ʻAʻole au e hele i laila,” wahi a Kānepōiki. “E ʻī ʻia aʻe auaneʻi e ʻole ʻo ia lanakila ai au. ʻO kahi ʻike ihola nō kēia, heleleʻi ka pā iwi o ke aliʻi o Kauaʻi.” A laila, honi akula ʻo ia i ka ihu o ka wahine, paneʻe akula i ka waʻa ona a lana i ke kai, ʻeʻe aʻela a kau i luna o ka waʻa, a laila, huli hou maila i uka a ʻī maila i ka wahine, “ ʻĒ, ke noho lā ʻoe, a i lohe aʻe ʻoe ua make au, a laila, e hoʻomanawanui ʻoe i kou aloha iaʻu a hiki i ka wā e hānau ai ʻo ke keiki a kāua. Inā he keikikāne, e aʻo iho ʻoe iā ia i ka hoʻopāpā. A pau hoʻi kāu wahi ʻike, a laila, e hoʻouna aku ʻoe iā ia i kahi āu e kuhikuhi mai nei iaʻu, i ko kaikuaʻana, iā Kalaoa e noho maila i Hilo. A lawa ka ʻike, ʻeā, a laila, hoʻouna aʻe ʻoe e kiʻi i kuʻu mau iwi. Inā e pā a make ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi iā ia, kū kā hoʻi ka mākaia. He mau wahi ʻike aʻela nō kēia, hiki i Kauaʻi.” |
|
ʻAe akula ʻo Halepākī a holo akula kēlā. Holo akula ʻo Kānepōiki a pae i Kauaʻi, a hoʻopāpā ihola ʻo ia me Kalanialiʻiloa a me Halepāiwi a me kekahi poʻe ʻike hoʻopāpā ʻē aʻe o Kauaʻi a ke aliʻi i hoʻolako ai. I ka hoʻomaka ʻana, ua lele mua mai nō nā kamaʻāina. ʻAʻohe naʻe kēia i pā. A na ia nei aku naʻe hoʻi, ʻaneʻane lākou e pā. A pēlā lākou i hoʻopāpā ai. Hoʻokahi lā a pō a hoʻokahi pō a ao, ʻakahi nō a pā ʻo Kānepōiki, no ka loaʻa ʻole o kāna moku kele i ke kai. ʻO Kānepōiki wale nō ma kona ʻaoʻao, a ʻo Kalanialiʻiloa a me nā kumu a me kekahi poʻe ʻike ʻē iho o Kauaʻi ma ko ke aliʻi ʻaoʻao. Hala i kahi, pā maila i kahi a pēlā i pā ai ʻo Kānepōiki. Inā i kū pākahi mai ka poʻe o Kauaʻi, inā nō lā, ua pā kekahi poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi iā ia a inā lā, ua pau kekahi poʻe o lākou i ka make iā ia nei. Akā, ʻaʻole pēlā. He poʻe alu ka poʻe o Kauaʻi a ʻo ko lākou mea wale nō ia i lanakila mau ai. Kālua ʻia ihola ʻo Kānepōiki i ka imu a moʻa. Wae ʻia aʻela ka ʻiʻo a ʻo nā iwi, lawe ʻia akula a kūkulu ʻia no ka pā iwi o ka hale o ke aliʻi. Ua ʻōlelo ʻia, ma waena o ka poʻe a pau i hele e hoʻopāpā me ke aliʻi o Kauaʻi, ʻo Kānepōiki wale nō ka mea i ʻoi aku, no ka mea, ʻo ka poʻe ʻē aʻe i hele aku, i kinohi nō, pā ʻē. Akā, iā Kānepōiki, he ʻelua wale aku nō mea hoʻopāpā a ka poʻe hoʻopāpā o ke aliʻi i koe, ʻo ka paʻi ihola ia o lākou. |
|
Noho ihola ʻo Halepākī a lohe maila ʻo ia ua make kāna kāne, a laila, ʻū ihola ʻo ia i ke aloha me ke kaumaha, a kau akula kona manaʻolana ma luna o ke keiki āna e kōkō ana. No ka hiki ʻole iā ia ke ʻuʻumi i kona aloha, no laila, ua hele akula ʻo ia e naʻauʻauā hele. I kēia hele ʻana ona ua hele mai ʻo ia i ka pō me ka ʻike ʻole o ka ʻohana. He mau lā kona hele ʻana ma ke ala, hiki maila ʻo ia i Kalapana a hālāwai me kekahi wahine ʻo Keʻalaokahīnano kona inoa. Lawe aikāne ʻia aʻela ʻo ia a noho ihola i ka Paia ʻAla O Puna. I ka puni ʻana o ka ʻōpū o Halepākī, hānau ihola ʻo ia he keikikāne. Hoʻomanaʻo aʻela ʻo ia i ke kauoha a kāna kāne a hauʻoli ihola ʻo ia no ka loaʻa ʻana o ka mea nāna e hoʻonānā i kona aloha kāne a e kū ai hoʻi ʻo kāna mākaia. I lawa nō a hemo ke keiki, a pau i ka hoʻomaʻemaʻe, ʻo ke noi koke maila nō ia o Keʻalaokahīnano, ke aikāne a Halepākī, “E kuʻu aikāne, iaʻu hoʻi ka inoa o ke keiki a kāua.” “ ʻAe, iā ʻoe ʻiʻo ka inoa o ke keiki a kāua,” wahi a Halepākī. “He noi ma ke alo, ʻeā, ʻaʻole e hōʻole ʻia, no ka mea, he mea hilahila.” “ ʻAe, ua pono. E kapa kāua i ka inoa o ke keiki ʻo Kalapana, i ō ai hoʻi ka inoa o koʻu ʻāina.” “ ʻAe, ua holo,” wahi a Halepākī. Pēlā ihola i kapa ʻia ai ka inoa o ke keiki hoʻopāpā ʻo Kalapana. Hānai ihola ʻo Halepākī i ke keiki a hiki i ka wā i nui kūpono ai a hoʻomaopopo i ka ʻōlelo, a hiki hoʻi ke pane mai. I kekahi lā, hele akula ʻo ia a pāʻani pū ihola me kekahi kamaliʻi nunui iki aʻe ma mua ona, a no ko lākou lā ʻike ʻaʻohe o ia nei makuakāne a no ke kekē o kahi ʻōpū a me ka liʻiliʻi o ka wāwae, a kohu wahi manu ʻakekeke ke nānā aku, no laila, ua amuamu mau maila lākou iā ia nei, me ka ʻōlelo mai penei: “Kahi ʻoā makua ʻole Kahi ʻakekeke makua ʻole” Pēlā nā kamaliʻi e amuamu mau ai iā ia nei, a ua kapa maila lākou iā ia nei ma kēia mau inoa ʻo ʻOāmakuaʻole, a i ʻole, ʻo ʻAkekekemakuaʻole, a ua ō aku nō ʻo ia i kēia mau inoa a ʻelua. |
|
I ka naʻauao loa ʻana aʻe naʻe o ke keiki a hoʻomaopopo i ke ʻano o nā inoa a kamaliʻi e hea nei iā ia, ua hilahila ʻia ihola ʻo ia no kēia mau inoa kapakapa e hea ʻia nei iā ia, no laila, i ka hea hou ʻana o kamaliʻi iā ia ma ia mau inoa, ua huhū ihola ʻo ia a hoʻi akula ʻo ia a hiki i mua o Halepākī, kona makuahine. Nīnau akula ʻo ia, “He aha lā koʻu mea e kapa ʻia nei ʻo ʻOāmakuaʻole?” “No ka mea, ʻaʻole ou makuakāne.” “ ʻAʻohe ʻiʻo nō oʻu makuakāne?” “He makuakāne nō.” “ ʻAuhea lā kā hoʻi koʻu makuakāne?” “Ua make.” “Make i ke aha?” “I make i ka hoʻopāpā.” “He aha ia mea he hoʻopāpā?” |
|
“He hoʻopilipili ʻōlelo ʻana ia a i ka wā e loaʻa ʻole ai ʻo kāu ʻōlelo pili, ua pā ʻoe a ua eo. Akā, ʻaʻole e hiki iā ʻoe ke hoʻomaopopo i kēia wā. Aia naʻe a nui iki aʻe ʻoe, a laila, aʻo aku au iā ʻoe. A ʻike ʻoe, ʻeā, a laila, kiʻi i nā iwi o ko makuakāne e kaulaʻi ʻia maila i ka lā i Kauaʻi, i ka pā iwi o ke aliʻi.” “Iā wai i make ai kuʻu makuakāne?” “Iā Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi, ka Moku Kāʻili Lā.” “Aloha ʻino nā iwi o kuʻu makuakāne. E aʻo kāua i ka hoʻopāpā a ʻike au i kiʻi aku ai au i kuʻu mau iwi. E aʻo ʻoe iaʻu a ʻike i nalo ai nā iwi o kuʻu makuakāne iaʻu, no ka mea, inā au e make, pau pū nā iwi o māua i ke kaulaʻi ʻia i ka lā o Kauaʻi.” ʻO ka lawaiʻa ʻōpelu ka hana nui a ka poʻe o Puna, a ʻo kā lākou hana mau ia I kēlā lā a me kēia lā. I ka wā e holo ai ka ʻauwaʻa, e ʻike mau ana ke keiki hoʻopāpā, no laila, ua koi aku ʻo ia i kona makuahine, “E kuʻu makuahine, e hoʻokuʻu mai ʻoe iaʻu e hele i ka lawaiʻa me kēlā poʻe. Leʻaleʻa akula au i ka hele.” “Pehea auaneʻi ʻoe e hiki aku ai?” wahi a Halepākī.“ ʻAʻohe ou waʻa!” Lohe maila ʻo Keʻalaokahīnano, ke aikāne a Halepākī, i kēia mau kamaʻilio a ke keiki me ka makuahine a nīnau maila, “He waʻa aha kēia āu e kamaʻilio mai nei me ke keiki?” “He waʻa aha hoʻi kau! E koi mai ana ua keiki nei a kāua e hele i ka lawaiʻa ʻōpelu.” wahi a Halepākī. “He hana hewa lā hoʻi ia?” wahi a Keʻalaokahīnano, ke aikāne a Halepākī. “He hana pono hoʻi paha ia e piha ai ka ʻōpū. Pēlā iho a kiʻi aku wau i waʻa no ke keiki.” I ka lohe ʻana o ke keiki i kēia, hauʻoli loa ihola ʻo ia. I ia lā nō, kiʻi akula ke aikāne a Halepākī a loaʻa he wahi waʻa kialoa ʻuʻuku a hāʻawi akula no ke keiki. Ma muli o ko ke keiki kiaʻi ʻana i ka poʻe lawaiʻa, ua ʻike ʻo ia i ka hoʻoponopono ʻana o ka waʻa, no laila, ua hoʻoponopono ihola ʻo ia a paʻa nā ʻiako a me ke ama a me nā pono ʻē aʻe a pau. I kekahi lā aʻe, ua holo pū ʻo ia me ka poʻe lawaiʻa a ua loaʻa nō hoʻi kona wahi haʻawina, a pēlā ʻo ia i holo mau ai a hiki i kona mākaukau loa ʻana i ka holo moana. ʻO kona wahi ʻike holo moana nō hoʻi ia i holo ai a pae i Kauaʻi. A nui kūpono aʻela ke keiki, aʻo ihola ʻo Halepākī iā ia i nā hana hoʻopāpā a pau e like me kona aʻo ʻana i kāna kāne a hiki i ka ʻike a me ke akamai ʻana a me ka mākaukau ʻana o ke keiki i nā hana hoʻopāpā a pau. A ʻike ihola ʻo Halepākī ua walewaha i ke keiki nā ʻōlelo hoʻopāpā a pau a me nā mele hoʻopāpā a pau, a laila, hoʻomākaukau ihola ʻo Halepākī i nā mea hoʻopāpā a |
|
me nā lako hoʻopāpā a pau, no ka huakaʻi hoʻopāpā a ke keiki e hele ai ma ke alahele a kona makuakāne i hele mua ai e hōʻike i kona ʻike i ka hoʻopāpā, a waiho ai i Kaea nā iwi o kamahele. Eia kekahi o nā lako hoʻopāpā a ke keiki: ka mauʻu hāliʻiliʻi a me ka mauʻu kuolohia - he mea hāliʻiliʻi no kahi e moe ai; ka moena ʻahu-ʻoʻeno-makaliʻi-o-Puna; ka moena pūʻao a me nā ʻano moena ʻē aʻe nō a pau; he uluna - he paukū wiliwili a he paukū ʻiʻiʻi; he mau iʻa - he kīkākapu, he kapuhili, he ʻōʻililepa a me ke kala; he pū ʻā paukū kī o kuahiwi; nā ʻano kapa a pau a me nā ʻano malo a pau o Hawaiʻi; he ʻaunaki, ʻaulima, pulupulu, wahie a me ka pōhaku no ka imu; he ʻumeke poi, kalo, ʻuala, maiʻa, kō, ka iʻa, ka laulau ʻīlio a me ka laulau puaʻa i moʻa mua a me ke pā lāʻau e ʻai iho ai; ka ʻawa lau, pūʻawa maloʻo, nā māna ʻawa i wali mua a me ke kānoa, ʻapu a me ka mauʻu; he huewai; he ʻiako kapa, ʻiako hulu; ke aho loa, aho poko a me nā ʻano aho lawaiʻa nō a pau; he pōhaku ʻelekū a me ka pōhaku ʻalā; he koʻi pōhaku, ke ʻau a me ka lanalana; a me kekahi mau mea ʻē aʻe i kūpono no ka hoʻopāpā. A mākaukau nā mea a pau, ʻo ia hoʻi ka waʻa a me nā mea a pau e paʻa ai ka waʻa a me nā mea a pau e pili ana i ka waʻa, ke kapa - ʻo nā ʻano kapa nō a pau o Hawaiʻi, ka malo - ʻo nā ʻano malo nō a pau o Hawaiʻi, pēlā nō hoʻi ka moena, ka uluna, ka ʻaulima, ka pulupulu, ka wahie, ka ʻawa, ka ʻapu, kānoa, mauʻu a me nā pono a pau o ka ʻawa, ka mauʻu hāliʻiliʻi, ka ʻai, ka iʻa, ka puaʻa moʻa, ka ʻīlio i moʻa a me nā meaʻai nō a pau, hoʻō ihola ʻo Halepākī i ia mau mea hoʻopāpā a pau i loko o kekahi ipu hōkeo a kappa ihola i ka inoa o ua ipu nei ʻo Lonoaipu. Ua hele a piha pono ʻo loko o ua ipu nei i nā mea hoʻopāpā o nā ʻano a pau loa, ʻaʻohe mea i koe. Ua lawa ka ʻike i ke keiki ma nā hana hoʻopāpā a pau a he ʻelua wale nō hana hoʻopāpā i koe a ka poʻe Kauaʻi i loaʻa ʻole i ke keiki, ʻo ia ka moku kele i ke kai - a ʻo ia |
|
nō hoʻi ka mea i pā ai ʻo kona makuakāne a me ka ʻāina nui o ka makani. No ka mau nō o ko Halepākī aloha i ke kāne, ʻo ia kona kumu i hoʻomanawanui ai i ke aʻo i ke keiki a ʻike a akamai i ka hoʻopāpā, a ʻo ia hoʻi ka mea nāna e pai nei iā ia e hoʻoikaika i mea e make ai ʻo Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā, a kū hoʻi kāna mākaia no ka make ʻana o kāna kāne, āna e kanikau mau ana me ke aloha paumākō. I ka ʻike ʻana o Halepākī ua pau kona ʻike hoʻopāpā i ka moni ʻia e ke keiki, a laila, ʻī akula ʻo ia i ke keiki, “E ke keiki, he nani ia ua pau loa aʻela kaʻu wahi ʻike iā ʻoe, no laila, e holo ʻoe i ko makuahine makua i Hilo, iā Kalaoa, no ka mea, ʻo ia a me nā kaikunāne o māua kai aʻo mua ʻia e nā mākua o mākou i ka hoʻopāpā a ua ʻoi aʻe kona ʻike i kēia hana ma mua oʻu. Mālia paha aia iā ia kekahi mau hana hoʻopāpā i koe. “ ʻAe. Ua pono ʻoe. E hele au e huli i nā ʻike a pau, no ka mea, aia i laila koʻu pono. Pā kā hoʻi ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi iaʻu. A make lākou iaʻu, koe mai koʻu mau iwi a loaʻa nō hoʻi nā iwi o kuʻu makuakāne iaʻu.” A mākaukau ke keiki no ka hele, noho ihola lāua a ahiahi akula i kahi a ka waʻa e kau ana, hoa ihola lāua i ua wahi waʻa nei a paʻa, a laila, hoʻi akula a hiamoe ihola. A wanaʻao, ala aʻela ʻo Halepākī a hoʻāla akula i ke keiki, “E ala! E liuliu! E mākaukau! Eia lā he huakaʻi loa. Aia ka pono ʻo ka pae ʻē nō, ʻoiai e kau ana ka lā. ʻO ka wā loaʻa nō ia o ka makamaka ke huli aku.” A laila, ala aʻela ke keiki. Pāʻina ihola a māʻona. Kiʻi akula i ka ipu hoʻopāpā āna, iā Lonoaipu, a puka akula a iho akula i kahakai i kahi o ka waʻa e moe ana me ka hahai pū aku o ka makuahine. A loaʻa kahi waʻa, paneʻe pū akula lāua a lana i ke kai. A laila, hoʻoili aʻela ke keiki i ka ipu hoʻopāpā āna a me nā mea a pau e pono ai ka holo ʻana o ke ala moana. A mākaukau ke keiki, a laila, ʻeʻe aʻela ʻo ia i luna o ka waʻa a i ia wā i pane mai ai ka makuahine, “O hele a hoʻi mai me nā iwi o ka makua.” “ ʻAe. ʻO ka leo hoʻi o ua mau iwi nei ka mea nāna e koi nei iaʻu e ʻau hoʻokahi i ka moana.” wahi a ke keiki. A laila, kīʻoʻe ihola ʻo ia i kāna hoe i loko o ke kai a ʻo ka holo akula nō ia o ka waʻa o ua keiki nei. A hala ke poʻina nalu, a laila, ʻō aʻela ʻo ia i ka peʻa a kau, hoʻomālō i ka paheʻe, kaomi mālie ihola ke Kēhau huʻihuʻi o ka wanaʻao a piha akula ka peʻa. Na ka makani ka hana. He uli wale nō kā ke keiki i ka hoe ma hope. Hele a ao, moe ihola ke Kēhau, a i ka puka ʻana aʻe o ka lā ma Kumukahi, pā maila ka Moaniʻala, ka makani kamaʻāina o Puna. Mai ka wanaʻao mai a ʻaui ka lā, pae akula ʻo ia i Hilo Pali Kū ma ke awa i kappa ʻia ʻo Hanawī. A pae ka waʻa o ia nei i uka, hāpai akula a kahi a ka pōhuehue e ulu ana, waiho ihola a uhi ihola i kahi waʻa ona me ka pōhuehue. Lālau ihola i ka ipu āna a kau aʻela i ke kua. A laila, hele akula ʻo ia i kauhale e nīnau hele ai i ko Kalaoa wahi i noho ai. |
|
Haʻi ʻia maila kahi i noho ai ʻo Kalaoa a kuhikuhi pū ʻia maila ke ala e hele ai. Hele akula ʻo ia a kahi hale, nīnau akula, “Aia lā i hea ko Kalaoa wahi?” “Aia i kēlā hale e kū maila,” wahi a ka poʻe mea hale. A hiki ʻo ia i ka hale o Kalaoa, hele loa akula ʻo ia a kū ma ka ʻīpuka. ʻIke akula ʻo ia i kekahi wahine e noho mai ana, a laila, nīnau akula ʻo ia, “ ʻAuhea lā ka wahine i kapa ʻia ʻo Kalaoa?” “ ʻO wau nō,” wahi a Kalaoa ma loko mai. A laila, komo maila ke keiki a kuʻu ihola i ka ipu āna, a laila, hele loa maila a noho ihola i luna o ka ʻūhā o Kalaoa. A laila, nīnau ihola ʻo Kalaoa, “Na wai ke keiki ʻo ʻoe?” “Nāu nō,” wahi a ke keiki. “Naʻu, na wai?” “Nāu, na Halepākī.” A laila, honi ihola ʻo Kalaoa i ka ihu o ke keiki a uē ihola. A pau ka uē ʻana, a laila, nīnau hou ihola, “ ʻAuhea ko makuahine?” “Aia akula nō i Kalapana.” “Ma uka mai nei ʻoe?” “ ʻAʻole. Ma kai mai nei au ma ka waʻa. A pae mai nei au ma lalo iho nei lā i ke awa o Hanawī, nīnau hele mai nei i kauhale a na kēlā poʻe i kuhikuhi mai nei iaʻu i ʻaneʻi.” “ ʻO ʻoe wale mai nei nō?” “ ʻAe. ʻO wau wale mai nei nō.” “Auē nō kā hoʻi ke aloha o ke kama i ka ʻau hoʻokahi ʻana mai i ke kai ē!” “He aha ka huakaʻi a kuʻu kama o ka hele ʻana mai nei?” “I hoʻouna ʻia mai nei au e Halepākī, kuʻu makuahine, a ʻo ko kaikaina hoʻi, e hele mai au i ou nei e aʻo mai ʻoe iaʻu i kahi i koe o ka hoʻopāpā, a ʻo ia kaʻu huakaʻi nui i hele mai nei i ou nei.” “Inā ua pau loa mai nei nā hana hoʻopāpā a ko makuahine i ka paʻa iā ʻoe, a laila, ʻo ia ihola nō. ʻAʻohe nō he mau mea ʻano nui i koe aʻu e aʻo aku ai iā ʻoe, ʻoiai, ua like nō a like ko māua ʻike. Aia naʻe hoʻi i ko kāua aʻo ʻana aku, mālia he mau wahi hemahema nō koe, a laila, ʻo ia kaʻu e hoʻoponopono aku.” A laila, ʻo ka hoʻomaka koke ihola nō ia o Kalaoa i ke aʻo i ke keiki ma nā hana hoʻopāpā a pau i loaʻa iā ia. Mai ia lā a ke keiki i hiki aku ai i o Kalaoa lā a pō, a mai ia pō a wanaʻao, pau loa ihola nā hana hoʻopāpā a Kalaoa i ka paʻa i ke keiki. Ma kēia aʻo ʻana a Kalaoa, ʻaʻole ʻo ia i aʻo i ke keiki e like me ke aʻo ʻana a ke kumu i ka haumāna, akā, ua hoʻopāpā maoli nō ʻo ia me ke keiki. I ka hoʻomaka ʻana o lāua e hoʻopāpā, na Kalaoa ka lele mua, a i ke keiki aku nō hoʻi, paʻi. A na ke keiki aku nō hoʻi a na ka makuahine mai, paʻi, a pēlā lāua i noke ai i ka hoʻopāpā. A hiki i ka wanaʻao, pau nō hoʻi kahi i paʻa i ke keiki. A laila, ʻī maila |
|
ʻo Kalaoa, “Ua ʻike ʻiʻo, no ke aʻo ʻana mai nei a ko makuahine iā ʻoe. Ua pau loa nō nā hana hoʻopāpā i ka paʻa iā ʻoe a eia wale nō nā wahi mea i koe. “Inā auaneʻi e hele nā hana hoʻopāpā a ʻoukou a hiki i ka moku kele i ke kai, a ʻohi lākou i nā moku a pau, a laila, ʻo kāu moku auaneʻi i kele i ke kai, ʻo Mokuola. Aia ia wahi moku ma waho iho o ka nuku o ka muliwai o Waiākea. Me ka waʻa e hiki aku ai a ua hele nō a puni i ke kai. A pēlā auaneʻi e loaʻa ai kāu moku kele i ke kai. “A i hele nā hana hoʻopāpā a ʻoukou a hiki i ka ʻāina nui o ka makani, e lawe ana lākou iā Hālawa, ka ʻāina nui o nā makani, a ʻo kāu ʻāina nui auaneʻi o ka makani, ʻo Hilo. A penei ʻoe e pane aku ai. “Pā mai. Pā mai ka makani nui o Hilo.” A pēlā auaneʻi e loaʻa ai kāu ʻāina nui o ka makani.” A lohe ke keiki i kēia mau hana hoʻopāpā hou, hoʻopaʻa naʻau loa ihola ʻo ia a paʻa. A laila, nīnau akula ʻo ia i ka makuahine, “Ua pau loa aʻela nō kāu wahi ʻike lā?” “ ʻAe. Ua pau loa aʻela nō,” wahi a Kalaoa. “Inā pēlā, e holo ana au, no ka mea, ua pau aʻela nō kaʻu mea i manaʻo nui ai e hui pū me ʻoe,” wahi a ke keiki. “ ʻO ke aʻo aʻe nō hoʻi ia,” wahi a Kalaoa. “ ʻAʻohe nō hoʻi e hoʻāumoe iki ihola a ao aʻe, a laila, hele ana i ka lā ʻokoʻa?” “ ʻAʻohe hiki i koʻu maka ke pili iho,” wahi a ke keiki, “no ka mea, aia koʻu noʻonoʻo a pau i ka hana aʻu i hele mai nei iā ʻoe, a me he mea lā, eia i mua oʻu kuʻu makuakāne kahi i kū ai, e hoʻolalelale mai ana iaʻu e hele, a e hoʻolana mai ana i ka manaʻo ake ʻo ka hiki aku i Kauaʻi a ʻike i nā iwi o ka makua. No laila, ʻeā, e hele nō au.” “ ʻAe. O hele,” wahi a Kalaoa, “a ke hoʻokuʻu aku nei au iā ʻoe me ka maikaʻi a he hiki iaʻu ke kaena aʻe ʻaʻohe ʻike nāna e paʻi i kou poʻo a e pāpaʻa ana i ka imu nā iwi o ke aliʻi loea o Kauaʻi i ka hoʻopāpā.” “Aia i ka hiki ʻana aku e ʻike ʻia ai,” wahi a ke keiki. A laila, lālau akula ke keiki i ka ipu hoʻopāpā āna, iā Lonoaipu, a kau aʻela i ke kua, aloha maila i ka makuahine a ʻo ka puka akula nō ia, hele. Iho akula ua keiki nei ma luna aku o Kalaoa, ma ke kahawai, a hele nō hoʻi a wehe kaiao, hiki akula kēia i lalo o ke awa ʻo Hanawī, ma lalo koke iho nō o Kalaoa, kahi i waiho ai ʻo kahi waʻa ona. Hāpai akula a lana i ke kai, ʻeʻe aʻela a holo akula. I ke keiki nō e holo aku ana, ʻike akula ʻo ia i kekahi waʻa e hoʻi mai ana, a he E#699;elua mau ʻelemākule o luna. ʻO ka ʻauwaʻa lawaiʻa kēia o ka pō. ʻO ka noho ʻana a wanaʻao, hoʻi. I ke kokoke loa ʻana mai o ka waʻa o nā ʻelemākule, ʻike maila ka ʻelemakule e noho ana ma ka ihu o ka waʻa i kahi waʻa ʻuʻuku o ke keiki a hoʻōho aʻela, “Ā-ū, he wahi waʻa ʻuʻuku lā!” ʻO ka pane koke akula nō ia o ke keiki, “Ā-ū, he waʻa nui lā!” |
|
I ka lohe ʻana o nā ʻelemākule i ka leo keiki, nānā pono maila lāua i kahi waʻa a i ko lāua hoe ʻana mai a kokoke, ʻike maila lāua he wahi keiki ʻuʻuku wale nō ko luna o ka waʻa, no laila, hoʻōho hou maila lāua, “Ā-ū, he wahi keiki lā!” A laila, pane hou akula nō ke keiki, "Ā-ū, he mau ʻelemākule lā!” I kēia pane hou ʻana akula a ke keiki, noʻonoʻo ihola nā ʻelemākule he wahi keiki hoʻopāpā kēia. Haʻohaʻo naʻe lāua i ka ʻike o kēia wahi keiki ʻuʻuku i ka hoʻopāpā ʻōlelo, no laila, hoʻolana ihola lāua i ko lāua waʻa a hoʻohali ʻōlelo hou maila. “He wahi keiki hoʻopāpā paha lā?” I lawa nō a pau kā nā ʻelemākule ʻōlelo, ʻo ka pane koke akula nō ia o ke keiki, “He mau ʻelemākule hoʻopāpā paha lā?” No kēia pane a ke keiki, hoʻomaopopo loa ihola nā ʻelemākule he wahi keiki hoʻopāpā ʻiʻo kēia, a laila, ʻī akula kekahi ʻelemakule i kekahi, “ ʻĒ, he wahi keiki hoʻopāpā ʻiʻo kēlā.” Pane maila kekahi ʻelemakule, “ ʻAe. He wahi keiki hoʻopāpā ʻiʻo kēlā. E holo ana lā i hea?” “E holo ana hoʻi i hea!” wahi a kekahi. “E nīnau aku ʻoe.” |
|
A laila, nīnau maila kekahi ʻelemakule, “E holo ana i hea ka waʻa o ke keiki?” Pane akula ke keiki, “E holo ana i hea ka waʻa o nā ʻelemākule?” No kēia pane a ke keiki, kūnānā ihola nā ʻelemākule, no ka mea, ʻaʻole i loaʻa ka pane o kā lāua nīnau, akā ua koho ihola lāua inā he keiki hoʻopāpā ʻiʻo kēia, mālia paha e holo ana ʻo ia i Kauaʻi e hoʻopāpā ai me Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi. No laila, nīnau hou maila kekahi ʻelemakule, “E ke keiki, e holo ana kou waʻa i Kauaʻi?” No kēia nīnau a nā ʻelemākule, ʻī ihola ke keiki iā ia iho, “He keu kā hoʻi kēlā o nā wahi ʻelemākule nīele.” A laila, pane kīkoʻolā akula ʻo ia, “ ʻĒ, e nā wahi ʻelemākule ʻauae lena, e holo ana ko ʻolua waʻa i Kauaʻi?” ʻĪ aʻela kekahi ʻelemakule, “ ʻĒ, pale ka pono. Ke iōʻena maila ua wahi keiki nei.” A laila, ʻī akula ʻo ia i ke keiki, “E kahi keiki, mai naʻau pōkole ʻoe.” Pane maila nō ke keiki, “E nā wahi ʻelemākule, mai naʻau pōkole ʻolua.” No kēia pane a ke keiki, hehē aʻela ka ʻaka a nā wahi ʻelemākule, no ka mea, ua huhū mua lāua i ka ʻōlelo o ke keiki iā lāua i ka ʻauae lena, akā, no kēia pane a ke keiki, ua pau loa aʻela ko lāua huhū a noke ihola lāua i ka ʻaka, no ka mea, ʻo kā lāua ʻōlelo aʻo i manaʻo ai no ke keiki, ua lilo nō ia i ʻōlelo e aʻo mai ana iā lāua ʻaʻole e huhū hikiwawe, a ʻo ia ko lāua mea i ʻaka ai. A ua ʻaka pū hoʻi ke keiki no ka loaʻa pono ʻana o nā wahi ʻelemākule iā ia me kā lāua ʻōlelo nō. A pau ka ʻaka ʻana a nā ʻelemākule, nīnau akula kekahi i kekahi, “Pehea auaneʻI lā e maopopo ai iā kāua kahi a kēlā wahi keiki e holo nei?” Pane maila kekahi ʻelemakule, “Ua lohe wale au ʻo ke pani o ka hoʻopāpā, he ʻī aku nō, ua paʻi a ua noa.” A laila, ʻī maila kekahi ʻelemakule i ke keiki, “ ʻAuhea ʻoe e ke keiki, ʻaʻohe māua i ʻike i ia mea he hoʻopāpā, akā, he makemake naʻe hoʻi ko māua e ʻike i kou wahi e hele nei, a ua ʻimi aʻe nei hoʻi ma nā ʻano a pau. Ua pani wale ʻia mai nō e ʻoe, no laila, ʻeā, e pau ka hoʻopāpā a kākou. Ua paʻi aʻela nō hoʻi paha a ua noa.” I ka lohe ʻana o ke keiki i kēia mau ʻōlelo a nā ʻelemākule, ua pane maila ʻo ia, “ ʻAe. Ua paʻi. Ua noa.” I ka ʻānoa ʻana nō a ke keiki, ʻo ka nīnau koke maila nō ia o nā ʻelemākule, “Mai hea mai nei ʻoe?” “Mai ka niu holu mai nei au o Kalapana,” wahi a ke keiki. ʻI akula kekahi ʻelemakule i kekahi, “ ʻĒ, no Puna kā kēlā wahi keiki.” Lohe akula nō ke keiki i kēia mau kamaʻilio a nā wahi ʻelemākule a pane akula, “He keiki kēia no Puna, no ka paia ʻala i ka hala.” |
|
ʻĪ aʻela kekahi ʻelemakule, “ ʻĒ, ke kaena maila ua wahi keiki nei i ka ʻāina ona.” Pane maila kekahi, “He kaena hoʻopunipuni naʻe. He polopolona nō hoʻi paha ka paia o ko lākou hale lā e like me ko kākou. ʻO ka pā mai naʻe o ke ʻala o ka hīnano a pō aʻela ka ʻāina a puni i ke ʻala o ka hīnano, a laila, lawe ʻōlelo wale aʻe nō ke keiki o Puna, he paia ʻala i ka hala ko Puna.” Lohe akula nō ke keiki i kēia mau ʻōlelo hōʻinoʻino a nā ʻelemākule i ka ʻāina ona, no laila, paha akula ʻo ia penei, “He ʻala, he ʻāina ʻala ʻo Puna ʻO Puna Paia ʻAla I Ka Hala He ʻala ʻokoʻa ko ka maile o Panaʻewa Pā ʻia mai e ke Kēhau Honi nō ke keiki o Puna i ke ʻala ʻAʻala ai nō ʻo Puna lā.” “ ʻĒ, he ʻāina ʻaʻala ʻiʻo kā ʻo Puna,” wahi a nā ʻelemākule. “ ʻAʻohe i pau ka ʻaʻala o Puna,” wahi a ke keiki. “Eia hou mai nō.” “He ʻala, he ʻāina ʻala ʻo Puna Kainō hoʻi no ke ʻala o Puna I kapa ʻia ai ko laila makani he Moaniʻala He makani nō ko kekahi wahi ʻaʻohe ʻala Iā Puna wale nō ka makani ʻala ʻAʻala ai ʻo Puna lā.” “ ʻĀina ʻala ʻiʻo nō ʻo Puna,” wahi a nā elemākule. “Ke hele lā ke ʻala a ka makani.” “ ʻAʻohe nō i pau ke ʻala o Puna,” wahi a ke keiki. “Eia hou mai nō.” “He ʻala, he ʻāina ʻala ʻo Puna He ʻala ko ka hīnano ʻAʻohe e nalo i ka hūnā |
|
He nalo ke aloha i ka poli ʻAʻohe e nalo iā ʻoe ke ʻala o ka hīnano o Puna ʻAʻala ai nō ʻo Puna lā.” No ka pai mau aku o ke keiki i ke ʻala o kona ʻāina, no laila, pane maila nā ʻelemākule, “ ʻAʻole paha i kou ʻāina wale nō ke ʻala o ka hīnano. He ʻala nō ka hīnano o ko mākou wahi lā!” “ ʻAe. He ʻala nō hoʻi paha ka hīnano o ko ʻolua wahi. ʻAʻole naʻe he kaulana. ʻO ka hīnano nō o koʻu ʻāina kai kaulana a pēlā i ʻala ai koʻu ʻāina, a eia hou mai nō ua ʻala.” “He ʻala, he ʻāina ʻala ʻo Puna Noho ihola nā keiki kupa o ka ʻāina A pala maila ka hala ʻOʻoki ihola i ka pua a kui aʻela A lei aʻela i ka ʻāʻī ʻAla akula ka pō a aumoe ʻOʻoki maila ka hiamoe Kau aʻela ka lei hala i ka paia A pēlā i kapa ʻia ai koʻu ʻāina ʻO Puna Paia ʻAla I Ka Hala - ē. |
|
I ka pau ʻana o kēia paha a ke keiki, a laila, pane maila nā ʻelemākule, “ Pēlā ʻiʻo kā i kaulana ai ʻo Puna Paia ʻAla I Ka Hala. Ua noho aʻe nei nō hoʻi a ua “ ʻō ka pua o ke oho”, ʻakahi nō a lohe.” “He nui aku nā mea ʻala i koe o Puna,” wahi a ke keiki. “ ʻO kēia wale nō kahi I paʻa iaʻu.” A pau kēia kamaʻilio ʻana a lākou, nīnau hou maila nā ʻelemākule, “E ke keiki, ʻo wai kou inoa?” “ ʻO Kalapana koʻu inoa,” wahi a ke keiki. I ka lohe ʻana o nā ʻelemākule i kēia, ʻī aʻela kekahi, “ ʻĒ, ke ʻano hoʻopāpā hou maila nō ua wahi keiki nei. “ ʻOiaʻiʻo hoʻi,” wahi a kekahi. “Ua haʻi mua mai nei lā hoʻi no Kalapana ʻo ia a ke ʻī mai nei nō ʻo Kalapana nō kā kona inoa. Pili nō ka inoa, pili pū me ka ʻāina. Ke lohe aku nei nō ke keiki i kēia mau kamaʻilio a nā wahi ʻelemākule, no laila, pane akula ʻo ia, “ ʻAʻohe kaʻu he hoʻopāpā. I hewa i koʻu kapa ʻia ʻana ʻo Kalapana a like pū ai koʻu inoa me ka ʻāina ma ia inoa. ʻO ka ʻī ʻia mai hoʻi ʻaʻohe inoa komo ʻole o ka ʻai, a i luna nō koʻu alo, kapa ʻia iho ai a ʻaʻohe hiki iaʻu ke hōʻole aʻe. No laila, ua hoʻoholo iho au ua pono ihola nō paha ia inoa. “ ʻO wai kou mau mākua?” wahi a kekahi ʻelemakule. “ ʻO Kānepōiki koʻu makuakāne a ʻo Halepākī koʻu makuahine, ke kaikuahine o nā kumu hoʻopāpā a Kalanialiʻiloa. A nāna nō au i aʻo i ka hoʻopāpā a pau kāna ʻike, hoʻouna aʻe nei iaʻu i Kalaoa, i ke kaikuaʻana ona, iā Kalaoa, e aʻo mai iaʻu i nā wahi i koe o ka hoʻopāpā. A pau loa maila i ka paʻa iaʻu lā, holo mai nei au.” “ ʻĒ, ke hoʻokolohe hou maila nō ua wahi keiki nei iā kāua,” wahi a kekahi ʻelemakule. “ ʻOiaʻiʻo hoʻi,” wahi a kekahi ʻelemakule. “A Kalaoa ka ʻāina, a Kalaoa nō ka inoa o ka makuahine. Pili nō ka inoa, pili pū me ka ʻāina.” Lohe akula nō ke keiki i ka namunamu mai o nā wahi ʻelemākule a pane akula, “He pololei kaʻu. I hewa i ke kapa ʻia ʻana o kēlā ʻāina ʻo Kalaoa, pili ai me ka inoa o kuʻu makuahine makua.” No ke kālaʻe maikaʻi o ke ao, ʻike akula ke keiki i ke pōuliuli mai o Maui, a laila, nīnau akula ʻo ia i nā ʻelemākule, “ ʻO wai kēlā mokupuni e kuapuʻu maila?” “ ʻO Maui ia,” wahi a kekahi ʻelemakule. “ ʻO ka Moku O Kama.” Nīnau hou akula ke keiki, “A hala mai ʻo Maui, a laila, ʻo Kauaʻi aku?” “ ʻAʻole,” wahi a kekahi ʻelemakule. “A hala mai ʻo Maui, komo aku ʻoe ma waena o kekahi mau moku ʻelua. ʻO ka moku ma luna, ʻo Molokaʻi Nui A Hina, a ʻo ka moku ma lalo, ʻo Lānaʻi ia, ka ʻāina o Kaululāʻau. A hala mai ia mau moku, ʻike aku ʻoe |
|
he ʻāina hou e moe mai ana ma mua ou. ʻO Oʻahu ia, ka ʻāina o Kākuihewa. Holo aku ʻoe ma ka ʻaoʻao lulu o ka ʻāina a e pohu ana lā, ʻo Waiʻanae ia. A hala mai ka lae, nānā aku ʻoe i ka ʻili o ke kai e oni aʻe ana he puʻu nui lā, ʻo Waiʻaleʻale ia, ke kuahiwi kaulana o Kauaʻi, ka ʻāina āu e nīnau mai nei.” “Ke mahalo aku nei au iā ʻolua no ko ʻolua lokomaikaʻi iaʻu i ke kuhikuhi ʻana mai nei i ke ala, no ka mea, ua poina kuʻu makuahine i ka haʻi mai iaʻu. ʻO kaʻu nō i lohe ai iā ia, he moku kāʻili lā kā ʻo Kauaʻi. No laila, ʻo ka holo naʻaupō wale aku nō lā kaʻu a hiki i ka loaʻa ʻana o ka moku kāʻili lā a ʻeʻole aʻe nei ʻolua, pololei koʻu alahele.” Nīnau hou maila nā ʻelemākule, “Aʻo ihola i ka hoʻopāpā a ʻike, e hele ana i hea?” “E holo ana wau i Kauaʻi,” wahi a ke keiki. “Kā-ū!” wahi a nā ʻelemākule. “E holo ana ʻoe e hoʻopāpā me Kalanialiʻiloa?” “ʻAe. E holo ana au e hoʻopāpā me nā loea hoʻopāpā o Kauaʻi, no ka mea, i make kuʻu makuakāne iā lākou, a ma mua o ka holo ʻana o kuʻu makuakāne, ua kauoha iho ʻo ia i kuʻu makuahine, ʻoiai ʻo ia e kōkō ana iaʻu, inā e hānau ʻo ia a he keikikāne, e aʻo iho ʻo ia i ka hoʻopāpā a ʻike, a laila, kiʻi aku i nā iwi ona. No laila, ke holo nei au.” Aloha akula ke keiki i nā ʻelemākule a aloha maila nō hoʻi nā ʻelemākule a holo akula ke keiki me ka hoʻopilipili ʻāina nō. Hoe akula nā ʻelemākule a ʻī aʻela kekahi, “Aloha akula kā hoʻi au i kahi keiki e kiʻi lā i nā iwi o ka makua. Inā e pā mai i ka poʻe o Kauaʻi, kaulaʻi pū ʻia nā iwi ona me ko ka makuakāne, a inā ʻiʻo hoʻi e pā i ke keiki, loaʻa nā iwi o ka makua. ʻO ke aloha makua paha ia lā. Me ia ʻuʻuku nō, ke ʻau hoʻokahi ʻia lā kēia mau kai loa.” Pane akula kekahi ʻelemakule, “Ola koʻu mau lā hāpauea inā naʻu kēlā wahi keiki.” “He makehewa ke kuko ʻana i kā haʻi mea maikaʻi,” wahi a kekahi ʻelemakule. “He aha lā hoʻi, he kamaʻilio wale aʻela nō hoʻi kēia.” A pae nā ʻelemākule, hāpai akula i ka waʻa a kau i luna, hoʻi akula i ko lāua hale. No ke kokoke loa e ao, ua pau ka pā ʻana o ke Kēhau, a i ka hoʻopuka ʻana aʻe a ka lā, ʻōaniani mai ana ke Kēpia, ka makani kamaʻāina o nā Hilo Pali Kū, i ka wā i ʻō aʻe ai ke keiki i ka peʻa ona a kau, a laila, na ka makani ka hana. A kaʻa aʻela kēia ma waho o Hāmākua, loaʻa ihola kahi waʻa o ia nei i ke Aʻeloa a me ka Holopoʻopoʻo, nā makani o ia ʻāina. A hala ʻo Hāmākua, kau akula kēia i ka ihu o ka waʻa ona no Maui, a pō ihola i waena moana. I ke ao ʻana aʻe, e holo ana ko ia nei waʻa ma ka ʻaoʻao lulu o Maui. I ka hele ʻana aʻe a welawela ka lā, hiki akula kēia i kahi o nā kānaka e heʻe nalu ana. |
|
I kona kokoke ʻana aku i ka poʻe heʻe nalu, nīnau akula ʻo ia, “ ʻO wai ka inoa o kēia wahi?” “ʻO Maui ka moku. ʻO Lahaina ke awa.” Nīnau maila kekahi o ka poʻe heʻe nalu, “E holo ana ka waʻa o ke keiki i hea?” “E holo ana i Kauaʻi,” wahi a ke keiki. “I ka hoʻopāpā.” “E pae, a ʻapōpō holo,” wahi a kekahi kanaka. “ʻAʻole au e pae. E holo nō au. ʻO ke aloha nō.” ʻĪ aʻela kekahi kanaka, “Hoʻonanā nō hoʻi kamaliʻi liʻiliʻi i ka hele e hoʻopāpā.” Pane maila ke kanaka i koi ai i ke keiki e pae, “ʻĒ, mālia paha he “iki unu, he paʻa ka pōhaku nui, ʻaʻohe e kaʻa”.” “He ʻoiaʻiʻo kāu. Ua hewa koʻu waha.” A pau aʻela kā lākou kamaʻilio ʻana no ke keiki. I ka haʻalele ʻana o ke keiki iā Lahaina, ʻike akula ʻo ia i nā moku ʻelua a nā ʻelemākule i haʻi mai ai. Holo maila kēia a hala ʻo Kalaeokalāʻau a ʻike kēia i ka moe mai o Oʻahu ma lalo. Nāpoʻo nō hoʻi ka lā, holo maila ʻo ia i ia pō a kaʻa aʻela ma ka ʻaoʻao ma lalo o Oʻahu. A i ka wanaʻao, loaʻa ihola ʻo ia i ka pohu. A laila, noʻonoʻo ihola ʻo ia ʻo Waiʻanae kēia. Hoʻopilipili ʻāina maila kēia a loaʻa iā ia nei ke Kēhau a ʻo kona wahi makani nō ia, puka i ka lae ʻo Kaʻena. I ka hala ʻana o ka lae ʻo Kaʻena, māʻamaʻama loa aʻela a ʻike akula kēia i ke oni mai o kēia puʻu nui ma mua ona. Hoʻomanaʻo aʻela ʻo ia ʻo Waiʻaleʻale ia, ke kuahiwi kaulana o Kauaʻi, a kau akula ka ihu o ka waʻa ona no Kauaʻi. Hele nō hoʻi a kokoke i ka ʻāina, kaʻa ka lā ma kēlā ʻaoʻao o nā kuahiwi o Kauaʻi, a malu maila nā Koʻolau a ʻike akula ke keiki i kēia kula nui pālahalaha ma mua ona. No laila, hoʻoholo ihola ʻo ia e pae i laila, ma mua o ka pōʻeleʻele loa ʻana iho. I kona pae ʻana aku nō i kahakai, hālāwai ihola ʻo ia me kekahi kanaka i hele mai i ka lawaiʻa. Aloha maila kēlā a aloha akula nō hoʻi ke keiki. ʻAʻole i lōʻihi, holo aʻela ka minoʻaka ma kona mau pāpālina a ʻuʻumi ihola ʻo ia i kona ʻakaʻaka maoli ʻana aʻe. ʻIke maila ke kanaka makua i ko ia nei minoʻaka a pane maila, “E ke keiki, e ʻaka hoʻohenehene ana paha ʻoe iaʻu lā?” “ʻAe. E ʻaka ana au iā ʻoe,” wahi a ke keiki. “A ke haʻi pololei aku nei au iā ʻoe, no ka mea, ʻaʻole au i maʻa i ia mea he hoʻopunipuni.” “ ʻAe. ʻAka ʻia,” wahi a ke kanaka. “A ʻaʻole nō au e hoʻāhewa aku iā ʻoe, no ka mea, ua haʻi pololei mai nei ʻoe iaʻu. Na wai nō hoʻi e nele ka ʻaka ʻia, ua ʻako ʻia aʻe ke poʻo a pāʻiole. I aha ai nō hoʻi ka ʻako ʻana o ke poʻo pēlā?” wahi a ke keiki. “E manaʻo mai ana kā paha ʻoe naʻu nō kēia mau hana,” wahi a ke kanaka. “ʻO wai hoʻi ka mea naʻaupō e ʻako pāʻiole i ke poʻo i mea e hoʻohenehene ʻia mai ai?” |
|
“A na wai kā kāu hana ʻaka?” wahi a ke keiki. “He hana ʻaka auaneʻi kau! He hoʻomāinoino maoli nō,” wahi a ke kanaka. “A na wai mai hoʻi kau! Na ke aliʻi nō hoʻi o mākou o Kauaʻi nei, na Kalanialiʻi loa, ke aliʻi hoʻopāpā.” “I aha ai kāna ʻako pāʻiole ʻana i ke poʻo?” wahi a ke keiki. “I ʻako ʻia hoʻi ka lauoho o mākou i ʻaha e hoʻokuʻikuʻi ai ʻo ka pā iwi o ka hale o ua aliʻi nei.” “A pehea e loaʻa ai ka iwi o kona pā?” wahi a keiki. “Ua hoʻohiki ua aliʻi nei, ʻo nā hoahoʻopāpā a pau ona e pā ana iā ia, e kālua ʻia i ka imu a lawe ʻia nā iwi no ka pā,” wahi a ke kanaka. “ʻĒ, ola kā hoʻi ka makaʻāinana,” wahi a ke keiki, “inā ʻo ke aliʻi kēnā.” “He ola mai auaneʻi kau! He māʻewaʻewa maoli ka noho ʻana o kēia ʻāina,” wahi a ke kanaka. “A aia i hea ua aliʻi nei o ʻoukou?” “Eia koke aʻe nō ma luna aʻe nei.” “ʻO wai ka inoa o kēia wahi?” “ʻO Wailua kēia. A ʻo Kapaʻa kēlā kula pālahalaha nui e waiho maila ma luna.” “Inā pēlā, no ʻoneʻi kaʻu huakaʻi,” wahi a ke keiki. “Ma hea auaneʻi lā e waiho ai kuʻu wahi waʻa?” “E hāpai kāua a komo i loko o kahi ana.” “Aia ma hea ia ana?” “Aia ma lalo o kahi puʻu ʻo Puʻuʻōpelu e kū maila,” wahi a ke kamaʻāina me ke kuhikuhi pū ʻana aku o ka lima i ka puʻu. “ʻO ia hoʻi hā!” “ʻAe. E hāpai aku kāua.” wahi a ke kamaʻāina. “ E kuʻu mua iho paha hoʻi ka lā o ko waʻa i lalo. A pau, a laila, hāpai aku kāua?” “ʻAʻole,” wahi a ke keiki. “Pēlā nō e kau mālie ai ka lā o kuʻu waʻa, no ka mea, ʻo ka ʻō ʻana nō i Hawaiʻi, ʻo kāna kau nō ia a hiki hou i Hawaiʻi.” Hāpai akula lāua a komo i ke ana, a waiho ihola i ka waʻa me nā pono a pau, me ke kau nō o ka lā, ʻo ia hoʻi ka peʻa. Puka maila lāua a ma waho o ke ana, a laila, nīnau akula ke kamaʻāina i ke keiki, “ʻO wai kou inoa?” “ʻO Kalapana koʻu inoa.” “Mai hea mai ʻoe?” “Mai Hawaiʻi mai au a ʻo Kalapana i Puna koʻu ʻāina hānau.” “A e hele ana ʻoe i hea?” |
|
“I hele mai nei au i Kauaʻi nei i ka hoʻopāpā, a no ko haʻi ʻana mai nei eia i ʻaneʻi ʻo Kalanialiʻiloa, ke aliʻi kaulana i ka hoʻopāpā, ʻo ia koʻu mea i haʻi mua aku nei iā ʻoe, no ʻoneʻi kā kaʻu huakaʻi.” “Hoʻonanā nō kā hoʻi ʻoe ʻo ka ʻau ʻana mai nei i ke kai loa.” wahi a ke kamaʻāina. “He ʻike nō ʻoe i ka hoʻopāpā?” “ʻAe. He ʻike. ʻO ia hoʻi ka mea i ikaika ai nō au a holo maila i Kauaʻi nei.” Nānā pono maila ke kamaʻāina i ke keiki, ʻoiai, ʻo ka poʻe mua i hele aku ai e hoʻopāpā me ka poʻe o Kauaʻi, he kanaka makua wale nō a he wahi keiki ʻuʻuku wale nō kēia, ʻaʻohe i paʻa ka hope i ka hume. I mūkiʻi maoli ʻia aʻe nō ka mea i paʻa ai. ʻIke akula ke keiki ʻaʻohe manaʻoʻiʻo o ke kamaʻāina i kāna, no laila, komo hou akula ʻo ia i loko o ke ana. Hele akula a loaʻa kahi waʻa ona, lālau ihola iā Lonoaipu, ka ipu hoʻopāpā āna, kau aʻela i ke kua a puka hou maila i waho. A laila, wehe aʻela ʻo ia i ke poʻi o ka ipu a ʻī akula i ke kamaʻāina, “ ʻAʻohe ou manaʻoʻiʻo i kaʻu, no laila, eia ka hōʻike e maopopo ai iā ʻoe. ʻO Lonoaipu kēia. He ipu hoʻopāpā. A eia i loko o kēia ipu kaʻu mau mea hoʻopāpā a pau.” Neʻeneʻe maila ke kamaʻāina a kokoke, a nānā ihola, a ʻike ihola i nā mea hoʻopāpā a ke keiki, a ʻakahi nō ʻo ia a manaʻoʻiʻo i hele mai ke keiki i ka hoʻopāpā. A laila, ʻī maila ke kamaʻāina, “E hoʻi kāua i kauhale e moe ai a ʻapōpō hele i ko hana.” “ʻAʻole,” wahi a ke keiki, “no ka mea, inā au e hoʻi me ʻoe, pā au i ka poʻe o Kauaʻi nei, a inā ʻaʻole au e hoʻi me ʻoe, pā mua lākou iaʻu.” “Pehea ihola e pā ai lākou iā ʻoe, inā ʻaʻole ʻoe e hoʻi me aʻu.” “Penei. E manaʻo ana lākou lā he kamaliʻi au, he makaʻu wale i ka poʻe ʻeʻepa o ka pō, no laila, inā au e ʻōlelo aku i ke alanui au kahi i moe ai, e hōʻole mai ana lākou a e ʻōlelo mai ana, i kauhale au kahi i moe ai.” “Nui kou ʻike e ke keiki. Ke ʻike akula au i kou akamai i ka noʻonoʻo ʻana no kēia hana, no laila, ʻaʻole au e koi aku ana iā ʻoe e hoʻi me aʻu. He aha ke kumu o kou hele ʻana mai nei e hoʻopāpā?” “He kauoha na kuʻu makuakāne. Hele mai ʻo ia i ka hoʻopāpā, kauoha iho i kuʻu makuahine, inā ia e pā a make, e kiʻi mai au i nā iwi ona.” |
|
“ʻO wai kou makuakāne?” “ʻO Kānepōiki.” “Auē, ua ʻike au iā ia. No Hawaiʻi mai. Nui kona ʻike, no ka mea, ʻo ka mea mau, ʻaʻohe e ʻemo pā ka poʻe hoʻopāpā i ka poʻe o Kauaʻi nei. A hoʻokahi wale nō ʻo Kānepōiki. Iā ia, hoʻokahi lā a pō a wanaʻao nō hoʻi, pā. ʻO kā mākou hana hoʻi paha ia ʻo ka hoʻolohe i ka hoʻopāpā a iā Kānepōiki, ala ʻia ka pō a wanaʻao. No ka mea, ʻo ko mākou makemake ʻo ka loaʻa o ka mea e pā ai ʻo ke aliʻi o mākou a make, i pau aʻe ai ko mākou hoʻomāʻewaʻewa ʻia ʻana.” “Ua ʻike nō ʻoe i kahi i kūkulu ʻia ai ʻo nā iwi o Kānepōiki?” “ ʻAe. Ua ʻike au, a ua ʻike ko Wailua nei a pau no ko lākou hoʻomanaʻo ʻana, mai pakele lākou ma muli ona.” “Ua pono loa koʻu hālāwai mua ʻana mai nei me ʻoe, maopopo iaʻu kahi o nā iwi o kuʻu makuakāne. E hoʻi ʻoe a e hele hoʻi au i kaʻu hana.” “ʻAʻole pēlā,” wahi a ke kamaʻāina. “E lawe mua aku au iā ʻoe a ka pahu kapu o ʻaʻe hewa aku auaneʻi ʻoe a make ʻē hoʻi ʻoe me ka hoʻopāpā ʻole. Mālia paha o pā lākou lā iā ʻoe a pau ko mākou hoʻomāʻewaʻewa ʻia ʻana.” |
|
A laila, haele akula lāua nei a alakaʻi akula ke kamaʻāina ma mua, no ka mea ke pōʻeleʻele loa ihola. Iho akula lāua ma ka huli ma kai o kahi puʻu ʻo Puʻuʻōpelu, a aia ma kēlā huli mai o ua wahi puʻu nei ka hale hoʻopāpā o ke aliʻi o Kauaʻi. Hele akula lāua nei a ʻike akula i kekahi ʻāpahu lāʻau nui e kū ana a ʻo ia ka pahu kapu a nā kamaʻāina no ka hoʻopāpā. A laila, ʻī maila ke kamaʻāina, “Ma ʻaneʻi akula kapu, no ka mea, ʻo ka pahu kapu mua kēia a ka poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi nei. Mai ʻaʻe aku ʻoe o make auaneʻi ʻoe.” A laila, neʻeneʻe hou maila lāua a kaʻawale loa i hope nei a noho ihola. “ʻAe. E hoʻolohe nō au i kāu mau aʻo mai,” wahi a ke keiki. A liʻuliʻu, a laila, ʻī akula ke keiki i ke kamaʻāina, “Hana kamaliʻi nō kā hoʻi ka pahu kapu a ko ʻoneʻi poʻe hoʻopāpā. He poʻe ʻelemākule hoʻi. He aha lā ka mea o ka hana kamaliʻi ʻana?” I ia wā i pīʻena mai ai ke kamaʻāina, “He aha ihola hoʻi ka hana kamaliʻi o kēia?” “Na wai i ʻī mai i ʻāpahu lāʻau ka pahu kapu. Pehea e maopopo ai ē he pahu kapu kēia?” wahi a ke keiki. “ʻAuhea ka hua kapu a kēia ʻāpahu lāʻau?” “ ʻĒ, ua pololei ʻiʻo ʻoe e ke keiki,” wahi a ke kamaʻāina. “ ʻAʻohe ʻiʻo kēia he pahu kapu. Na ka ʻōlelo a ka waha i kapu ai.” “A ʻaʻohe nō ʻo ia wale,” wahi a ke keiki. “He hana naʻaupō kēia a lākou. Inā paha au e kūkulu aʻe ana i wahi ʻāpahu lāʻau ma ʻaneʻi aku o kā lākou pahu kapu, ʻo ka paʻa nō ia o lākou ʻaʻohe e puka mai ma ʻaneʻi.” “He kamaliʻi kou kino, akā he kanaka makua ka noʻonoʻo, a me he mea lā, e pilipū ana ka poʻe hoʻopāpā o mākou iā ʻoe, no ka mea, ke ʻike ʻē akula nō au i kou ʻike a me kou naʻauao.” “Ua hele au a luhi,” wahi a ke keiki, “no ka mea, ʻekolu ao, ʻelua pō, pae maila iā Kauaʻi nei. No laila, ʻeā, e hiamoe iki aʻe i pau ka luhi. A ala aʻe i ke kakahiaka, polapola nā maka. I ia wā, wehe aʻela ke keiki i ka ipu āna a nanao akula i loko o ka ipu. Unuhi maila i ka mauʻu hāliʻiliʻi a hāliʻi ihola i luna ponoʻī o ke alanui. A laila, nanao hou akula nō a unuhi maila i ka moena a uhola ihola ma luna o ka mauʻu. A laila, unuhi hou maila he wahi paukū wiliwili, a ʻo ia kona uluna. Ke nānā aku nei ke kamaʻāina i kēia mau hana a ke keiki a hoʻomaopopo ihola kēia i ka lako a me ka hele mākaukau ʻana mai o ke keiki, a i kona ʻike ʻana ua mākaukau kahi moe o ke keiki, ʻī akula ʻo ia, “E hoʻi ana au. Aia hoʻi a ʻapōpō, hele mai e ʻike i ka lā leʻaleʻa o ʻoukou. ʻO ke aloha nō.” |
|
Aloha akula ke keiki a kau ihola ke poʻo i luna o ka uluna wiliwili ona, a ʻo ka hiamoe akula nō ia. Hoʻi akula ke kamaʻāina a hiki i kona hale, nīnau maila ka poʻe o ka hale, “I hea hoʻi ʻoe kahi i ʻapa ai. ʻOi kali aku nei i kāu iʻa a ʻo ke aumoe nō kēia. Ua mau mai nei paha kāu makau i kā haʻi koʻa iʻa.” Pane akula kēia, “ʻAʻole. I ia iho ʻana aku nei nō hoʻi aʻu, hālāwai aku nei au me kekahi wahi keiki ʻuʻuku i hele mai nei i ka hoʻopāpā. Hiki nō hoʻi au i kahakai, pae nō hoʻi ko ia ala wahi waʻa a me ia wau i noho mai nei a hoʻi maila.” A laila, haʻi akula ʻo ia i nā mea a pau a lāua me ke keiki i kamaʻilio ai, a akena pū akula hoʻi i ka ʻike a me ka naʻauao o ke keiki a me ka lako pū i nā mea hoʻopāpā. A pau kāna kamaʻilio ʻana, nīnau maila ka poʻe o ka hale, “He aha hoʻi kou mea i koi ʻole aku nei e hoʻi mai i kauhale nei e moe ai?” “Ua koi aku nei nō hoʻi au a ua hōʻole mai nei, ʻaʻole no ka makemake ʻole, akā, no ka manaʻo ona he mea ia e pā mua ai ka poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi nei iā ia.” Iā lākou nei e kamaʻilio ana, hōʻea mai ana ka poʻe o ia kauhale aku a lohe ihola lākou he wahi keiki hoʻopāpā ua hiki mai a e hoʻopāpā ana me ko Kauaʻi poʻe i kahi lā aʻe. Maiā lākou aku hoʻi, lohe akula ia kauhale hou, a pēlā i laha hele ai, a i ia pō nō ua lohe ʻo Wailua a pau no ka hiki ʻana mai o kekahi keiki ʻuʻuku, i hele mai e hoʻopāpā. Ua lohe nā wahi a pau a koe kahi o ke aliʻi, no ka mea, ua pale ʻia mai e ka pahu kapu a lākou a ʻaʻohe mea e ʻaʻa aku e hele i laila i ka pō o make mai auaneʻi. ʻAʻole ʻo ia wale, ua uluhua a uihā lākou i nā hana hoʻomāʻewaʻewa a ke aliʻi o lākou a ʻaʻohe o lākou makemake e haʻi ʻē aku o hoʻomākaukau ʻē auaneʻi lākou a pēlā lākou e noho hemahema ai a loaʻa aku i ke keiki. Moe ihola lākou i ia pō me ka hoʻomanaʻo, a i ke kakahiaka o kahi lā aʻe, ala aʻela nā kānaka a hele akula a kokoke i kahi o ke aliʻi. Moe maikaʻi ihola ke keiki i ia pō, a i ka wehena mai o ke alaula o ke ao, a laila, ala aʻela ʻo ia, lālau akula i ka ipu āna, hāpai aʻela a kau i ke kua a ʻo kona hele akula nō ia a hiki i kahi o ka pahu kapu a ka poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi. Haʻalele ihola ʻo ia i ka uluna wiliwili ona, ka moena, a me ka mauʻu hāliʻiliʻi a waiho ihola nō i ia mau mea ma kahi āna i moe ai i ia pō. Hele akula ke keiki a hiki i ka pahu kapu āna i ʻike mua ai i ke ahiahi āna i pae mai ai. Nānā pono ihola ʻo ia, a ʻike ihola, he pahu lāʻau ʻiʻo ka pahu kapu a kamaʻāina. A laila, ʻī ihola ʻo ia, “Hana kamaliʻi nō kā hoʻi ka pahu kapu a ka poʻe hoʻopāpā o kēia ʻāina. ʻAʻohe wahi kapu iki. ʻAʻohe kēia he lāʻau kapu e pono ai lā hoʻi ke kapu ʻana. ʻO |
|
ke kū lāʻau wale iho nō kēia. ʻAʻohe kapu. He kanaka makua hoʻi ka poʻe o kēia ʻāina i lehia i kēia hana he hoʻopāpā. He hana kamaliʻi naʻe.” Noʻonoʻo ihola ua keiki nei a liʻuliʻu, ʻī ihola, “ʻAe. I lāʻau kā ʻoukou pahu kapu, a i iʻa hoʻi kaʻu pahu kapu.” A laila, wehe aʻela ʻo ia i ka ipu āna, nānā ihola a ʻike ihola ʻo ia he wahi iʻa ʻuʻuku, he kīkākapu ka inoa, a laila, lālau ihola ʻo ia a waiho aʻela i waho. ʻEliʻeli ihola ʻo ia ma ka ʻaoʻao noa o ka pahu kapu a kamaʻāina a poʻopoʻo, lālau akula i ke kīkākapu a waiho ihola i loko o ka lua āna i ʻeli ai. A laila, kaena aʻela ʻo ia penei, “ʻĀ, ʻo ka pahu kapu ia a Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna, ʻo ka iʻa he kīkākapu. He kapu hoʻi paha, no ka mea, ua komo ke kapu i ka inoa o ka iʻa.” No laila, he pahu lāʻau ka pahu kapu hoʻopāpā a kamaʻāina a he iʻa, he kīkākapu, ka pahu kapu hoʻopāpā a ke keiki. A paʻi aʻela ka pahu kapu a kamaʻāina, a laila, lālau hou ihola nō ke keiki i ka ipu āna, kau aʻela i ke kua a hele hou akula i mua a hiki i ka loaʻa hou ʻana iā ia o kekahi pahu lāʻau hou i like nō ke ʻano me ka pahu kapu mua. Noʻonoʻo ihola ke keiki, he pahu kapu hou nō paha kēia na kamaʻāina, no laila, neʻeneʻe akula ʻo ia a kokoke, nānā ihola ma ʻō a ma ʻaneʻi o ka lāʻau a nīnau ihola, “He pahu kapu hou nō paha kēia na kamaʻāina?” No ke kamaʻāina ʻole nāna e pane mai i kāna nīnau, no laila, ʻī ihola ʻo ia, “ʻAʻohe hewa o koʻu waiho iho i pahu kapu naʻu ma ʻaneʻi o pā auaneʻi au i ka poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi nei.” |
|
Noʻonoʻo hou ihola ke keiki a ʻī ihola, “ʻAe, i lāʻau hoʻi kā ʻoukou pahu kapu, a i iʻa hou nō hoʻi kaʻu pahu kapu.” A laila, wehe hou aʻela ʻo ia i ka ipu āna, nānā ihola a ʻike ihola he wahi iʻa ʻuʻuku he kapuhili ka inoa. A laila, lālau ihola ʻo ia a waiho aʻela i waho. ʻEliʻeli ihola ʻo ia ma ka ʻaoʻao noa o ka pahu kapu a kamaʻāina e like me kāna I hana ai ma ka pahu kapu mua. A poʻopoʻo, a laila, lālau akula ʻo ia i ke kapuhili a waiho ihola i loko o ka lua āna i ʻeli ai. A laila, kaena hou aʻela ʻo ia penei,” ʻĀ, ʻo ka pahu kapu ia a Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna. ʻO ka iʻa he kapuhili. He kapu hoʻi paha, no ka mea, ua komo ke kapu i ka inoa o ka iʻa. He ʻole loa nō kā ke Kauaʻi pahu kapu. He ʻāpahu lāʻau. ʻAʻohe wahi kapu iki.” A paʻi aʻela ka lua o ka pahu kapu a kamaʻāina, ānehe akula ke keiki e hele i mua, ʻike ʻē aʻela naʻe ʻo ia i kēia lepa e kau ana a e welo ana i ka makani. Ua hoʻopaʻa ʻia aku i luna o ka pahu kapu. A laila, kū ihola ʻo ia a nānā akula i ka lepa a noʻonoʻo ihola ʻo ia ē he lepa hoʻopāpā kēia a inā hele aku ʻo ia i mua me ka paʻi ʻole iā ia, ʻo kona make nō ia ke hiki aku i kahi o ka hoʻopāpā. A lōʻihi kona noʻonoʻo ʻana, nīnau hou ihola ʻo ia iā ia iho, “he hoʻopāpā paha kēia, ʻaʻole paha?” No ka loaʻa ʻole o ka mea nāna e pane mai kēia nīnau āna, no laila, ʻī ihola ʻo ia, “Ke manaʻo nei au he lepa hoʻopāpā nō kēia na ka poʻe Kauaʻi, a inā ʻaʻole, he aha auaneʻi ka hewa inā au e huli aʻe ana i loko o kuʻu ipu. Mālia nō hoʻi o loaʻa kaʻu lepa.” A laila, wehe hou aʻela ʻo ia i kāna ipu a nānā ihola a loaʻa he wahi iʻa ʻuʻuku he ʻōʻililepa ka inoa. Lālau ihola ʻo ia a waiho aʻela i waho. A laila, ʻī ihola ʻo ia, “ʻAe, i kapa wauke hoʻi kā ʻoukou lepa, a i iʻa hoʻi kaʻu lepa, i ʻōʻililepa. No ke kau o kēlā lepa i luna o ka pahu kapu, no laila, ʻeliʻeli ihola ʻo ia ma ka mākālua āna i hūnā ai i ke kapuhili, a laila, kau ihola i ka ʻōʻililepa ma luna o ke kapuhili. A laila, kaena hou aʻela nō ʻo ia penei, “ʻĀ, ʻo ka lepa ia a Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna, ʻo ka iʻa he ʻōʻililepa. He lepa hoʻi paha, no ka mea, komo ka lepa i ka inoa o ka iʻa. He ʻole loa nō kā ke Kauaʻi lepa, he wahi ʻāpana kapa.” No laila, he lepa kapa ka lepa hoʻopāpā a kamaʻāina, a he iʻa ʻōʻililepa ka lepa hoʻopāpā a ke keiki. A paʻi kēia hana a ke keiki, a laila, lālau hou ihola ʻo ia i ka ipu āna a kau aʻela i ke kua, a hele akula i mua a hiki i ka loaʻa ʻana aku iā ia o ka pōhaku a me ka pā iwi e hoʻopuni ana i ke kahua hale o ke aliʻi. A aia i luna o ia kahua kahi i kū ai ʻo ka hale hoʻopāpā o Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi. A ʻike ke keiki i ka pā pōhaku a me ka pā iwi, noʻonoʻo ihola ʻo ia he hana hoʻopāpā nō kēia na ka poʻe Kauaʻi, no laila, hele loa akula ʻo ia a ka puka o ka pā iwi, |
|
kuʻu ihola ʻo ia i ka ipu āna i lalo, wehe aʻela a nānā ihola i loko. E huli ana i pā nāna i mea e paʻi ai ka pā pōhaku a me ka pā iwi a kamaʻāina. Huli ihola ʻo ia a loaʻa iā ia he poʻe paukū kī ua pūʻā ʻia a paʻa i kahi hoʻokahi, a ʻī ihola ke keiki, “Eia kā hoʻi kaʻu pā lā i pā kī, he kūkulu wale iho nō ka hana o ka paukū kī a ʻo ka paʻa nō ia o kaʻu pā. I pā pōhaku hoʻi kā ʻoukou a me ka pā iwi a i pā kī hoʻi kaʻu.” A laila, waiho aʻela ʻo ia i ka pūʻā paukū kī i waho a poʻi ihola ia i ka ipu. Wehe aʻela ʻo ia i ke kaula i pūʻā ʻia ai ʻo nā paukū kī a hemo, a laila, kūkulu ihola ʻo ia i ua poʻe paukū kī nei a puni ma waho pono aku o ka puka o ka pā iwi a ʻo ka puka nō hoʻi o ka pā iwi, ʻo ia nō ka puka o kā ia nei pā. A kū ka pā āna, a laila, kaena hou aʻela ʻo ia penei, “ʻĀ, kū ihola ka pā a Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna. He pā kī. ʻO ka pā ia. Ua kūkulu maoli ʻia. ʻAʻole paha ia ʻo kēia pā pōhaku i hoʻopilipili ʻia a kaukau ʻia a me kēia pā iwi i hoʻopilipili a hoʻokuʻikuʻi ʻia. Eia ka pā a Kalapana, ʻo ka pā kī. Mai ke kuahiwi nō kā ka poke kī a he kūkulu wale ʻana nō ka hana.” A paʻi aʻela kēia hana hoʻopāpā a ka poʻe hoʻopāpā o Kauaʻi, a laila, holoholo aʻela ʻo ia ma waho o ka pā me ke kali ʻana aku ʻo ke ala mai o ka poʻe o loko o ka hale hoʻopāpā, no ka mea, eia nō kēia i kakahiaka nui. ʻAʻohe i puka aʻe ka lā. I ke keiki e holoholo ana ma waho o ka pā, ʻike akula ʻo ia i kēia kāoʻo nui o kānaka e hele mai ana. ʻO kāne, ʻo ka wahine, ʻo keiki. ʻOiai ke keiki e kali ana, ua ala aʻela kekahi kanaka o loko o ka hale a puka maila i waho. |
|
Iā ia i puka mai ai i waho, ʻike akula ʻo ia i ke keiki e holoholo ana ma waho o ka pā iwi, hikilele aʻela ʻo ia a hoʻōho aʻela me ka leo nui i mea e lohe mai ai ka poʻe o loko o ka hale. “Ā-ū! He wahi keiki lā!” A lohe ke keiki i kēia leo, huli koke maila ʻo ia a nānā ma kahi āna i lohe ai i ka leo, a ʻike akula ʻo ia i ke kanaka i ala mai ai. A laila, hoʻomaopopo ihola ke keiki, ʻo ke kanaka ka mea nāna ʻo ia i hoʻōho mai, no laila, ua hoʻōho akula nō hoʻi ke keiki me nā ʻōlelo hoʻopili penei, “Ā-ū! He wahi kanaka lā!” I ka lohe ʻana o ke kanaka i kēia pane hoʻopili ʻana aku o ke keiki e like me kāna i hoʻōho mua mai ai, hoʻomaopopo koke ihola ʻo ia he keiki hoʻopāpā kēia a i hele aku e hoʻopāpā me lākou. No laila, huli hou akula nō ua kanaka nei a komo i loko o ka hale a hoʻāla akula i ka poʻe o loko o ka hale e hiamoe ana me ka ʻōlelo aku, “E lākou nei ē! He wahi keiki hoʻopāpā, aia ma waho!” I ka huli ʻana aku o ke kanaka e komo i loko, ua huli pū aʻela ke keiki e nānā i ke kāoʻo kanaka āna i ʻike mua ai e hele mai ana a ʻike akula ʻo ia ua kokoke loa mai lākou, a ʻike pū akula nō hoʻi ʻo ia i ke kamaʻāina i hālāwai mua ai me ia i kahakai i ka wā āna i pae aku ai. I ka wā i hoʻāla aku ai ke kanaka i ka poʻe o lākou, lohe akula nō ke keiki i kāna mau ʻōlelo, no laila, huli akula ʻo ia i ke kāoʻo kanaka e hele mai ana a kāhea hoʻopili akula e like me kā ke kanaka i hoʻāla aku ai i ko lākou poʻe, “E lākou lā ē! He kanaka makua hoʻopāpā, aia ma loko!” A lohe ke kāoʻo kanaka i kēia kāhea a ke keiki, ʻaka like aʻela lākou no ke kāhea ʻana aku a ke keiki iā lākou ma ke ʻano hoʻopāpā, a ʻī aʻela ke kamaʻāina i hālāwai ai me ke keiki, “ʻĒ, ke ʻāwala kaiehu ʻē maila nō ua wahi keiki nei. ʻAʻohe kā hoʻi i moʻa kōʻalaʻala o kakahiaka, hoʻolale ʻē nō kahi kanaka iki.” ʻĪ aʻela hoʻi kekahi, “ʻAʻohe nō kā hoʻi i kaʻe mai ka ʻuʻuku o kēlā wahi keiki. ʻAʻohe i paʻa kahi hope i ka hume. Pehea ihola lā ia i manaʻo ai e pā ana kēia poʻe iā ia ke hoʻopāpā?” Hele loa maila lākou a kokoke i kahi o ke keiki e kū ana a noho ihola ma laila, no ka mea, i hele mai lākou e hoʻolohe i nā ʻōlelo hoʻopāpā a ke keiki me kamaʻāina. I ka lohe ʻana hoʻi o ka poʻe o loko o ka hale i kēia hoʻāla a kekahi o lākou, ua ala koke aʻela lākou a pau me ka pīʻōʻō a nīnau aʻela kekahi, “No hea mai ia wahi keiki?” Pane akula ke kanaka i ʻike ai, “No hea hoʻi. ʻAʻohe au i nīnau aku nei.” “He keiki nui loa nō?” “ʻAʻohe. He wahi keiki ʻuʻuku loa nō. ʻAʻohe i paʻa ka hope i ka hume.” “Hoʻonanā nō kā hoʻi kēnā wahi keiki. E aho naʻe hoʻi ia, loaʻa kahi kōʻalaʻala o kēia kakahiaka nui o ka hoʻāla ʻia ʻana aʻe nei. Ua lōʻihi kēia mau lā o ka noho wale ʻana |
|
me ka hana ʻole i ka puni a kākou. A he ʻakahi wale nō hoʻi na wahi keiki, e aho ia, loaʻa ka hoahoʻopāpā. Iā lākou e kamaʻilio ana, lohe akula lākou i ka pane hoʻopāpā a ke keiki. A laila, ʻī aʻela kekahi kanaka, “ʻĒ, pololei wale ka pane a ke keiki. A paʻi aʻela nō ia ʻōlelo a kākou.” I ia wā i pane ai ʻo Halepāniho, “Pēlā iho a hoʻomaka aku ka hanaʻiʻo, a laila, ʻike ʻia ke akamai o kēnā wahi keiki.” A pau loa aʻela nā kānaka i ke ala, a ala pū hoʻi me ke aliʻi, me Kalanialiʻiloa, a laila, ʻōkuʻu like aʻe nei lākou a pau ma loko aku o ka ʻīpuka o ka hale a nānā akula i waho a ʻike akula lākou i ua wahi keiki nei. I ka ʻike ʻana o Halepāniho, kekahi kumu hoʻopāpā a ke aliʻi a Kalanialiʻiloa, i kahi keiki, ʻī aʻela ʻo ia, “Hoʻohilahila nō kā hoʻi ka hoʻopāpā ʻana aku inā ʻo kahi hoahoʻopāpā kēlā, ʻo kēlā wahi keiki ʻai waiū. ʻĪ maila kekahi, “Mālia paha he iki pua mauʻu, he kihe ka pukaihu. No laila, ʻeā, mai kaena mua.” A laila, nīnau maila ʻo Halepāniho i ke keiki, “He keiki hoʻopāpā paha ʻoe, ʻeā?” I ia wā i kūlou aku ai ke keiki i mua o Halepāniho mā, me ka hālō aku o nā maka ma lalo. Nānā pololei akula ke keiki iā lākou no kekahi wā, a liʻuliʻu, pane akula ʻo ia, “He kanaka makua hoʻopāpā paha ʻoukou ʻeā?” Hoʻonāukiuki ihola kekahi poʻe kānaka mākua i ke ʻano hōʻoiʻoi aku o ke keiki a ʻī aʻela hoʻi kekahi, “ʻĒ, paʻi hou nō ia ʻōlelo hoʻopāpā a kākou i ke keiki.” A laila, pane hou maila ʻo Halepāniho, “ʻĀhē, he keiki hoʻopāpā kā lā. Ma loko e ke keiki.” “ ʻĀhē, he kanaka makua hoʻopāpā kā lā. Ma waho e ke kanaka makua,” pēlā i pane aku ai ke keiki. I ka ʻike ʻana o nā kānaka mākua i ka paʻi mau o nā hana hoʻopāpā a lākou i ke keiki ma kēia mau hoʻopāpā mua ʻana a lākou, no laila, ua hoʻonāukiuki loa ihola ʻo Halepāniho, kekahi o nā kumu hoʻopāpā a Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā, a i ia manawa ʻo ia i hanaʻiʻo mai ai me ka manaʻo ʻo ia ka hana e pilikia ai ke keiki iā lākou ʻoiai, ua koho iho lākou e lanakila ana lākou ma luna o ke keiki ma nā mea hoʻopāpā a pau no ko lākou ʻike ʻana mai, he ʻuʻuku ko ia nei wahi kino, a ʻaʻohe i paʻa pono kahi malo ma ka humena malo, ʻoiai, i nākiʻi wale ʻia aʻe nō kahi malo i ka hope, e like me ka mea maʻamau i nā kamaliʻi liʻiliʻi o kēia lāhui i ka wā kahiko. A penei i hanaʻiʻo mai ai ʻo Halepāniho i ke keiki. Ua noʻonoʻo iho ʻo ia mālia paha inā ʻo ia e pale i ke keiki ʻaʻole e komo aku i loko o ka hale, ʻo ia lā ka mea e make |
|
ai ʻo ke keiki. No laila, pane akula ʻo Halepāniho i ke keiki penei, “ʻAe. ʻAʻohe ʻoe e komo mai lā, a eia mai ko make!” A laila, paha maila ʻo Halepāniho penei, “Pale ʻo luna, pale ʻo lalo, Pale ʻo uka, pale ʻo kai, E kapu mai ʻo loko nei no mākou, no kānaka mākua, E noa aku ʻo waho nou, no ke keiki, I waho aku nō ʻoe e noho ai, I waho aku nō ʻoe e kū ai, ʻO ka lā ko luna, ʻo ʻoe ko lalo, A ahiahi, a makahiamoe ʻoe, A waho aku nō ʻoe e moe ai, Ulu nō i waho kāu ʻai, Kiʻi nō i waho kāu iʻa, I waho nō kāu ʻai a me kāu iʻa, Ua kapu, ua kapu ʻo loko nei, Ua pale ʻia no mākou Komo mai ʻoe e ke keiki i loko nei, Make ʻoe, ma-ke loa ʻoe iā mākou.” I ka pau ʻana o kēia paha, ʻī aʻela kekahi kamaʻāina, “ʻĒ, make hoʻi kahi keiki, no ka mea, ua pale ʻia maila ʻo loko, pale ʻo luna, ʻo lalo, ʻo uka, ʻo kai. No laila, ma laila wale ihola nō ʻo ia e noho ai.” “Pēlā iho hoʻi,” wahi a ke kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki. “ ʻAʻohe nō hoʻi ʻoe e kali iki iho lā a pane mai ke keiki, a laila, ʻāmake aʻe ʻoe. ʻAʻohe kā hoʻi kēlā i pane mai, make ʻē nō iā ʻoe.” A laila, kakali like ihola ka ʻaha kanaka ʻo ka pane mai o ke keiki. A pau kēia paha ʻana a Halepāniho, i ia wā noho ihola ke keiki hoʻopāpā i lalo, hoʻokuene pono ihola kāna noho ʻana, a pau, a laila, nānā pono maila ʻo ia iā Halepāniho, ka mea nāna i paha aku, a ʻōlelo maila, “Noho ihola ka ʻelemakule ʻike ʻole o Kauaʻi i ka hoʻopāpā a ʻike mai nei he hoahoʻopāpā kamaliʻi, hana mai nei i ka hana a ka wahine, he palepale keiki, me ka |
|
manaʻo ʻo ka mea ia e make ai ke keiki. ʻAʻohe e make ke keiki. Ua pau mua aʻela ke ʻino i ka palepale ʻia e ʻoukou. He pale ola ia a ʻoukou i hana mai nei iaʻu, iā Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna, a eia mai ka make o ʻoukou!” A laila, paha akula ke keiki penei, “Pale ʻo luna, pale ʻo lalo, Pale ʻo uka, pale ʻo kai, E kapu mai ʻo waho nei noʻu, no ke keiki E noa aku ʻo loko nō ʻoukou, no kānaka mākua, I loko aku nō ʻoukou e noho nui ai, I loko aku nō ʻoukou e moe nui ai, I loko aku nō ʻoukou e ʻai nui ai, Ulu nō i loko kā ʻoukou ʻai, Mōkoi iho nō i loko kā ʻoukou iʻa, I loko aku nō kā ʻoukou wahie e moʻa ai kā ʻoukou ʻai a me ka iʻa, ʻEli iho nō i loko kā ʻoukou wai e inu ai, I loko aku nō kā ʻoukou ʻai a me kā ʻoukou iʻa, ʻAi iho a māʻona a nui ka ʻōpū, A i hoʻokē mai ka ʻai kahiko o ka ʻōpū i waho, Lū iho nō i loko, he mea hoʻohanuhanu na ka ihu, A i noho a makemake e hana wai, Hana iho nō i loko, o nele auaneʻi ʻoukou i ka wai, A i loko aku nō ko ʻoukou mau pono a pau, Ua kapu, ua kapu ʻo waho nei, Ua pale ʻia noʻu, no ke keiki, Hemo mai ʻoukou i waho nei e kānaka mākua, Make ʻoukou, ma-ke ʻoukou iaʻu!” |
|
I ka pau ʻana o ka paha ʻana a ke keiki, ua hoʻōho maila ka ʻaha kanaka i ʻākoakoa mai ai ma waho o ka pā iwi o ke aliʻi, “A make i ke keiki ē! A make i ke keiki ē!” “Aia hoʻi paha lā!” wahi a ke kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki, “a ola ke keiki lā, ʻaʻole hoʻi hā no ke keiki ka make, no ka poʻe Kauaʻi hoʻi hā ka make.” I ia wā, hoʻōho hou maila ka ʻaha kanaka, “Ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua pani ʻia akula ʻoukou a paʻa! Make ʻoukou! He ʻeiwa poʻe o loko o ka hale hoʻopāpā. ʻO Kalanialiʻiloa a me kona kaikaina, ʻo Keliʻiokapaʻa, ʻelua lāua. ʻO Halepāiwi a me Halepāniho, ʻelua lāua. Pau kāuna. ʻO Kiʻei, ʻo Nānā, ʻelua lāua. ʻO Mūkī, ʻo Mūkā, ʻelua lāua. ʻAlua kāuna. A ʻo Pī ke keu, ʻaiwa ai poʻe o loko. ʻO Keliʻiokapaʻa, ke kaikaina o Kalanialiʻiloa, ua hele kaʻapuni ʻo ia iā Hawaiʻi a hiki loa ʻo ia i Hilo, a ua ʻike iā Mokuola, a i kona hoʻi ʻana mai ua lawe aikāne aʻe ʻo ia iā Halepāniho. I ka lohe ʻana o Keliʻiokapaʻa i ka paha a ke keiki a me ka poeko o nā ʻōlelo a kahi keiki i pani aku ai a paʻa loa lākou i loko, ʻī akula ʻo ia i ke kaikuaʻana aliʻi a me nā hoahoʻopāpā o lākou a pau, “ʻĒ, mamamake kākou i ke keiki. ʻAʻohe e ola. Kainoa no ko kākou pale ʻana aku nei e kapu ʻo loko nei ʻaʻole kēlā e komo mai, e make ana lā kēlā iā kākou. ʻAʻole kā, no ka mea, akamai maila nō kēlā o ka noʻonoʻo ʻana, a i ko ia ala pale ʻana mai nei hoʻi a kapu ʻo waho, pilikia kākou. Ua eo kākou i ke keiki. ʻAʻohe wahi e ʻalo aʻe ai. He kamaliʻi ka nānaina. He ʻoʻoleʻa naʻe ka hana. ʻĒ, e make ana kā-kou! E aho e hoʻāikāne kākou me ke keiki, i ola.” I ia wā i pane mai ai ʻo Halepāniho, “He aha ka mea e hoʻāikāne ai? He hoʻopāpā kamaliʻi. He uē wale iho nō ka hope, no ka mea, ʻo ko ke kamaliʻi maʻi mau nō ia ʻo ka uē wale.” Lohe akula ke keiki i kēia mau ʻōlelo a Halepāniho, no laila, pani maila ʻo ia me kēia mau ʻōlelo, “He aha ka mea e hoʻāikāne aku ai? He hoʻopāpā me kānaka mākua. He hōhē wale ka hope a ʻo ko ke kanaka makua maʻi mau nō, ʻo ka hope hemo. Na ka ʻai heheʻe nō e hele. A kū i luna, e hele ana. A noho i lalo, e hele ana. A moe iho, e hele ana. Nāna nō e hele i ka pō me ke ao. He kiki maoli ka paʻa, a i paʻa ʻole iho, ʻo ka hana nō ia a make wale iho nō.” I ia wā i noi hou aku ai ʻo Keliʻiokapaʻa i kona mau hoa, “ ʻĒ, ʻauhea ʻoukou. E hoʻāikāne aʻe kākou me ke keiki o make auaneʻi kākou!” Ua hoʻomaopopo ihola kēia e pilikia ana lākou a ua kau ʻē wale maila nō iā ia ka hāliʻaliʻa no ko ke keiki ʻike a me ke akamai i ka hoʻopāpā, a me he mea lā, e lanakila ana ke keiki ma luna o lākou. No laila i pāpālua ai kāna koi ʻana i kona mau hoa e hoʻāikāne me ke keiki. “Na wai ka hoʻāikāne ʻana aku me ia wahi keiki,” wahi a ua poʻe nei. |
|
Lohe maila ke keiki i kēia ʻōlelo a kānaka mākua, a pane akula ʻo ia, “Na wai ka hoʻāikāne aku me ia poʻe kānaka mākua!” A pau kēia pane a ke keiki, olioli maila kekahi kanaka makua penei, “A hua a pane, a pane mai, He pane ko ʻoneʻi. He hoʻolohe ko ʻōnā, He uiui, he nīnau, nīnau ʻia, No hea mai ʻoe e na wahi keiki naʻaupō? ʻŌpeʻa lewalewa, hope paʻa ʻole i ka malo, ʻAʻohe paha i aʻo a mākaukau A laila, hele mai i ʻaneʻi e hoʻopāpā a-i.” Lohe akula ka ʻaha kanaka i kēia oli a kānaka mākua, ʻī aʻela kekahi, “He keu aku nō ka hilahila ʻole o kēlā poʻe i ke oli mai, “ ʻAʻohe i aʻo a mākaukau,” aia kā a pā a eo lākou i ke keiki hoʻopāpā, hōʻapaʻapa a hoʻolalau wale iho nō.” A laila, ʻī aʻela kekahi, “ ʻĒ, ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua eo ʻoukou i ke keiki!” “Kulikuli iā ʻoukou e nā kānaka,” wahi a Halepāniho. “Iā ʻoukou ia wahi?” “ ʻAe, iā mākou ia wahi,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Hilahila ʻole ʻoukou i ke kūamuamu i ke keiki. ʻAʻohe nō hoʻi he lewalewa o ko ia nei ʻōpeʻa a ua paʻa nō hoʻi ko ia nei hope i ka malo. ʻAʻohe ʻiʻo naʻe paha i hume maoli ʻia aʻe, akā i nīpuʻu maoli ʻia aʻe nō. He aha auaneʻi ko ia? Aia paha ka pono ʻo ka paʻa o kahi hilahila.” “ ʻĒ, pelapela ka waha o kēlā poʻe. Ua ʻelemakule, eia naʻe, ʻaʻohe ʻike i ka ʻōlelo a ke kanaka makua. Hana mai nei i ka hana a ke kamaliʻi, he kūamuamu.” I ka lohe ʻana o ke keiki i kēia olioli a ke kanaka makua, a laila, oli akula ʻo ia penei: “A hua a pane, a pane mai, A pane ko ʻoneʻi, a hoʻolohe ko ʻōnā, He pane, he pane ko ʻoneʻi, No Hawaiʻi mai au, Ua nīpuʻu ʻia nō koʻu malo a paʻa, A ʻaʻohe lewalewa o koʻu ʻōpeʻa, Ua aʻo ʻia nō au a mākaukau, |
|
Hele mai nei nō au i ʻaneʻi e hoʻopāpā ai, Ma koʻu waʻa nō au i holo mai nei, A pae i ka honua nei, A komo kuʻu waʻa i ke ana, A nāpoʻo nō koʻu lā i loko o ke ana, A i ke ewe lā mai au a moe i ke ala, A i kēia kakahiaka nui, hele mai au, He pahu kapu kā ʻoukou e kū ana, he pahu lāʻau nō naʻe, He pahu kapu nō hoʻi kaʻu aia i laila, He pahu kapu hou mai nō e kū ana, he pahu lāʻau nō naʻe, He pahu kapu hou nō kaʻu aia i laila, He lepa kā ʻoukou e kau ana, he lepa kapa naʻe, He lepa nō hoʻi kaʻu, aia i luna o kaʻu pahu kapu, He pā pōhaku a he pā iwi hoʻi ko ʻoukou pā hale, He pā hale nō hoʻi koʻu, aia nō ke kū ala, ʻO ke keiki hoʻopāpā kēia ʻo Kalapana—ē, I lohe pono mai ʻoukou lā, E nā kānaka mākua—ē.” “ ʻĒ, maikaʻi wale ka ʻōlelo a ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. “He kūamuamu maoli nō kā kēlā poʻe kānaka mākua, a i ka maikaʻi wale nō kā ia nei e hana aku nei. He kamaliʻi ke kino, he hoʻokanaka makua naʻe ka ʻōlelo a ka waha.” A pau kēia oli ʻana a ke keiki, a laila, oli hou maila kekahi kanaka makua penei: |
|
“A hua a pane, a pane mai, He pane ko ʻoneʻi, he hoʻolohe ko ʻōnā, Hele mai ʻoe e ke keiki wahaheʻe, ʻeā, Ma luna ʻiʻo nō ʻoe o ka waʻa, I luna naʻe o ka lani kou lā, Ma ke kai mai ʻoe ma ko waʻa, A pae mai i ka honua nei, A komo ko waʻa i loko o ke ana, A nāpoʻo naʻe ko lā i ka ʻili o ke kai, ʻAʻole i loko o ke ana, e ke keiki wahaheʻe, Hele mai ʻoe i ke ahiahi nei, Makaʻu ʻoe i ka poʻe ʻeʻepa o ka pō, A moe ʻoe i kauhale kanaka, ʻAʻole i ke ala, e ke keiki wahaheʻe, He mau pahu kapu ʻiʻo kā mākou, he pahu lāʻau naʻe, He pahu kapu hoʻopilipili paha kāu? |
|
He lepa ʻiʻo kā mākou, he lepa wauke naʻe, He lepa hoʻopilipili paha kāu? He pā pōhaku, he pā iwi kā mākou, A he aha hoʻi kāu pā e na keiki hoʻopāpā wahaheʻe ʻO ka hele ʻana mai nei—ē?” A pau ke oli ʻana a ke kanaka makua, a laila, ʻī aʻela kahi kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki, “I ka ʻī mai nō o ua wahi keiki nei e pā ana ka poʻe Kauaʻi iā ia inā ia e moe ana i ke ala, a pā ʻiʻo nō. Kainō a hala. Ua ʻī mai nei ke keiki i ke ala kahi i moe ai a ke hōʻole aʻela nō ua poʻe nei.” “Ke hanaʻino hou maila nō ua poʻe kānaka mākua nei i ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Ke kapa mai nei lākou i ke keiki, he keiki wahaheʻe. ʻAʻohe kā hoʻi i hele mua e nānā a ʻike ʻia ka pololei ʻole o kā ke keiki, ke kapa ʻē ʻia aku nei kēia i ka wahaheʻe.” “He keiki wahaheʻe kēnā,” wahi a Halepāniho. “No hea kona lā i nāpoʻo ai i loko o ke ana?” “ ʻĒ, wahaheʻe ʻiʻo paha ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Pēlā iho hoʻi,” wahi a kekahi. “Aia i ka nānā ʻana aku.” I ka lohe ʻana o ke keiki i kēia oli a ke kanaka makua, a laila, paha akula ʻo ia penei: “A hua a pane, a pane mai, He pane ko ʻoneʻi, he hoʻolohe ko ʻōnā, Holo mai au ma koʻu waʻa ma ke kai, Me koʻu lā nō, a kau koʻu waʻa i ke ana, Me kaʻu pahu kapu ʻiʻo nō, ʻaʻole he hoʻopilipili, he iʻa naʻe, he kīkākapu A me ia pahu kapu hou nō aʻu, ʻaʻole he hoʻopilipili, he iʻa nō naʻe, he kapuhili Me kaʻu lepa ʻiʻo nō, ʻaʻole he hoʻopilipili, he iʻa naʻe, he ʻōʻililepa, Me koʻu pā ʻiʻo nō, ʻaʻole he hoʻopilipili, he meaulu naʻe, he pā kī, ʻO ia nā mea hoʻopāpā a ke keiki hoʻopāpā ʻo Kalapana—lā, |
|
ʻO kā ʻoukou mea hoʻopāpā nō ka ʻole loa—ē, He mau mea hoʻopilipili wale nō—ē, He mau pahu kapu kā ʻoukou, he lāʻau wale nō naʻe, ʻaʻohe kapu, ʻO ke kūkulu ʻia ʻana aʻe i luna a ʻōlelo ʻia iho i pahu kapu, He pahu kapu hoʻopilipili naʻe, I hoʻopili ʻia aku ka leo a kapu ai, ʻO kaʻu pahu kapu, he kīkākapu, ʻaʻohe hoʻopilipili, He kapu mua nō mai ʻō lilo loa mai, ʻO ia pahu kapu nō aʻu, he kapuhili, ʻaʻohe hoʻopilipili, He kapu mua nō mai ʻō lilo loa mai, ʻO kā ʻoukou lepa he kapa wauke, he lepa hoʻopilipili naʻe, I hoʻopili ʻia kekahi wauke me kekahi wauke e ka ʻaukuku a lilo ai i kapa, A ʻo ia kapa wauke i hoʻopilipili ʻia kā ʻoukou lepa, ʻO kaʻu lepa, he ʻōʻililepa, ʻaʻohe hoʻopilipili, He lepa mua nō mai ʻō lilo loa mai, ʻO kā ʻoukou mau pā, he pōhaku, he pā iwi, he mau pā hoʻopilipili wale nō naʻe, I hoʻopili ʻia kekahi pōhaku me kekahi pōhaku, A kiʻekiʻe i luna, kapa iho ʻoukou he pā, A pēlā nō hoʻi kā ʻoukou pā iwi kanaka, I hoʻopilipili a hoʻokuʻikuʻi ʻia kekahi iwi me kekahi iwi, A kūkulu ʻia aʻe i luna, a kapa iho ʻoukou he pā iwi kanaka, ʻO kaʻu pā hale, he pā kī, ʻaʻohe hoʻopilipili, Mai uka nō nā poke kī a he kūkulu wale nō ka hana, A paʻa nō ka pā me ka hoʻopilipili ʻole ʻia, ʻO nā hana hoʻopāpā ia a Kalapana, Ke keiki hoʻopāpā o Puna—ē, |
|
I lohe ʻoukou e nā kānaka mākua—ē,” I ka pau ʻana o kēia paha ʻana a ke keiki, hoʻōho maila ke anaina kanaka, “Eo ʻoukou i ke keiki—ē! Eo hou ʻoukou i ke keiki—ē! He ʻoiaʻiʻo ka paha a ke keiki he hoʻopilipili wale nō kā ʻoukou mau hana hoʻopāpā a pau. He hoʻopilipili kā ʻoukou mau pahu kapu, pēlā nō kā ʻoukou lepa, a pēlā nō kā ʻoukou mau pā. ʻĒ! Make ʻoukou i ke keiki. He kapu ʻiʻo kā ke keiki mau pahu kapu, he lepa ʻiʻo kā ke keiki lepa, a he pā ʻiʻo kā ke keiki pā. No laila, ʻaʻohe hoʻopilipili o nā hana hoʻopāpā a ke keiki.” I ia wā i pane mai ai ʻo Halepāniho, “Kulikuli iā ʻoukou e nā kānaka. I hea ko ʻoukou wahi i aʻo ai i ka hoʻopāpā a ʻike, hele mai i ʻaneʻi e noho luna ʻāpono a ʻāhewa mai ai no mākou. ʻAʻohe mākou i eo i ke keiki.” “Ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua eo ʻoukou i ke keiki!” pēlā ka ʻaha kanaka a pau I hoʻōho like mai ai. Kāhea maila ke kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki, “E ke keiki hoʻopāpā o Puna, hoʻā ʻia aʻe ka imu a kālua aku kēlā poʻe. E hoʻopāpā ana ʻoe i ke aha? ʻAlua eo ʻana o kēlā poʻe iā ʻoe. ʻAlua nō ko lākou lā hōʻoleʻole. Inā na lākou lā kēia mau eo ʻelua, inā ua kālua ʻē ʻia akula nō ʻoe i kinohi.” ʻAʻole i pane aku ke keiki i kēia mau ʻōlelo hoʻokonokono a kahi kamaʻāina, akā, minoʻaka ihola ʻo ia no kona ʻike ʻana ua eo ʻiʻo kēlā poʻe iā ia. No kēia mau ʻōlelo a kahi kamaʻāina, ua piʻi aʻela ka lena o nā poʻe hoʻopāpā o ka ʻaoʻao o ke aliʻi, no ka mea, ua ʻike ʻiʻo nō lākou ua eo lākou i ke keiki. No laila, noi hou akula nō ʻo Keliʻiokapaʻa, ke kaikaina o Kalanialiʻiloa, “ ʻĒ, ʻauhea ʻoukou e oʻu mau hoa o ke aʻo ʻana i kēia hana he hoʻopāpā, e hoʻāikāne aʻe kākou me ke keiki i ola kākou. ʻAlua o kākou make. Ua hoʻokuʻu ʻia mai nei nō naʻe e ke keiki e ola. He ʻuʻuku ke ola i ke kolu.” Pūanuanu maila ʻo loko o ua poʻe kānaka mākua nei a ua kokoke nō lākou e ʻae e hoʻāikāne no ka makaʻu o make, akā, paʻakikī nō ʻo Halepāniho a pane akula iā Keliʻiokapaʻa, “ ʻĒ, ʻo kāu nō ia ʻo ka hoʻāikāne. Na wai ka hoʻāikāne aku me ke keiki i kū iho kā ia ala ʻōlelo i ka hōhē wale o kānaka mākua!” “Ma ka make a ma ka hōhē wale, ma hea ʻoe?” wahi a Keliʻiokapaʻa i nīnau aku ai. “ ʻAʻohe make a na keiki,” wahi a Halepāniho. “ ʻAʻohe hōhē wale o ʻoneʻi.” “ ʻO kaʻu ke ola,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “ ʻO kāu ka make a inā ʻoukou e paʻakikī ana, a laila, e mamamake ʻiʻo ana kākou.” Pehea i maopopo ai iā ʻoukou ē ua pololei kā ke keiki pane?” wahi a Halepāniho. “Mālia paha he wahaheʻe wale nō kāna. Ke ʻāmake ʻē nei nō kākou. Eia mai ka make ona.” A laila, paha akula ʻo Halepāniho penei, “E ke keiki—ē, ma-ke ʻoe iā mākou, Inā e hele mākou e nānā, a ʻaʻohe ko waʻa i ke ana, |
|
make ʻoe iā mākou, Inā ʻaʻohe lā, make nō ʻoe iā mākou, Inā ma kapa alanui ko wahi i moe ai, make nō ʻoe iā mākou, Inā hoʻi ʻaʻohe āu mau pahu kapu, make nō ʻoe iā mākou, Inā nō hoʻi ʻaʻohe āu lepa, make nō ʻoe iā mākou, Inā nō hoʻi ʻaʻohe ou pā kī, make nō ʻoe iā mākou, Inā he ʻōlelo wahaheʻe wale nō kāu e ke keiki, make nō ʻoe iā mākou, A holehole ʻia ou mau wahi iwi liʻiliʻi, I pani no ka niho mole o ka pā iwi o mākou, A iā ʻoe auaneʻi lā e ke keiki, pu–ni!” “Make ʻiʻo paha auaneʻi ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Mālia paha he ʻōlelo waha wale iho nō kā ke keiki i pālau mai nei, a ke puni wale aku nei nō kākou.” “ ʻAʻohe e make ke keiki,” wahi a kahi kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki, “no ka mea, ʻo kā ʻoukou nō ia e ʻāmake nei, ola nō kēlā.” A lohe ke keiki i kēia paha a kānaka mākua, a laila, ʻī akula ʻo ia, “ ʻĒ, make hou ʻoukou iaʻu, e nā kānaka mākua. A eia mai ka make o ʻoukou.” A laila, paha akula ke keiki penei, “E kānaka mākua—ē, make ʻoukou iaʻu, i ke keiki, Inā i hele ʻoukou e nānā a i loaʻa ʻiʻo kuʻu waʻa i ke ana, ola au, make ʻoukou iaʻu Inā i loaʻa kuʻu lā iā ʻoukou, ola au, make ʻoukou iaʻu, Inā i loaʻa kuʻu mauʻu hāliʻi, kuʻu kapa a me kuʻu uluna iā ʻoukou, e waiho wale ana nō i ke ala, make ʻoukou iaʻu, Inā i loaʻa kuʻu mau pahu kapu ʻelua iā ʻoukou, I waiho ʻia ma ka ʻaoʻao noa o kā ʻoukou pahu kapu, ola au, make ʻoukou iaʻu, Inā i loaʻa kuʻu lepa iā ʻoukou, e kau ana i luna o kuʻu pahu kapu, ola au, make ʻoukou iaʻu, Inā i loaʻa kuʻu pā kī iā ʻoukou e kū ana, ola au, make ʻoukou iaʻu, |
|
A inā he ʻoiaʻiʻo kaʻu ʻōlelo, ola au, make ʻoukou iaʻu, A pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu, I moepuʻu no kuʻu makuakāne, no Kānepōiki, A pau ʻoukou lā i ka make iaʻu, Kū ka mākaia aʻu, a Kalapana, Ke keiki hoʻopāpā o Puna—ē, I lohe ʻoukou e nā kānaka mākua lā—ē.” I ka pau ʻana o kēia paha ʻana a ke keiki, i ia wā i hoʻōho mai ai ka ʻaha kanaka, “Make ʻoukou i ke keiki—ē! Make ʻoukou i ke keiki—ē!” “Āhāhā, make hou ua poʻe nei i ke keiki,” wahi a kahi kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki. “ʻAʻohe i kaʻe mai kēia pani a ke keiki. Ua pale mua ʻia aku nei – kapu ʻo waho nei ʻaʻohe mea o loko e puka mai. Ke puka nō, ʻo ka make nō ia i ke keiki. A inā e hoʻokō ana lākou i kā lākou paha e hele e nānā i nā mea hoʻopāpā a ke keiki, ʻaʻohe mea hoʻokahi o lākou e ʻike ana, a ʻaʻole e hiki iā lākou ke hele, no ka mea, ke puka mai nō i waho nei, ʻo ka make nō ia i ke keiki.” “A eia nō kēia pani paʻa a ke keiki, inā e loaʻa ʻiʻo kāna mau mea i haʻi mai nei, ʻo ka make nō ia o kēlā poʻe, no ka mea, ua pani aku nei ʻo ia penei, “Inā e loaʻa, ola au, make ʻoukou,” ʻAʻohe mea o lākou e ʻaʻa mai ana e hele e huli, no ka mea, inā e loaʻa ʻiʻo ana, ʻo ka make nō ia o lākou i ke keiki.” “Inā nō he hoʻopunipuni a he wahaheʻe kā ke keiki, ʻaʻohe mea o lākou e ʻike ana, no ka mea ua pani ʻia aku nei lākou a paʻa loa.” I ia wā i hoʻōho aʻe ai ka ʻaha kanaka penei, “Make ʻoukou i ke keiki—ē! Make ʻoukou i ke keiki—ē! I hele aku ʻoukou e nānā a loaʻa ka mea hoʻopāpā a ke keiki, ʻo ko ʻoukou make nō ia ē! Inā nō ʻoukou e noho mālie ana i loko a pau ka ʻai a ʻoukou, e make ana nō ʻoukou ē!” I ka lohe ʻana o ka poʻe hoʻopāpā ma ko ke aliʻi ʻaoʻao i ka paha a ke keiki, ʻī aʻela ʻo Keliʻiokapaʻa, “ ʻĒ, make kākou. ʻO kaʻu nō paha ia i koi mua aku nei iā ʻoukou e hoʻāikāne me ke keiki. ʻO ka hōʻoleʻole nō kā ʻoukou. A laʻa ka make o kākou lā!” “ ʻO ka make nō kāu,” wahi a Halepāniho. “Mea iho nō, make kākou lā, mea aʻe nō, make kākou lā, a e aha aku? Kainō hoʻi ʻo ka make o ke keiki kā kākou e ʻimi aʻe. Eia kā, ʻo ka ʻāmake mai kāu. He hoʻomanawanui iho nō hoʻi paha ko kākou. He ʻoiaʻiʻo ua paʻa kākou i loko nei. He aha auaneʻi ko ia. Ua pale ʻia nō hoʻi ke keiki. ʻAʻohe e hiki iā ia ke ʻoni aʻe. Ma waho nō o ka puka o ka pā iwi kona wahi e noho ai a ma laila ʻo ia e ʻōkuʻu ai a hiki i kona make ʻana inā e ola loa kākou. A i loko nei nō hoʻi kākou e ʻōkuʻu ai a hiki i ko kākou make ʻana inā e ola loa kēlā. No laila, pēlā ihola nō kākou e ʻōkuʻu ai.” |
|
Noho ihola lākou pēlā a pō ia lā. Ma waho aku nei nō hoʻi ke keiki a ma loko mai nō hoʻi lākou lā. ʻOiai, ʻaʻole i hiki mai nā ʻāʻīpuʻupuʻu a ke aliʻi me nā meaʻai ma mua o ka hoʻopāpā ʻana, no laila, ua nele ka poʻe o loko o ka hale i ka ʻai, ka iʻa, a me ka wai, a ua noho lākou pēlā a pō ia lā. I loko o kēia wā, he nui ko lākou pilikia. He pilikia ʻokoʻa ka pōloli a ka ʻai. He pilikia ʻokoʻa nō hoʻi ka makewai. ʻOi ʻuʻumi aku i ka ʻai haneʻe a nalulu ke poʻo a kaumaha ka hope a lū ʻokoʻa i loko o ka hale. Pale aʻela hoʻi kēia mau pilika, eia aku ia pilikia o lākou o ka hoʻomanawanui I ka maea o ke ʻino a lākou i lū ai. ʻOi hoʻomanawanui aku lākou a ao nō hoʻi ka pō. I ia wā i ʻī mai ai ʻo Keliʻiokapaʻa, “ ʻĒ, ʻauhea ʻoukou, e aho ka make maoli iho nō i kēia wā, a he mea maopopo e make ʻiʻo ana nō kākou i ke keiki. ʻAʻohe a ia ala ʻōlelo ʻana. Aia kēlā i waho, a ua huli ka manaʻo o nā makaʻāinana ma hope o ke keiki. Lawe maila nō paha lākou i ʻai a i iʻa a me ona wai no ke keiki, a ola nō kēlā. No laila, e hoʻāikāne aʻe kākou me ke keiki, a inā ia e ʻae mai, ola kā hoʻi kākou, a inā nō kēlā e hōʻole mai, ʻo ko kākou papapau loa nō ia i ka make.” “Alia hoʻi,” wahi a Halepāniho. “He manaʻo koʻu he ʻōlelo waha wale iho nō kā ke keiki, a ʻoiai, ua hala aʻe nei hoʻokahi lā a hoʻokahi pō a kākou i noho ai, mālia ua walewale ua wahi keiki nei. No laila, e hoʻouna kākou i mau ʻelele e nānā inā ʻiʻo he ʻoiaʻiʻo, a i ʻole, he wahaheʻe paha kā ke keiki ʻōlelo. Ua hoʻoholo lākou pēlā a ua hoʻomākaukau nā ʻelele e hele. No ke keiki hoʻi, ʻoiai lākou e ʻōkuʻu ana, noho ihola ʻo ia a pōloli, wehe aʻela nō i ka ipu āna a unuhi maila nō i ka ʻai a me ka iʻa. ʻAi ihola nō kēia a māʻona ko ia nei ʻōpū, lālau akula i ka huewai i loko o ka ipu, kani wahi wai aʻela a kena ihola ko ia nei puʻu. Noho ihola nō kēia a pilikia. Hoʻokaʻawale iki akula nō ma kahi ʻē, pau ke ʻino, hoʻi maila nō ma kona wahi, a pēlā ʻo ia i noho ai a pō ka lā a ao hou ka pō. I ke ahiahi ʻana, lālau akula nō ke keiki i ka mauʻu, moena, a me ke kapa mai loko mai o ka ipu āna. I ka wā i hoʻoholo like ai nā kānaka mākua e hoʻouna i mau ʻelele, ua kauoha aʻela ke aliʻi i nā ʻelele āna, iā Kiʻei mā lāua ʻo Nānā, penei, “E Kiʻei, e Nānā, e hele ʻolua e kiʻei, e nānā, e hālō, e huli, a e ʻimi i nā mea a pau a ke keiki hoʻopāpā i ʻōlelo mai nei. A pau, hoʻi mai ʻolua.” “ ʻAe,” wahi a nā ʻelele, a ʻo ko lāua kū aʻela nō ia i luna. Hele akula a puka i waho a kaha akula e hele e hoʻokō i ke kauoha a Kalanialiʻiloa, ke aliʻi. I ka puka ʻana aku o nā ʻelele, e noho mai ana nō ke keiki ma waho mai o ka pā iwi. I ka ʻike ʻana aku o ke keiki i ka puka ʻana mai o kēia mau kānaka, ʻo ka ʻāmake koke akula nō ia o ke keiki. “ʻĀ, make iaʻu. ʻAʻohe e ola. Ua hemo maila i waho nei, |
|
koʻu wahi, no ka mea, ua pale ʻo waho nei noʻu. Hemo mai nō, make.
“ ʻĒ, make ʻolua iaʻu!” “A make ʻo Kiʻei mā lāua ʻo Nānā,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Ua puka maila I waho nei i kahi o ke keiki.” I ka lohe ʻana o nā ʻelele i ke kāhea a ke keiki a me ka hoʻōho a ka ʻaha kanaka, ʻo ko lāua kū mālie ihola nō ia ma laila, a manaʻo aʻela ka make. A no ka ʻāmake ʻana mai o ke keiki, ua hoʻomaopopo ihola ʻo Halepāniho mā, ua eo lākou i ke keiki, no laila, ua wikiwiki maila lākou i ka pane ʻana mai penei, “E ke keiki—ē! Ua noa ke kānāwai! Ua noa loa, ʻaʻole pale. E komo mai nō ʻoe i loko nei a e puka aku nō hoʻi mākou i waho.” “Āhāhā, ke alawiki lā kā hoʻi ka waha o ka ʻelemakule i ka noa. E kuhi ana paha ʻoukou i kuʻu ʻuʻuku ʻana e walewale ana lā wau a hoʻokuʻu wale aku iā ʻoukou,” wahi a ke keiki. “E ke keiki—ē! Mai puni aku ʻoe i kā lākou lā!” wahi a ka ʻaha kanaka. “Ua eo lākou iā ʻoe. Pepehi ʻia iho kēnā mau kānaka.” Nānā pono akula ke keiki iā Kiʻei lāua ʻo Nānā, a lōʻihi, pane akula ʻo ia i ka poʻe o loko o ka hale, “ʻAe, ua noa ke kānāwai. Ua wehe ʻia ka pale a kākou. Hemo nō hoʻI kā ʻoukou. Hemo nō hoʻi kaʻu.” “Kā! Hoʻōla ʻia akula kā hoʻi ua poʻe nei,” wahi a ka ʻaha kanaka. “He aha lā ka mea o ka hoʻokuʻu ʻia ʻana akula o kēlā mau kānaka. ʻO ka hana ʻana ihola nō ia o ka make o lākou a pau loa, a ʻo ka pau nō lā hoʻi ia o ko mākou hoʻomāʻewaʻewa ʻia ʻana. He hoʻokuʻu ʻia aku nei kā hoʻi kēia. Inā na lākou lā kēia eo ʻana, ʻaʻohe nō e waiho ʻia mai, pau mua ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu.” ʻAʻole i pane aku ke keiki i ka ʻaha kanaka, akā, ua noho mālie wale ihola nō ʻo ia. Kali akula ke keiki a no ka pane ʻole mai o kānaka mākua, no laila, nīnau akula ʻo ia iā Kiʻei mā lāua ʻo Nānā, “E hele ana ʻolua i hea?” “I kēnā ʻia mai nei hoʻi māua e ke aliʻi e hele e nānā i nā mea a pau āu i ʻōlelo mai nei.” “ ʻAe, o uhaele hoʻi hā,” wahi a ke keiki. I ka lohe ʻana o Kiʻei mā lāua ʻo Nānā i ka ʻōlelo a ke keiki, ʻo ko lāua kaha akula nō ia, hele ana no ka hoʻokō ʻana i ke kauoha a ke aliʻi. Hele akula nā ʻelele a hiki i ka puka o ka pā iwi. E kukū mai ana nā poke kī a puni. A laila, ʻī aʻela ʻo Nānā, “ ʻĒ, eia ʻiʻo ka pā kī a ke keiki lā. Ola nō kēlā. He pā ʻiʻo kā ia ala.” Hele hou akula lāua a loaʻa ka pahu kapu. Nānā aʻela lāua i luna. ʻAʻohe ʻike ʻia aʻe o ka lepa a ke keiki. Kiʻei a hālō aʻela ʻo Kiʻei a puni ka pahu lāʻau. ʻIke ihola ʻo ia i ka ʻōʻililepa e waiho ana i loko o ka lua. A laila, hulei akula lāua i ka ʻōʻililepa a ʻike ihola lāua he iʻa hou nō he kapuhili. A laila, ʻī aʻela ʻo Kiʻei, “Eia ʻiʻo ka lepa a ke keiki lā he ʻōʻililepa a me ka pahu kapu pū nō he kapuhili. ʻAe, ola nō kēlā. He lepa ʻiʻo kā ia ala a he pahu kapu ʻiʻo nō.” |
|
Hele hou akula lāua a loaʻa ka pahu kapu o waho loa. Nānā ihola ʻo Nānā ma ka ʻaoʻao noa o ka pahu lāʻau a ʻike ihola i ka iʻa he kīkākapu e waiho ana i loko o ka lua. A laila, ʻī aʻela ʻo Nānā, “Eia ʻiʻo ka pahu kapu a ke keiki lā, he kīkākapu. Ola nō kēlā, no ka mea, he pahu kapu ʻiʻo nō kā ia ala.” Hele hou akula lāua, a ʻaʻole i liʻuliʻu, ʻike akula lāua i kēia moena maikaʻi e waiho mai ana i ke ala, a he wahi paukū wiliwili kekahi e waiho ana, a e ahu ana nō ka mauʻu hāliʻi ma lalo o ka moena. A laila, ʻī aʻela ʻo Nānā, “Ua moe ʻiʻo nō ke keiki i ke ala. Eia ka moena lā, ka uluna, a me ka mauʻu hāliʻiliʻi. Ola ʻiʻo nō ke keiki.” |
|
Iho loa akula lāua a hiki i ke ana e waiho ana ka waʻa o ke keiki a e kau ana nō ka lā, ʻo ia hoʻi ka peʻa. ʻĪ aʻela ʻo Nānā, “Ola nō ke keiki. Eia ʻiʻo nō ka waʻa lā, a ke kau nei nō ka lā. Me he mea lā, ʻo ka lā o ka waʻa ka lā a ke keiki.” A ʻike lāua i kēia mau mea a pau, hohohoʻi maila lāua a hiki i ka hale hoʻopāpā, i mua o Halepāniho. Nīnau maila ʻo Halepāniho, “Pehea, ua ʻike ʻiʻo aku nei nō ʻolua i nā mea a pau a ke keiki i ʻōlelo mai nei?” I ia wā i huli aʻe ai ʻo Nānā i ke aliʻi a pane akula, “ʻĒ, ʻauhea ʻoe e ke aliʻi, e Kalanialiʻiloa, a me ʻolua pū hoʻi, e Halepāiwi a me Halepāniho, nā kumu hoʻopāpā a ke aliʻi, he ʻoiaʻiʻo ʻiʻo nō nā ʻōlelo a ke keiki. ʻAʻohe he mea ʻōlelo wale, no ka mea, hele aku nei māua a ka puka o ka pā iwi o kākou. E kū ʻiʻo mai ana nō ka pā kī. A hele hou aku nō māua a ka pahu kapu me ka lepa kapu. E waiho ʻiʻo ana nō nā iʻa a ke keiki, he kapuhili a he ʻōʻililepa. A hele hou aku nō māua a ka pahu kapu o waho. E waiho ʻiʻo mai ana nō ke kīkākapu a ke keiki. Hele hou aku nō māua a loaʻa ka moena, ka uluna, a me ka mauʻu hāliʻiliʻi e waiho ana i ke alanui hele. A iho loa aku nei māua i ke ana. E waiho ʻiʻo ana nō ka waʻa o ke keiki. E kau ana nō ka lā, a me he mea lā, ʻo ka peʻa o ka waʻa ka lā a ke keiki. A ʻo ia ihola kā māua mea i ʻike ai.” “Ola nō ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “a ua eo kākou. E make ana kākou, no ka mea, ua pane mai kēlā inā e loaʻa kāna mau mea, ola ʻo ia a make kākou, a ʻoiai ua loaʻa aʻe nei, ʻeā, e make ana kākou. ʻO kaʻu nō paha ia iā ʻoukou i kinohi, e hoʻāikāne me ke keiki. ʻAʻohe o ʻoukou ʻae, a make kākou lā ma muli o ko ʻoukou paʻakikī.” No kēia mau ʻōlelo a Keliʻiokapaʻa, ua paʻa ihola ka waha o Halepāniho, a i ia wā i ʻōlelo mai ai ke aliʻi, “Mai, naʻu e hoʻoponopono aku kākou. Mālia hoʻi o loaʻa iaʻu ke ola.” I ia wā i puka aku ai ke aliʻi i waho a kāhea akula i ke keiki penei, “E ke keiki, ua paʻi kākou. E komo mai ʻoe ma loko nei.” ʻO ka manaʻo o ke aliʻi, e ʻae mai ana ke keiki, a inā ia e komo i loko o ka hale, a laila, puka lākou a pau loa i waho a hoʻokapu iā waho no lākou, no ka mea, ua ʻike ʻo ia i ko lākou pilikia no ka paʻa ʻana i loko. I ka wā a ke aliʻi i kāhea mai ai ua paʻi, ua hoʻōho maila ka ʻaha kanaka, “Ua paʻi kā auaneʻi. Ua eo ʻoukou, no ka mea, ua loaʻa aku nei nā mea a pau a ke keiki.” “ʻAuhea ʻoe e ke keiki, pepehi ʻia aku kēnā poʻe kupuʻino. ʻO ka hana ʻana nō kēia, pau loa lākou i ka make.” ʻAʻole i hoʻolohe ke keiki i ka ʻōlelo a ka ʻaha kanaka, akā, ʻī akula ʻo ia i ke aliʻi, “E ke kanaka makua, ua paʻi kākou. E komo ke kanaka makua ma loko a e komo ke keiki ma loko. E noho ke kanaka makua ma loko a e noho ke keiki ma loko. A puka ke kanaka makua i waho, puka pū nō me ke keiki i waho.” No kēia pane a ke keiki, ua hāʻule pahū ka manaʻo ʻino o ke aliʻi. Ua pani maila nō ke keiki inā e komo, komo pū nō; noho, noho pū nō; a puka, puka pū nō. |
|
I ka lohe ʻana o ka ʻaha kanaka i ka ʻōlelo a ke keiki ua paʻi, ua hoʻōho maila lākou, “Auē! Ola hou akula nō ua poʻe nei ma ka ʻāpua.” “He kupaianaha wale nō paha kēia keiki,” wahi a kekahi kamaʻāina. “Iā ia wale nō ke eo mai ka hoʻomaka ʻana a hiki i kēia wā. ʻAʻohe naʻe he pepehi aku i kēlā poʻe.” I ka ʻānoa ʻana hoʻi o ke keiki a hele ai nā ʻelele, ua miki maila nā kahu o ke aliʻi a hoʻomaʻemaʻe ihola i ke ʻino o loko o ka hale a pau. A i ka wā hoʻi a Kalanialiʻiloa i puka ai i waho, ua ʻī akula ʻo Halepāniho i ko lākou poʻe, “E lawe aʻe kākou i nā kala a pau o ka hale, a inā e komo mai ke keiki e nele ana ʻo ia i ke kala ʻole, a ʻo kona make nō ia iā kākou. ʻAe koke maila ʻo Mūkī a me Mūkā, a pēlā nō hoʻi ʻo Kiʻei a me Nānā, a hoʻi akula lākou a noho pākahi aʻela ma kēlā a me kēia kala o ka hale, a pau loa aʻela nā kala ʻehā o ka hale. ʻIke akula ʻo Keliʻiokapaʻa i kēia mau hana a ko lākou poʻe, a hoʻomaopopo ihola ʻo ia e make ʻiʻo ana ke keiki. Aloha ihola ʻo ia i ke keiki. ʻAʻohe naʻe he hiki iā ia ke kōkua aku. I ka pau ʻana o ka pane ʻana a ke keiki, i ia wā i huli aʻe ai ke aliʻi i hope a komo akula i loko o ka hale. A komo akula ke aliʻi i loko, i ia wā, kū aʻela ke keiki i luna, kau aʻela i ka ipu āna i ke kua a komo akula i loko o ka pā iwi. Hele loa akula ʻo ia a hiki i ka ʻīpuka, a laila, kū ihola ʻo ia ma laila a kiʻei akula i loko. ʻIke akula ʻo ia he hoʻokahi kanaka ma kēlā a me kēia kala o ka hale a hoʻomaopopo ihola ʻo ia he hana hoʻopāpā kēia a ua poʻe kānaka mākua nei, no laila, ʻaʻole ʻo ia i komo aku i loko o ka hale, akā, kuʻu ihola ʻo ia i ka ipu āna i lalo, a ʻī ihola: “ʻAe, ua lawe aʻela ʻoukou i nā kala a pau o ka hale i mea e nele ai wau i ke kala ʻole. Pēlā ʻiʻo paha. E nānā aʻe au i kuʻu ipu.” Kuekaʻa ihola ʻo ia i ka ipu āna a loaʻa kāna mea i makemake ai. A laila, waiho ihola ʻo ia ma luna loa o ka ipu āna. I ke kū ʻana o ke keiki a komo i ka pā iwi, ua kū pū aʻela me ka ʻaha kanaka, a komo akula lākou a pihakuʻi ʻo loko o ka pā iwi, a kukū nui akula ma waho o ka puka o ka hale hoʻopāpā. Nānā maila ke keiki a ʻike i ke kukū aku o kānaka ma hope ona, a laila, komo akula ʻo ia i loko o ka hale hoʻopāpā o Kalanialiʻiloa, ke aliʻi hoʻopāpā o Kauaʻi. I lawa nō a komo ke keiki i loko o ka hale, ʻo ka ʻāmake maila nō ia o Halepāniho: “A make ʻoe e na keiki iā mākou! Ua noho aʻe nei mākou ma nā kala a pau o ka hale a ʻaʻole kala i koe nou e noho ai. ʻĒ! Make, ʻeā! Make auaneʻi paha e ke keiki i ka nele i ke kala ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou i nā kala a pau.” I ka wā i lohe ai ke keiki i kēia hana hoʻopāpā a kānaka mākua, ua kū mālie ihola ʻo ia, akā ʻo ka ʻaha kanaka, ua hoʻōho aʻela lākou: “Make ke keiki ē! Make ke keiki ē! Ua pau loa nā kala ʻehā o ka hale hoʻopāpā i nā kānaka mākua a ua nele ke keiki i ke kala ʻole.” |
|
“Kāhūhū! A loaʻa kā hoʻi ko ʻoukou kala, ko ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa koʻu kala, ko ke keiki,” wahi a ke keiki . “Iā ʻoukou koʻu mea e nele ai i ke kala ʻole? I koʻu aʻo ʻia ʻana i ka hoʻopāpā, ua hāʻawi mai nō kaʻu kumu i kala noʻu, a ua ʻau pū mai nei nō au i ka moana me koʻu kala.” I ia wā i nanao iho ai ke keiki i loko o ka ipu āna a loaʻa ka iʻa he kala, āna nō i kau ai ma luna loa, ʻoiai ʻo ia e kū ana ma ka puka, a pākī ihola ʻo ia i lalo ma ka ukuwai o ka hale a kaena aʻela, “ʻĀ, eia mai ke kala a Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna, a ke noho nei au i luna o koʻu kala.” A laila, noho ihola ke keiki i luna o ua kala nei āna. “A ola ke keiki ē! A ola ke keiki ē! Ua loaʻa aʻela nō ko ia ala kala, he iʻa, he kala,” pēlā ka ʻaha kanaka i hoʻōho mai ai.
Ma kahi maikaʻi o loko o ka hale kahi i noho ai ʻo Kalanialiʻiloa a me ka poʻe ma kona ʻaoʻao, a ʻo kahi i hana ʻole ʻia a maikaʻi, ma laila ke keiki e noho nei i luna o ke kala āna, a no ka ʻike ʻana o Halepāniho i ka noho o ke keiki ma kahi ʻinoʻino, ua ʻōlelo pāhenehene maila ʻo ia penei, “E lākou nei ē, aloha akula kā hoʻi au i ke keiki i ka noho ma kahi ʻinoʻino. Hō aʻe kauwahi mauʻu hāliʻiliʻi o kākou no ko ke keiki wahi.” A lohe ke keiki i kēia ʻōlelo, a laila, ʻī akula ʻo ia, “Ua hele mai nō ke keiki hoʻopāpā o Puna me ka lako, eia nō koʻu mauʻu hāliʻiliʻi lā he mauʻu kuolohia.” A laila, nanao akula ʻo ia i loko o ka ipu āna a unuhi maila i ka pua mauʻu kuolohia, a lūlū ihola ʻo ia ma mua ponoʻī ona. A pau, a laila, pane maila ʻo ia, “Ua loaʻa aʻe nei koʻu mauʻu hāliʻiliʻi a ʻauhea hoʻi ko ʻoukou? E nele ana paha kānaka mākua i ka mauʻu hāliʻiliʻi ʻole?” I ia wā i pane aʻe ai ʻo Keliʻiokapaʻa, “E ke keiki, ua eo lākou nei iā ʻoe. ʻAʻohe o lākou nei mauʻu hāliʻi. He ʻōlelo waha wale iho nō a he mauʻu ʻiʻo kou.” Eo hou ke Kauaʻi i ke keiki. A ahu ka mauʻu o ke keiki i lalo, pāhenehene hou maila nō ʻo Halepāniho penei, |
|
“Maikaʻi wale hoʻi ka mauʻu hāliʻi o ke keiki, ʻo kahi moena ʻole hoʻi ka hewa. E aho hoʻi e huki aʻe ke kauwahi ʻāpeu moena kahiko o kākou no ke keiki.”
A lohe ke keiki i kēia ʻōlelo, pane akula ʻo ia, “Ua haʻi mua aku nei au iā ʻoukou ua hele mai nei nō ke keiki hoʻopāpā o Puna me ka lako.” A laila, nanao hou akula nō ʻo ia i loko o ka ipu āna a unuhi maila ʻelua moena makaliʻi, ʻo ia nā moena kaulana loa o Puna. Ua kapa ʻia kekahi he pūʻao a ʻo kekahi he ʻahu–ʻoʻeno–makaliʻi–o–Puna. Holahola ihola ke keiki i ua mau moena nei ma luna o ka mauʻu kuolohia, a laila, pane maila, “Ua loaʻa aʻe nei koʻu moena. ʻAuhea hoʻi ko ʻoukou? E nele ana paha auaneʻi kānaka mākua i ka moena maikaʻi ʻole e like me koʻu.” ʻAʻohe puaʻi leo a nā kānaka mākua, a ʻaʻole nō hoʻi lākou i pane mai i ke keiki. I ka ʻike ʻana naʻe o Keliʻiokapaʻa i ka maikaʻi o ka moena o ke keiki, pane hou maila ʻo ia, “E ke keiki, ua eo hou nō lākou nei iā ʻoe. ʻAʻohe o lākou nei moena maikaʻi e like me kou. He ʻōlelo waha wale iho nō kā lākou nei.” Eo hou nō ke Kauaʻi i ke keiki. No Halepāniho naʻe, i kona ʻike ʻana i ka moena o ke keiki, ua pāhenehene hou maila nō ʻo ia penei, “ʻĒ! Maikaʻi wale hoʻi ka moena o ke keiki, ʻo kahi kapa ʻole hoʻi ka hewa. E aho no ke keiki kekahi ʻāwelu kapa o kākou.” “ʻAʻohe nīnau ʻana o ka mea i mākaukau,” wahi a ke keiki i pane aku ai. “Waiho ʻia aku nō ko ʻoukou kapa, no ka mea, ua hele mai nei nō au me nā ʻano kapa a pau o Hawaiʻi.” A laila, unuhi maila ʻo ia i nā ʻano kapa a pau, ʻo ka uʻauʻa–pua–noni, maʻo, ʻōlena a me kekahi mau kapa ʻē aʻe. Kuehu aʻela a mōhala. Hoʻonuʻa ihola i luna o ka moena makaliʻi, a laila, pane maila, “Ua loaʻa aʻe nei koʻu kapa. ʻAuhea hoʻi ko ʻoukou? E nele ana paha auaneʻi kānaka mākua i ke kapa ʻole?” “Ua eo hou lākou nei iā ʻoe,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “no ka mea, he kapa ʻiʻo kou. ʻO kā lākou nei nō ka ʻole. He ʻōlelo waha wale iho nō.” Ma kēia hana hoʻopāpā ua eo hou nō ke Kauaʻi i ke keiki. I loko o kēia eo mau o kānaka mākua i ke keiki, ʻaʻohe wahi mea a kuʻukuʻu iho ʻo Halepāniho, no ka mea, i kona ʻike ʻana i ke ahu o ke kapa o ke keiki, a ʻike hoʻi ʻo ia ʻaʻohe i pā ke keiki iā ia, no laila, ua pāhenehene hou maila ʻo ia penei, “ʻĒ! Maikaʻi wale hoʻi ke kapa o ke keiki. Minamina naʻe hoʻi ke kapa maikaʻi i ka hoʻi ʻana aku e moe me kahi malo pelekunu. E aho e hāʻawi aku no ke keiki kekahi wahi ʻāpulu malo o kākou.” I ka lohe ʻana o ke ʻaha kanaka i kēia ʻōlelo a Halepāniho, ua hoʻōho maila lākou, “Kā! Hilahila ʻole maoli ʻoukou e nā kānaka mākua i ke kūamuamu i ke keiki. Kainō ma ka ʻōlelo maikaʻi e hoʻopāpā ai, ʻaʻole hoʻi ʻo ke kūamuamu maoli mai nō.” “ʻĒ, pelapela ka waha o ka ʻelemakule ʻauae lenalena,” wahi a kekahi. “ʻAʻohe i holoia i ka wai a maʻemaʻe.” I ka lohe ʻana naʻe o ke keiki i kēia ʻōlelo pāhenehene a Halepāniho, ua pane akula ʻo ia, “E ke kanaka makua, ʻaʻohe hoʻi ʻoe i ʻike i ko haʻi poʻopoʻo, pau ʻē naʻe ka |
|
ʻino iā ʻoe i waho. He malo maʻemaʻe nō koʻu a ʻo ia mau makaʻala nō. A eia i loko o kuʻu ipu kahi i hoʻomoamoa ʻia ai.” A laila, nanao akula ʻo ia i loko o ka ipu āna a unuhi maila i ka malo o kēlā a me kēia ʻano. Nānā ihola ʻo ia a ka malo maikaʻi, a laila, wehe aʻela ʻo ia i ka malo āna e hume ana a hume aʻela i ka malo hou. A paʻa ka malo o ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia, “ ʻĒ, ua hemo aʻela ka malo pelekunu o ke keiki lā, a he malo hou. Makaʻala kēia e hume nei. ʻAʻohe paha auaneʻi e hemo kahi malo pelekunu o kānaka mākua? Ua loaʻa aʻe nei koʻu malo maʻemaʻe. ʻAuhea ko ʻoukou? E nele ana paha auaneʻi kānaka mākua i ka malo maʻemaʻe ʻole.”
“Ua nele, ua nele lākou nei i ka malo maʻemaʻe ʻole,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “Me ka ʻike iho nō ua pelekunu ko lākou mau malo, wahaʻā kēia i ko haʻi pelekunu. He pelekunu kēia e noho aku nei. ʻO ka humena nō i kēlā mau lā aku nei, pania ʻia mai hoʻi e ʻoe, paʻa i loko nei, no laila, ʻalua pō, ʻalua ao, ʻo ka paʻa ʻana o kēia malo i ka hope. Ua pelekunu.” Ma kēia hana hoʻopāpā, ua eo hou nō ke Kauaʻi i ke keiki. A ʻike ʻo Halepāniho ua eo hou nō lākou i ke keiki, pāhenehene hou maila nō ʻo ia penei, “ ʻĒ! Maikaʻi wale hoʻi ka moena a me ke kapa o ke keiki, ʻo kahi uluna ʻole hoʻi ka hewa e kau iho ai ʻo ke poʻo. Hō aʻe hoʻi kauwahi uluna o kākou no ke keiki.” ʻAʻole i pane aku ke keiki i kēia ʻōlelo a Halepāniho, akā, hopu akula ʻo ia i kekahi kuʻinakapa, ʻopiʻopi aʻela a maikaʻi, ʻōwili akula a poepoe, hoʻomoe ihola ma ke poʻo o ka moena a lēkei akula ke keiki a kau i luna o ka moena, uhi maila i ke kapa a paʻa, kau ihola i ke poʻo ona i luna o ke kapa āna i ʻōwili ai, a ʻo ia kona uluna, a moe lōliʻi ihola ʻo ia. “ ʻĒ, eo hou ʻoukou i ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “Ua kau ko ia ala poʻo i ka uluna a ke moe lōliʻi maila kēlā.” Ua eo hou nō ke Kauaʻi i ke keiki ma kēia hana hoʻopāpā. ʻOiai e moe lōliʻi ana ke keiki, ua pāhenehene hou akula nō ʻo Halepāniho i ke keiki penei, “ ʻĒ! Maikaʻi wale hoʻi ka hāliʻi, ka moena, ke kapa, ka malo, a me ka uluna o ke keiki. ʻO kahi meaʻai ʻole hoʻi ka hewa. E aho e kālua aʻe kekahi ʻīlio a kākou i meaʻai na ke keiki, a e hele aʻe kekahi o ʻoukou e kākā mai i wahie e kālua aku ai.” “Iā ʻoukou koʻu mea e nele ai i ka meaʻai,” wahi a ke keiki. “Ua hele pū mai nei nō au me kaʻu ʻai, a ua lawe pū mai nō me ka wahie e kālua ai ʻo kaʻu ʻīlio.” I ia wā i ala aʻe ai ke keiki i luna, lālau akula i ka ipu āna, nanao akula i loko o ka ipu, a unuhi maila he paukū wahie ua hōʻoāʻoā mua ʻia nō, hāpai aʻela ʻo ia a kiʻekiʻe i luna, a hoʻokahi nō pākī ʻana i lalo, okaoka liʻiliʻi ana ka ʻāpana o ka wahie. Lālau ihola ʻo ia i kekahi māmala wahie a me ia mea ia i ʻeliʻeli iho ai a hohonu ka imu. Nanao hou akula nō ʻo ia i loko o ka ipu a unuhi maila i ka ʻaunaki a me ka ʻaulima a me ka pulupulu. Hiʻa ihola ʻo ia a ʻā ke ahi, a laila, pulupulu ihola i ke ahi a lapalapa. Waiho akula i loko o ka imu, a kau akula i ka wahie. A laila, nanao hou akula ʻo ia i loko o ka ipu a unuhi maila i ka paukū ʻiʻiʻi a me ka laulau ʻīlio i moʻa mua. Hōʻuʻumi ihola ʻo ia i ka paukū ʻiʻiʻi a puana aʻela i kēia mau huaʻōlelo, |
|
“A pau ʻoe iaʻu i kālua ʻia e kēnā ʻiʻiʻi.” ( ʻO ka ʻiʻiʻi ka inoa o kekahi ʻano ʻīlio o Hawaiʻi nei ma mua, a ʻo ka paukū hāpuʻu ʻiʻiʻi kā ke keiki ʻīlio hoʻopāpā.) A pau ka uahi ʻana o ka momoku, a make hoʻi ka lapalapa ʻana a ke ahi a koe wale iho nō ke okōko o ka nānahu, a laila, hāpai pū akula ʻo ia i ka paukū ʻiʻiʻi a me ka laulau ʻīlio maoli a hoʻomoe pū ihola i loko o ka imu. Lālau akula nō ʻo ia i kekahi kuʻinakapa ona a uhi ihola i kauwewe no ka imu. A kālua ka imu, nanao hou akula ʻo ia i loko o ka ipu a unuhi maila he mau lau lāʻī, a hāliʻiliʻi ihola ma kekahi ʻaoʻao o ka moena ona, a laila, nanao hou akula ʻo ia i loko o ka ipu a unuhi maila i ka ʻumeke poi, ke kalo, ka ʻuala, ka maiʻa, a me ke kō a kau ihola i luna o ka papaʻaina lau lāʻī. A mākaukau kēia mau mea, nanao hou akula nō ke keiki i loko o ka ipu a unuhi maila i ka ʻawa lau a me ka pūʻawa kau lāʻau o Puna, a hoʻāli wale aʻela nō i kēia mau mea a kau ihola i luna o ka papaʻaina, a laila, nanao hou akula ʻo ia i loko o ka ipu a unuhi maila he mau māna ʻawa i wali mua, a me ke kānoa, ka ʻapu a me ka mauʻu. Hoka ihola i ka ʻawa i loko o ke kānoa a pau, kāheʻe ihola i ka ʻawa a kū i loko o ka ʻapu. A laila, huaʻi aʻela ʻo ia i ka imu, hāpai maila i ka laulau ʻīlio a kau i luna o ka papaʻaina. Kānaenae aʻela ʻo ia a pau, a laila, inu aʻela i ka ʻawa, ʻai ihola a māʻona, hoʻi akula a luna o ka moena, huli ke alo i luna, kau ke keha, hoʻokaʻakaʻa i ka māʻona, a hoʻolohe akula ʻo ka pane mai o kānaka mākua. |
|
I ke keiki e moe ana, i ia wā i huli aʻe ai ʻo Keliʻiokapaʻa a ʻōlelo akula i kona poʻe, “ ʻĒ, ʻauhea ʻoe e kuʻu haku, kuʻu aliʻi, e Kalanialiʻiloa, a me nā kumu hoʻopāpā hoʻi a kākou, ua make kākou i ke keiki, no ka mea, ua eo kākou ma nā ʻōlelo hoʻopāpā, ua eo kākou ma nā hana hoʻopāpā, a ua eo nō kākou ma nā meaʻai, ʻoiai, ua ʻai maila ko ke keiki akua, a ua māʻona ko ke keiki ʻōpū. Ua pāʻina ko ia ala kakahiaka, a ʻo ka ʻōkuʻu wale ihola nō kā kākou a hoʻopāpā waha meaʻai ʻole wale aku nō paha auaneʻi me ke keiki. E aho e hoʻāikāne ʻoe me ke keiki.” “He aha ka mea e hoʻāikāne wale aku ai nō me ia wahi keiki,” wahi a Halepāniho. “Ua ʻai ihola a ua nui ka ʻōpū. He hoʻopāpā mai koe. Aia naʻe i ka mole ka hoahoʻopāpā kamaliʻi. He uē wale iho nō ka hope.” He aha ka mea e hoʻāikāne wale aku ai nō me kānaka mākua. Ua ala wale aʻela nō kakahiaka, a ʻōkuʻu wale ihola nō. ʻAʻohe ʻai, ʻaʻohe iʻa. ʻOhi aʻe i ka “paʻakai o nā maka”, loaʻa kahi kōʻalaʻala a hoʻopāpā mai. He hoahoʻopāpā ʻelemakule, he kuʻi lena, a he waha eaea. I ka hoʻopāpā nō a ʻo ke komo ʻole o kahi ʻai, komo iho ka ʻai, ʻo ka maʻi mau o ka ʻelemakule, he umauma nahā, a ʻo ka make nō ia.” “ ʻAi ihola hoʻi a māʻona e ke keiki hoʻopāpā,” wahi a Halepāniho. “Iā ʻoe hoʻi ka mua e ke keiki.” “Noho wale ihola ke kakahiaka ʻai ʻole o ka ʻelemakule a hakahaka ʻo loko, a pōloli, hoʻopāpā mai hoʻi. Iā ʻoukou mai hoʻi ka mua, i kamaʻāina.” “Ua pono ʻoe e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “ ʻAʻohe malihini i lele mua mai. Na kamaʻāina nō ka mua, a he hope kā ka malihini.” “ ʻO kaʻu ia e kali aku nei,” wahi a ke keiki. “Hoʻā ʻia mai ka imu no ke keiki,” wahi a Halepāniho. “Hoʻā ʻia mai ka imu no kānaka mākua,” wahi a ke keiki. I ia wā, kauoha aʻela ke aliʻi iā Mūkā a me Mūkī, “E Mūkā, e Mūkī, hoʻā ʻia mai ka imu no ke keiki.” A ua hele akula lāua e hoʻokō i kēia kauoha. “Eia mai kā ke kamaʻāina hana hoʻopāpā,” wahi a Kalanialiʻiloa, ke aliʻi, a paha maila ʻo ia penei, “A hua a pane, a pane mai He pane ko ʻoneʻi, he hoʻolohe ko ʻōnā Eia ka mea ukana nui I loko o kuʻu hālau lā ē, ʻO ka wa–ʻa.” “ ʻĒ! Make, ʻeā. Make auaneʻi paha ke keiki i ka loaʻa ʻole o ka mea ukana nui. Ua ʻohi aʻe nei mākou a pau. ʻAʻohe koe. Nele ana paha auaneʻi ʻoe i ka mea ukana nui ʻole. E pane mai ʻoe e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a |
|
hū a kahe mai ka wale he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, na Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho. A haʻi ko niho lā make ʻoe, make loa. Mai kuhi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili iho nō hoʻi mākou ʻo ka ua ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō ʻo ke ao, a ua pau. ʻAʻohe mea i koe.”
Pane akula ke keiki, “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea ukana nui, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu, kā ke keiki, i ʻōʻō ʻia aku ai nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou e aʻu me ke kumu kāhili a hū a kahe mai ka wale he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, na Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai ana ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o ka waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au i ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au i ka pō, ʻo ke ao, a ua pau. ʻAʻohe mea i koe.” “Pau hoʻopili paha kāu e ke keiki,” wahi a kānaka mākua. “ ʻAʻole. He pau ʻiʻo nō.” “A hua, a pane,” wahi a kānaka mākua. “E pane ana,” wahi a ke keiki. “E hoʻolohe mai nā pepeiao.” “He nenanena ʻauae kai loaʻa iā ʻoukou e nā kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I ka holoia i ka wai aʻiaʻi a maʻemaʻe, A pane mai ka waha maikaʻi o ʻoukou, Eia aʻe nei ʻoukou—ē ua pau, Eia ka mea ukana nui, I loko o kuʻu waʻa lā—ē, He i–pu.” “He mea ukana nui ʻole hoʻi ia lā iā ʻoukou e nā kānaka mākua?” “He mea ukana nui kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “He hoʻokahi nō ipu, he nui naʻe ka ukana o loko. Ua ʻōlelo aʻe nei hoʻi lākou nei ua pau loa, ʻaʻohe koe. Ua loaʻa aʻela nō naʻe kāu mea ukana nui.” A paʻi aʻela kēia hana hoʻopāpā a nā kānaka mākua i ke keiki, i ia wā i hao hou mai ai ʻo Halepāniho penei, |
|
“Eia nā ukana nui o loko o ka waʻa e kau nei i loko o ka hālau o mākou:
“ ʻO nā ʻiako ʻelua, ʻo ke ama nō, ʻO ka hoe nō, ʻo ke kā liu nō, ʻO nā manu ʻelua, ʻo nā moʻo ʻelua, ʻO ka ʻaha nō, ʻo ke ʻahakea nō, ʻO ka hōkeo aho, ʻo ke aho loa, ʻo ke aho poko ʻO ka ipu makau, ʻo ka pākā, ʻo ka ʻiliʻili, A ʻupena nō, a ʻīkoi nō, A kaula nō, a hīnaʻi nō, A kia nō, a peʻa nō, a pōhaku hekau nō, A ʻeʻe ke aliʻi, a ʻeʻe ke kahuna, A ʻeʻe ke kilo, a ʻeʻe nā koa, ʻO ke kanaka nui, ʻo ke kanaka iki, ʻO ka puaʻa nō, ʻo ka ʻīlio nō, ʻO ka ʻai nō, ʻo ka iʻa nō, ʻO ka malo nō, ʻo ke kapa nō, Pau loa ʻaʻohe koe.”* “ ʻĒ! Make, ʻeā! Make auaneʻi paha e ke keiki i ka nele i ka mea ukana nui ʻole o loko. Ua ʻohi aʻe nei mākou a pau. ʻAʻohe mea i koe.” Pane akula ke keiki, “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea ukana nui o loko, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu, kā ke keiki, i ʻōʻō ʻia aku ai nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou e aʻu me ke kumu kāhili a kahe mai ka wale he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, na Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au i ka ua me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe mea i koe.” “Pau hoʻopili paha kāu e ke keiki,” wahi a kānaka mākua. “ ʻAʻole, he pau ʻiʻo nō.” “A hua a pane ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko mau maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, na Kāneulupō, me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me |
|
Halepāniho. A haʻi ko niho lā, make ʻoe, make loa. Mai kuhi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe I ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā. Ua aʻo nō hoʻi mākou, ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe mea i koe.”
“A hua a pane,” wahi a Kalanialiʻiloa. “E pane ana,” wahi a ke keiki, “e hoʻolohe mai nā pepeiao: “He nenanena ʻauwae wale nō ko ʻoukou e nā kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a mālaʻelaʻe, A pane mai nā waha maʻemaʻe o ʻoukou, E ʻī aʻe nei ʻoukou ē ua pau.” “Pau hoʻopili paha kāu e ke keiki,” wahi a kānaka mākua. “ ʻAʻole, he pau ʻiʻo nō.” “Eia nā ukana o loko o kaʻu ipu nui lā: He ʻiako kapa, he ʻiako malo, ʻalua ʻiako, I loko nō o ka ipu he ʻiako hulu, he mahiole nō, |
|
I loko o ka ipu he ʻahu moena nō, he ʻaʻahu kapa nō, He ʻai nō, he iʻa nō, he huewai nō, ʻO ka puaʻa nō, ʻo ka ʻīlio nō, ʻo ka ʻawa lau nō, Komo nō ka waʻa i kuʻu ipu, ʻO ka ʻuala waʻawaʻa nō o Kohala, ʻO ka wahie nō, ʻo ka pulupulu nō, ʻO ka ʻaunaki nō, ʻo ka ʻaulima nō, He ʻaha nō, he lanalana nō, He aho lawaiʻa nō, ʻo ke aho loa, ʻo ke aho poko, Pau loa, ʻaʻohe koe, He mea ukana nui, ʻole hoʻi ia iā ʻoukou e kānaka mākua lā.” “He mea ukana nui kāu,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “he hoʻokahi nō ka ipu, he nui nā ukana o loko. Ua ʻōlelo aʻe nei hoʻi lākou nei, ua ʻohi i nā mea ukana nui a ua pau, ʻaʻohe koe. Eia kā hoʻi ke koe nei nō.” “A hua a pane,” wahi a ke keiki. “E pane ana,” wahi a Halepāniho, “Eia nā mea lau o loko o kuʻu hālau nei lā - he kanaka: “He lau ke kanaka, he lau ka ʻaho, He lau ke kaula, he lau ka pūpū pili, ʻO ka pou nō, ʻo ke oʻa nō, ʻo ka hānā nō, Nā ipu nō, a ipu nui, a ipu iki, a ipu kai nō, ʻO ka ʻai nō, ʻo ka iʻa nō, ʻO ka moena, ʻo ke kapa, ʻo ka uluna nō, He kāne, he wahine, he keiki, a he moʻopuna nō, ʻO nā mea lau nō a pau, ua ʻohi aʻe nei mākou a pau, ʻAʻohe mea koe, eia ke muʻu nei.” “ ʻĒ! Make, ʻeā, make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka mea lau ʻole.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea lau, kā kānaka mākua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu mea lau, kā ke keiki. Eia ka mea lau i loko o kuʻu waʻa aʻu i holo mai nei lā, ʻo wau nō a me kuʻu waʻa: “He lauoho kai kuʻu poʻo, he lau ka ʻuku, he lau ka liha, |
|
He lau ka ukana o loko o kuʻu ipu, He lau hoʻi ko ke koa o kuʻu waʻa, He lau ke koʻi i kālai ʻia ai, He lau nā kānaka nāna i kauō a waiho i kai, He lau ke kaula i hiki ai i kai, He puaʻa kumulau kai ke kahuna, He ʻīlio kumulau ko ka lolo ʻana He lau ka ʻaha, he lau ka lanalana, ʻO nā ʻiako nō, ʻo ke ama nō, ʻO ka hoe nō, ʻo ke kā liu nō, A he laulau koekoe, a ʻeʻe nō ka manu, (ʻO ia nā manu ʻelua o ka waʻa.) A ʻili ka ʻāina, (ʻO ia ka moʻo ʻāina.) A kū ke kia me ka peʻa, a kau e ka lā, A ʻeʻe nō ke kanaka, ʻo kanaka nui, ʻo kanaka iki, ʻO nā mea lau nō a pau, ua ʻohi nō au a loko o kuʻu waʻa, He mea lau ʻole hoʻi ia lā iā ʻoukou e kānaka mākua.” “He mea lau ʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “no ka mea, ua hānau pū ʻiʻo ʻia mai nō ʻoe me kou lauoho, ua ʻōlelo aʻe nei naʻe hoʻi lākou nei lā , ʻaʻohe mea lau i koe, eia kā hoʻi ke koe nei nō.” “A hua a pane,” wahi a ke keiki, “a pane mai ka waha lā ola, a paʻa mai ka waha lā make, ka mea mākaukau i ka hoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha ʻeaʻea o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu, ua kuili hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau ʻaʻohe mea i koe.” “He pau hoʻopili paha kāu e ke keiki?” “ ʻAʻohe i pili,” wahi a ke keiki, “he kaʻawale wale nō, a he pau ʻiʻo nō.” Kakali mālie akula ke keiki ʻo ka pane mai o kānaka mākua a no ka lōʻihi loa o kāna kali ʻana, pane ʻokoʻa akula ʻo ia penei, “A hua a pane, he pane ko ʻō, he hoʻolohe ko ʻoneʻi.” “E pane ana,” wahi a kānaka mākua a pane maila lākou ma ke mele penei: |
|
“ ʻO Kaulua—ē, ʻo Kaulu—a, ʻO Kaulua aʻe nō kēia malama, ʻO ka malama i hua ai ka ʻulu mua–a–kau o Lānaʻi, Maiʻa e lū ʻi–a, ʻO ka hua o ke kalo, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka ʻuala, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka uhi, ahu i lalo, ʻO ka hua o ke piʻa, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka ʻape, ahu i lalo, I lalo, i lalo i o Milu lā o lalo iho.” |
|
“ ʻĒ! Make, ʻeā. E make paha auaneʻi ke keiki i ka nele i ka mea hua ahu ʻole i lalo, ua ʻohi aʻe nei mākou a pau loa, ʻaʻohe koe, ʻaʻohe paha auaneʻi e loaʻa ana kāu mea ahu i lalo e ke keiki.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou hua ahu i lalo, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu hua ahu i lalo, kā ke keiki.” “A hua a pane, pane mai,” wahi a kānaka mākua, “a pane mai ko waha, ola ʻoe, a paʻa mai ko waha, make ʻoe, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, na Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe.” Ua mākaukau nō ke keiki me ka pane, akā, hoʻolalau wale ihola nō ʻo ia i mea e manaʻo mai ai ʻo kānaka mākua ua pilikia ʻo ia iā lākou. Kakali maila kānaka mākua a no ka pane koke ʻole aku o ke keiki, no laila, ʻī aʻela kekahi i kekahi, “ ʻĒ! Make ke keiki iā kākou. Ke hoka wale maila nō.” I ia wā i pane mai ai ʻo Kalanialiʻiloa, “A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, “e hoʻolohe mai nā pepeiao o ʻoukou,” a pane akula ʻo ia ma ke mele penei: “He nenanena ʻauwae wale nō kai loaʻa iā ʻoukou e kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a mālamalama, A pane mai nā waha pōuliuli o ʻoukou, E ʻī mai nei ʻoukou ē ua pau, ʻAʻohe i pau.” “A hua a pane,” wahi a kānaka mākua, “E pane ana,” wahi a ke keiki. A laila, pane akula ke keiki ma ke mele penei, “ ʻO Kaulua—ē, ʻo Kaulu—a, ʻO Kaulua aʻe nō kēia malama, ʻO ka malama mua e hānau ai ʻo ka honu mua–a–kau, ʻO Polihua i Lānaʻi lā—ē, kaʻu hua, |
|
ʻO ka hua o ka limu kala, ahu i lalo, ʻO ka hua a ka iʻa, ahu i lalo, ʻO ka hua a ka honu, ahu i lalo, ʻO ka hua a ka moa, ahu i lalo, ʻO kahua–a–hale lā, ahu i lalo, ʻO kahua–a–hale o Milu lā, ahu i lalo, i lalo, i lalo lilo loa.” “ ʻAʻohe naʻe paha ia he mau mea hua ahu i lalo lā, e nā kānaka mākua?” wahi a ke keiki. “He mau mea hua ahu ʻiʻo i lalo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “No ka mea, ua lawe aʻe nei ʻoe i ke kahua hale o Milu, ke aliʻi o lalo lilo loa. He ʻole loa kā lākou nei mau wahi hua ahu i lalo. I luna wale aʻe nō ka hua o ke kalo, ka ʻuala, ka uhi, a me ka ʻape. ʻŌlelo nui aʻe nei naʻe aia i lalo i o Milu lā. He pālau kā lākou nei.” A paʻi aʻela kēia hana hoʻopāpā, kali mālie akula ke keiki, a no ka pane ʻole mai o kānaka mākua, ʻī akula ʻo ia, “ ʻĒ! Kū wale ihola ke kūmau ʻai a kānaka mākua lā, ua nele i ka ʻai, nele pū no i ka mea hoʻopāpā.” “Iā ʻoe ka mea e nele ai i ka mea hoʻopāpā e nā wahi keiki,” wahi a Halepāniho. “Hana mai hoʻi hā,” wahi a ke keiki. “A hua a pane, pane mai, pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea mākaukau i ka hoʻopāpā, kānaka mākua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No |
|
ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha pōuliuli o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe.”
“ ʻO ia ana, a hua a pane,” wahi a ke keiki. “E pane ana,” wahi a Halepāniho a pane maila ʻo ia ma ke mele, penei, “ ʻO Kaulua lā–ē, ʻo Kaulu–a, ʻO Kaulua aʻe nō kēia malama, E hua ai ka ʻulu mua–a–kau o Lānaʻi, I maiʻa, i hele ʻia, ʻO ka hua o ka ʻulu, hua i luna, ʻO ka hua o ka maiʻa, hua i luna, ʻO ka hua o ka ʻōhiʻa, hua i luna, ʻO ka hua o ka hāwane, hua i luna, ʻO ka hua o ke kukui, hua i luna, ʻO ka hua o ka lama, hua i luna, ʻO ka hua o ka hala, hua i luna, ʻO ka hua o ka ʻūlei, hua i luna, ʻO ka hua o ka pūkiawe, hua i luna, ʻO ka hua o ka niu, hua i luna, I luna i ke ao lele lā, o luna aʻe.” “ ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka mea hua kau ʻole i luna, ua lawe aʻe nei mākou i nā mea hua kau i luna a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea hua kau i luna, kā kānaka mākua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu hua kau i luna, kā ke keiki.” |
|
“A hua a pane, pane mai,” wahi a kānaka mākua, “a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, na Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo hoʻi mākou ʻo ka po, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe.” Hoka wale ihola nō ke keiki, e nānā ana ma ʻō a ma ʻaneʻi, i luna o kaupaku, a ma nā kala hoʻi a me ka paia o ka hale. No kēia lohi o ke keiki, manaʻo ihola kānaka mākua ua pā ʻo ia iā lākou, no laila, pane maila ʻo Kalanialiʻiloa, “A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, “e hoʻolohe mai nā pepeiao paʻa kokuli o ʻoukou,” a pane akula ʻo ia ma ke mele penei, “He nenanena ʻauwae wale nō kai loaʻa iā ʻoukou e kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a maʻemaʻe, A pane mai nā waha ʻeaʻea o ʻoukou, E ʻī mai nei ʻoukou ē ua pau, ʻAʻohe i pau.” “Inā hoʻi hā ʻaʻohe i pau, e pane mai hoʻi ʻoe,” wahi a kānaka mākua. “A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a pane akula ʻo ia ma ke mele penei, “ ʻO Kaulua lā–ē, ʻo Kaulu–a, ʻO Kaulua aʻe nō kēia malama, Ka malama e hānau ai ka honu mua–a–kau, ʻO Polihua i Lānaʻi lā—ē, kuʻu hua, ʻO ka hua a ka lā, kau i luna, ʻO ka hua a ka mahina, kau i luna, ʻO ka hua a ka hōkū, kau i luna, |
|
ʻO ka hua a ke ao, kau i luna, ʻO ka hua a ka makani, kau i luna, ʻO ka hua a ka uila, kau i luna, ʻO ka hua a ka hekili, kau i luna, I lu–na, i luna i ke ao lele lā o luna aʻe.” “He mea hua kau ʻole ia i luna lā iā ʻoukou e kānaka mākua?” wahi a ke keiki. “ ʻO kaʻu hua kau ia i luna, aia i ke ao lele lā o luna aʻe, e pā ka makani a nui ʻaʻohe e ahu i lalo. He ʻole loa kā ʻoukou mau hua kau i luna i helu mai nei. ʻO ia mau hua a pau lā, he mau hua ahu wale nō ia i lalo.” “Iā ʻoe e kēnā wahi keiki ka mea e ahu ai ʻo kā mākou mau hua i lalo; he mau hua kau ʻiʻo nō kā mākou i luna.” I ia wā i pane hoʻohenehene aku ai ke keiki, penei, “ ʻAe, iaʻu, i kahi keiki hoʻopāpā o Puna e ahu ai i lalo nā hua kau i luna a ʻoukou,” a pane akula ʻo ia ma ke mele, penei, “Aia lā! Aia lā! Ke kau maila ke ao makani! Ke pā mai nei e ke Kona lā—ē, Ka makani hele ulūlu, Ke ʻulupā maila i ka lau o ka lāʻau, |
|
Ke wili maila i ka lālā o ka lāʻau, Ke kulaʻi maila i ke kumu o ka lāʻau, A ahu ihola i lalo lā—ē, ʻO ke kumu, ʻo ka lālā, ʻO ka lau, ʻo ka hua, Luku ʻia ihola a kū, a muʻu, a ahu i lalo, ʻO ka hua o ka ʻulu, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka maiʻa, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka ʻōhiʻa, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka hāwane, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ke kukui, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka lama, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka hala, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka ʻūlei, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka pūkiawe, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua a ka manu, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo, ʻO ka hua o ka niu, hua i luna, Pā ʻia e ke Kona, ahu i lalo.” |
|
“ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e kānaka mākua i ka nele i ka mea hua kau ʻole i luna, pā ʻia ihola e ka makani Kona a ahu i lalo, a make ʻoukou iaʻu.” I ia wā i hoʻōho mai ai ka ʻaha kanaka, “Ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua eo ʻoukou i ke keiki! Ua make ʻoukou i ke keiki! Ua make ʻoukou i ke keiki!” A pau ka hoʻōho ʻana a ka ʻaha kanaka, i ia wā i pane mai ai ʻo Keliʻiokapaʻa, “E ke keiki, ua eo mākou iā ʻoe, he mea hua kau ʻiʻo kāu i luna, a ʻo kā lākou nei hua kau i luna i kuhikuhi aʻe nei i ke ao lele i luna aʻe lā, he hua wahaheʻe, he ʻōlelo waha wale iho nō. ʻO kāu mau hua he mau hua kau ʻiʻo i luna loa. ʻAʻohe e loaʻa ke lālau aʻe, ʻaʻohe nō hoʻi e loaʻa ke lou aʻe, a he ʻole loa aku hoʻi ka hiki ke piʻi aʻe.” “ʻAʻohe mākou i eo i ke keiki,” wahi a Halepāniho. “He mau hua kau ʻiʻo nō kā mākou i luna, a i ahu wale nō i lalo i ke kāpili ʻana mai nei a ke keiki i ka pā ʻia e ke Kona. Na wai nō hoʻi ia hua kau aʻe i luna i ka lūlū ʻia iho e ka makani Kona?” “Naʻu ka hua kau i luna, na Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna. E noke ka makani Kona i kāna lūlū, ʻaʻohe e hāʻule mai. E noke ka makani nui i kāna lūlū, ʻaʻole nō e hāʻule mai. Kuʻu hua kau i luna—ē, he hua hekili, aia i ke ao lele lā o luna aʻe, i luna, i luna lilo loa i ke ao polohiwa a Kāne.” “ʻAʻohe nō naʻe mākou i nele i ka hua kau i luna,” wahi a Halepāniho. “Ua nele, ʻaʻohe a ʻoukou hua kau i luna i koe. Aia kā a luku ʻia maila e ka makani Kona a ahu i lalo, paʻakikī wale mai nō aia nō i luna. ʻO ka loaʻa ihola ia a ka hoahoʻopāpā kanaka makua, he hōʻeaʻea kohu kamaliʻi,” wahi a ke keiki. I ia wā i piʻi aʻe ai ka huhū o ke keiki a pane hou maila ʻo ia penei, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea mākaukau no ka hoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha ʻeaʻea o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili iho au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ke ao, ʻo ka pō, a ua pau, ʻaʻohe koe.” “He pau hoʻopili paha kāu e ke keiki,” wahi a Halepāniho. “ʻAʻohe, he pau ʻiʻo nō,” wahi a ke keiki. “A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Halepāniho, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele, penei, “ʻO ka hihi wale iho nō kā ka pūnāwelewele lā—ē, ʻAʻohe ona kumu, hoʻokahi nō kumu, ʻo ka lāʻau, E ulu ana nō, e hihi ana nō, Kuʻu lāʻau kumu ʻole hoʻi—ē, He pūnāwelewele,” |
|
“ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka lāʻau kumu ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou i nā lāʻau kumu ʻole a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou lāʻau kumu ʻole, kā kānaka mākua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu lāʻau kumu ʻole, kā ke keiki.” “ʻO ka pane mai hoʻi ka mea e ʻike ʻia ai ʻo ka loaʻa o kāu,” wahi a Halepāniho. “A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha ola, a paʻa mai ko waha make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, na Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki. “E hoʻolohe mai nā pepeiao huluhulu o ʻoukou,” “He nenanena ʻauwae wale nō kai loaʻa iā ʻoukou e kānaka mākua, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a makamaka, A pane mai nā waha ʻīʻī o ʻoukou, E ʻī mai nei ʻoukou ē ua pa–u, ʻAʻohe i pau, eia nō ke kū mai nei kaʻu lāʻau kumu ʻole—ē.” A pau kēia, a laila, pane hou akula ke keiki ma ke mele, penei, “ ʻO ka hihi wale iho nō kā ke kaunoʻa lā—ē, ʻAʻohe ona kumu, hoʻokahi nō kumu ,ʻo ka lāʻau, E hauhili wale ana nō i luna o ka lāʻau lā—ē, E ulu ana nō, e hihi ana nō, ʻAʻohe ona kumu, ʻaʻohe mole, ʻaʻohe aʻa, Kuʻu lāʻau kumu ʻole hoʻi—ē, He kaunoʻa!” “ʻĒ! He lāʻau kumu naʻe paha ia lā iā ʻoukou e kānaka mākua? ʻAʻole. He lāʻau kumu ʻole ia.” “He lāʻau kumu ʻole ʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “a he ʻano lāʻau ʻiʻo nō hoʻi kāu, no ka mea, he lau nō, he pua nō, he hua nō; ʻaʻohe naʻe ona kumu nona |
|
iho, no ka lāʻau ʻokoʻa ke kumu, ʻaʻohe ona mole, ʻaʻohe aʻa, a ʻo kā lākou nei lāʻau kumu ʻole i helu aʻe nei lā, ʻaʻohe wahi ʻano lāʻau, he ʻano kaula, he ʻupena poʻipoʻi nalo na ka nananana, a nāna i hana a kauhihi i luna o ka lāʻau, loaʻa ai kona kumu, a pēlā kā lākou nei hoʻopilipili ʻana aʻe nei a lāʻau ai. Inā naʻe i loko o ke ana a i ka paia o ka hale e kauhihi ai ka pūnāwelewele, ʻo ka nele nō ia i ke kumulāʻau ʻole, a ʻo ka pau ʻiʻo nō ia o kona ʻano lāʻau ʻana a kaula wale ihola nō.”
ʻĪ akula ʻo Kalanialiʻiloa iā Halepāniho, “Loaʻa aʻela nō ka lāʻau kumu ʻole a ke keiki, a ola nō kēlā, a pakele kākou mai make i kā kākou wahi lāʻau kumu ʻole ʻole wale.” “Ua hala aʻela kēia auē ʻana, nānā aku i mua ka make a me ke ola o ia wahi keiki,” wahi a Halepāniho. Kakali akula ke keiki a lōʻihi loa, a no ka pane koke ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua kaena aʻela ʻo ia penei, “ʻĒ! ʻAuhea ʻoukou e kānaka mākua, ua maloʻo maila ka wai o ka muliwai o Wailua; ua miki ʻia maila e ka lā welawela, lā puka ma Kumukahi, ka lae kaulana o Puna, kuʻu ʻāina lā—ē, pau ka wai, pau pū me nā hana hoʻopāpā a ʻoukou. ʻĒ! Make, ʻeā. Make ʻoukou lā iaʻu, i ka nele o ʻoukou i ka hana hoʻopāpā ʻole.” “ ʻĒ! I kū hoʻi paha kāu kaena, no ka mea, na mākou ka lele mua. Inā nō hoʻi paha iā ʻoe ka lele mua lā, he ʻike iho kou i ko hōʻāʻā.” “A hua a pane, pane mai,” wahi a ke keiki, a pane mai ka waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai ka waha lā make, ka mea i mākaukau no ka hoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha ʻīʻī o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu nō a ʻoukou e hoʻā mai nei, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Halepāniho, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele, penei, “ʻO ka ʻaʻama iki kua lenalena, He ʻumi wale nō hoʻi ona wāwae, I kai nō ia e kolo nei—ē, ua hala wale, He akamai nui nō ka ʻaʻama, I ka hoʻomalule ʻana i kona kino, A kaulaʻi i kona iwi i ka lā—ē, Kuʻu iʻa kua lenalena—ē, He ʻumi ona mau wāwae—ē, He ʻaʻama.” |
|
“ʻĒ! Make ē. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka iʻa kua lenalena ʻole, he ʻumi ona wāwae. Ua ʻohi aʻe nei mākou a ua pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou, kā kānaka mākua, iʻa kua lenalena, he ʻumi ona wāwae, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu, kā ke keiki, iʻa kua lenalena, he ʻumi ona wāwae.” “A loaʻa lā hoʻi, paʻa mai ka waha,” wahi a Kalanialiʻiloa. “A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha ola, a paʻa mai ko waha make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, “e hoʻolohe mai nā pepeiao huluhulu o ʻoukou, “He nenanena ʻauwae wale nō kai loaʻa iā ʻoukou e kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a maʻemaʻe, A pane mai nā waha pelapela o ʻoukou, E ʻī mai nei ʻoukou ē ua pau, ʻAʻohe i pau, ua loaʻa aʻela nō kaʻu iʻa kua lenalena, A he ʻumi nō hoʻi ona mau wāwae.” |
|
A laila, pane akula ke keiki ma ke mele, penei, “ʻO ka ula iki kua lenalena, He ʻumi wale nō hoʻi ona wāwae, I kai nō ia e panau nei lā—ē, ua hala wale, He akamai nui nō ka ula, I ka lole ʻana i kona ʻiʻo, A hoʻomalule i kona kino, A pae i uka i kahaone, E kaulaʻi ai i kona iwi i ka lā—ē, Kuʻu iʻa kua lenalena lā—ē, He ʻumi ona mau wāwae—ē, He ula.” “He iʻa kua lenalena ʻole ia lā, me nā wāwae he ʻumi lā, iā ʻoukou e kānaka mākua,” wahi a ke keiki. “He iʻa kua lenalena ʻiʻo kāu e ke keiki, a he ʻumi ʻiʻo nō hoʻi ona mau wāwae,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “He nui nō kona kino, he nunui nā wāwae, a he lawa no nā kānaka ʻelua a ʻekolu paha ke ʻai iho. He ʻole loa kā lākou nei wahi iʻa, ʻaʻohe e mīkohukohu ka mea hoʻokahi ke ʻai iho.” I ka loaʻa ʻana o ka iʻa kua lenalena a ke keiki, ua noho mumule ihola kānaka mākua, no ka mea, ua manaʻo lākou e nele ana ke keiki a make lā hoʻi ʻo ia iā lākou, akā, i ka loaʻa ʻana, ua ʻī aʻela ʻo Halepāniho, “ ʻĒ, loaʻa maila nō ka iʻa kua lenalena a ke keiki, eia nō kā hoʻi kēia iʻa kua lenalena lā.” |
|
“Nani pau ʻole ana nō paha ia iā kākou,” wahi a Kalanialiʻiloa. “Nāu nō kā hoʻi i helu aku nei kā kākou mau iʻa kua lenalena. I hea nō kā hoʻi kou ʻike hoʻopāpā ʻohi nō hoʻi i nā iʻa kua lenalena a pau!” Ua hilahila loa ihola ʻo Halepāniho, a ua hoʻomaopopo akula nō hoʻi ʻo ia ua huhū ke aliʻi i ka paʻi mau o nā hana hoʻopāpā a lākou, a no ke eo ʻole hoʻi o ke keiki iā lākou. No ka pane koke ʻole mai o kānaka mākua, ua hoʻonāulūlu hou akula nō ʻo ia penei, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku ka waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha pelapela o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili no hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” No ka panepane ʻana o ke aliʻi iā Halepāniho, no laila, ua nuha ihola ʻo ia a ʻaʻohe pane aku i ka hoʻonāulūlu mai a ke keiki. Kakali akula hoʻi ʻo Halepāiwi a no ka pane ʻole aʻe o ke kaikaina, no laila, ua pane akula ʻo ia, penei, “ʻAe, e pane ana iā ʻoe e ke keiki.” A pane akula ʻo ia ma ke mele penei, “Kuʻu manu luhelu–he, A ʻike i ka wai lā, e lu–he, E luhe ana, e inu ana i ka wai lā—ē, Kuʻu manu luhelu–he, He pinao.” “ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka manu luheluhe ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou i ka manu luheluhe a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou manu luheluhe, kā kānaka mākua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu manu luheluhe, kā ke keiki.” “ʻO ka pane mai hoʻi paha ka mea e ʻike ʻia ai ka loaʻa o kāu manu luheluhe,” wahi a Halepāiwi. “A hua a pane, pane mai a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō |
|
hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao a ua pau, ʻaʻohe koe. A hua a pane.”
“E pane ana,” wahi a ke keiki. E hoʻolohe mai nā pepeiao lāʻau o ʻoukou, “He nenanena ʻauwae wale nō kai loaʻa iā ʻoukou e kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a mālamalama, A pane mai nā waha pōuliuli o ʻoukou, E ʻī mai nei ʻoukou ē ua pau, ʻAʻohe i pau, ua loaʻa aʻe nei nō kaʻu manu luheluhe,” A laila, pane hou akula ke keiki ma ke mele, penei, “Kuʻu manu luhelu–he, A ʻike i ka wai o ka pua lā—ē, lu–he, E lele ana ka ʻūhini, E luhe ana, a e inu ana i ka wai o ka pua mauʻu lā—ē, Kuʻu manu luhelu–he, He ʻūhini.” I ka loaʻa ʻana o ka manu luheluhe a ke keiki, i ia wā i pane aʻe ai ʻo Halepāiwi, “Eia nō kā hoʻi kēia manu luheluhe lā ʻo ka ʻūhini, he aha lā koʻu mea i hoʻokoe aku nei. E hana wale aku nō kā hoʻi ka ʻike hoʻopāpā a nui, he mea ʻole wale nō ia i kēia wahi keiki ʻuʻuku.” Ke lohe aku nei nō ke keiki i kēia mau ʻōlelo a Halepāiwi a no ka pane ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua ʻī akula ʻo ia, “ʻAʻohe ia lā he manu luheluhe iā ʻoukou e kānaka mākua? “He manu luheluhe ʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “Kainō paha ua pau nā manu luheluhe iā lākou nei i pane aʻe nei ua pau ʻaʻohe koe. ʻAʻohe wahi mea a pau iki. Ua loaʻa aʻela nō kāu manu luheluhe.” |
|
I ka lohe ʻana o Halepāniho i ke mele a ke keiki e ʻōlelo ana iā lākou i ka pepeiao lāʻau, ua huhū ihola ʻo ia a pane akula i ke keiki, “ ʻĒ! Maikaʻi wale hoʻi ko hana e ke keiki. ʻO ko kūamuamu mai nei hoʻi ka hewa iā mākou i ka pepeiao lāʻau. He mau pepeiao maoli nō hoʻi ko mākou āu e ʻike mai nei.” “ʻĒ! Ua hewa ʻiʻo ʻoe e ke keiki i ko kūamuamu i kānaka mākua i ka pepeiao lāʻau,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Ua kōkua mākou iā ʻoe ma mua i ka wā i kūamuamu ai kānaka mākua iā ʻoe a ke kōkua nei mākou i kānaka mākua no kou kūamuamu iā lākou. “ʻAʻole au i kūamuamu iā ʻoukou e kānaka mākua,” wahi a ke keiki. “Ua haʻI aku au i ka mea pololei, no ka mea, hoʻokahi wale ʻiʻo nō mea pepeiao kanaka o ʻoukou, ʻo ia ke kaikaina o ke aliʻi, ʻo Keliʻiokapaʻa, no ka mea, ʻo ia wale nō ka mea e lohe nei i kaʻu mau pane a pau i nā hana hoʻopāpā a ʻoukou a ʻo ia wale nō hoʻi ka mea e pane mai nei, e hōʻoia mai ana hoʻi i ka loaʻa ʻiʻo a me ka paʻi o kā ʻoukou mau hana hoʻopāpā iaʻu. Ma nā hana hoʻopāpā, wikiwiki ka waha o ʻoukou i ka pane ʻana mai, a inā wau e lohi iki iho, noke mai ʻoukou i ke koikoi e pane koke aku au, akā, inā e pane aku wau a paʻi nā hana hoʻopāpā a ʻoukou iaʻu, paʻa nā waha o ʻoukou, a pau loa ʻoukou i ke kuli. ʻO ke kau mai nō a ka pepeiao, ʻaʻohe lohe. Inā paha hoʻi he lohe, pane mai hoʻi. ʻO koʻu kumu ia i hoʻohālike ai iā ʻoukou me ka lāʻau. He nui nā pepeiao o ka lāʻau e kakau mai ana, ʻaʻohe naʻe he lohe. ʻO Keliʻiokapaʻa wale nō ka mea lohe a nāna e pane mai nei no koʻu pono i nā wā a pau, a inā paha e hewa aʻe ana kuʻu waha lā, ʻo ko māua make pū ihola nō ia iā ʻoukou, no kona kōkua iaʻu. Inā he hana kanaka makua kā ʻoukou, e pane mai ʻoukou inā ua pololei kaʻu pane i kā ʻoukou hana hoʻopāpā, akā, nuha ʻoukou i ka loaʻa o kaʻu pane a noho mumule mai me he kuli lā, no laila, mai hoʻāhewa ʻoukou iaʻu, no koʻu kapa ʻana aku iā ʻoukou i ka pepeiao lāʻau.” “Ua pololei ʻiʻo ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. No ke kōkua hou ʻana o ka ʻaha kanaka i ke keiki, no laila, ua nuha hou ihola ʻo Halepāniho a ʻaʻohe pane leo mai. |
|
Kakali mālie akula nō ke keiki, a no ka pane ʻole ʻia mai, no laila, ʻī akula ʻo ia, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha o ʻoukou lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku ka waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha pōuliuli o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au i ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe. A hua a pane!” “E pane ana,” waha a kānaka mākua, a pane maila lākou ma ke mele penei: “ʻO ka moe wale iho nō kā ka ʻoʻopu i loko o ka wai lā—ē ʻAʻohe ona hale, Hoʻokahi nō hale, ʻo loko o ka pōhaku ē, Kuʻu iʻa hale ʻole hoʻi ē, He ʻoʻopu.” “ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka iʻa hale ʻole, ua ʻohi aʻe nei mākou a pau loa, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou iʻa hale ʻole, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu iʻa hale ʻole kā ke keiki?” “Kainō hoʻi ʻo ka haʻi mai ka mea e maopopo ai ka loaʻa o kāu,” wahi a Kalanialiʻiloa. “A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi. I ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe. A hua a pane!” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “ʻO ka moe wale iho nō kā ka ʻoʻopu kai i loko o ke kai lā—ē, ʻAʻohe ona hale, Hoʻokahi nō ona hale, ʻo loko o ka pōhaku—ē, Kuʻu iʻa hale ʻole hoʻi—ē, He ʻoʻopu kai.” |
|
“ʻAʻole ia he iʻa hale ʻole iā ʻoukou e kānaka mākua lā? I ka loaʻa ʻana o ka iʻa hale ʻole a ke keiki, ua noho ʻekemu ʻole maila kānaka mākua, no ke kūʻaki i ka loaʻa ʻana o kā ke keiki iʻa hale ʻole. “A, kainō hoʻi ʻo ia ihola ka mea i kū ai kaʻu ʻōlelo he pepeiao lāʻau ko ʻoukou, he kau pepeiao wale iho nō, ʻaʻohe lohe, lohe ʻole ai i kaʻu mele a ʻī maila hoʻi ē ua paʻi,” wahi a ke keiki. I ia wā i pane mai ai ʻo Keliʻiokapaʻa: “E ke keiki, he iʻa hale ʻole ʻiʻo kāu, a ua paʻi aʻela ia hana hoʻopāpā a lākou nei iā ʻoe. ʻO ka liki wale iho nō kā lākou nei ua pau loa nā iʻa hale ʻole iā lākou, eia naʻe loaʻa maila nō kāu iʻa hale ʻole. ʻI–ke, ua nui kou ʻike e ke keiki.” “ʻAʻohe ʻike,” wahi a ke keiki i pane mai ai. “ ʻAʻohe kā hoʻi i make ka hoahoʻopāpā. Aia a make, ʻeā, maopopo ka ʻike.” “ʻO ka make hea aku hoʻi koe? I ola wale nō lākou nei i kou hoʻokuʻukuʻu. Nāu wale nō ke eo mai kinohi loa mai o kā ʻoukou hoʻopāpā ʻana. Eia naʻe, ʻaʻohe ou pepehi aku iā lākou lā. Kainō hoʻi ʻo ia kā mākou e paipai aku nei iā ʻoe i nā wā a pau e eo ai lākou iā ʻoe. ʻO ko hoʻolohe ʻole nō hoʻi paha ka hewa i kā mākou, inā lā, ua pau mua lākou nei i ke kālua ʻia i ka imu,” pēlā i pane mai ai ka ʻaha kanaka. A pau kēia mau kamaʻilio ʻana, i ia wā i hoʻohana hou aku ai ke keiki, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha o ʻoukou lā make, ka mea i mākaukau, ʻo ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o ka waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō , ʻo ke ao, a ua pau. ʻAʻohe koe. A hua a pane.” |
|
“E pane ana,” wahi a kānaka mākua, a pane maila ʻo Halepāniho, penei: “ʻO ka moe wale iho nō kā ka puhi ʻōilo i loko o ka ʻalā, lā—ē, ʻAʻohe ona kapa, Hoʻokahi no kapa, ʻo kapa kahakai, Kuʻu iʻa kapa ʻole hoʻi—ē, He puhi ʻōilo.” “ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka iʻa kapa ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou i ka iʻa kapa ʻole a ua pau. ʻAʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou iʻa kapa ʻole, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu iʻa kapa ʻole, kā ke keiki?” I ia wā i pane mai ai ʻo Kalanialiʻiloa, “E ke keiki, ʻaʻole e paʻi kēia hana hoʻopāpā a mākou iā ʻoe. Aia wale nō a loaʻa kāu iʻa kapa ʻole i komo pū ka puhi i loko o kona inoa, a laila, paʻi, a ola ʻoe a inā e loaʻa ʻole, make ʻoe iā mākou.” Ua manaʻo ʻo Kalanialiʻiloa ʻo kēia hoʻohāiki ʻana mai āna a me kēia kaupalena ʻana āna a ka iʻa e komo ana ka puhi i loko o kona inoa, ʻo ia lā ka mea e make ai ke keiki iā lākou. Ua maopopo nō i ke keiki ka manaʻo ʻino o ke aliʻi, a i kona lohe ʻana i kāna ʻōlelo, kūlou ihola ʻo ia i lalo a noho mālie ihola. A hala kekahi wā liʻuliʻu wale, kau ihola ʻo ia i kona poʻo i luna o ka uluna ona, a moe ihola i lalo ke alo. I ka ʻike ʻana mai o kānaka mākua i kēia mau hana a ke keiki, ua manaʻolana loa lākou e pā ana ke keiki iā lākou, no laila, ua mōhala hou aʻela ko lākou mau helehelena, a ʻī aʻela kekahi i kekahi: “ʻĒ. Make hoʻi ke keiki iā kākou. Ua nele i ka iʻa kapa ʻole I komo pū ka puhi i loko o ka inoa.” |
|
ʻO ka ʻaha kanaka kekahi i komo pū i loko o ka manaʻo e make ana ke keiki, akā, ʻo kahi kamaʻāina i hālāwai mua ai me ke keiki i kahakai, ʻaʻole ʻo ia i hāʻawipio, akā, pane aʻela ʻo ia: “ʻAʻole kā hoʻi i pane ke keiki, make ʻē kēlā iā ʻoukou.” “ʻO kona pane ʻole mai hoʻi kona kumu e make ai,” wahi a kānaka mākua. “He hoʻokahi wale nō ke keiki a he nui ʻoukou e alu nei, inā ʻoukou e kū pākahi ana, pau kahiko ʻoukou i ka make i ke keiki. I loko nō hoʻi o ko ʻoukou nui, lohi nō kā ʻoukou mau pane, a he hoʻokahi wale nō ke keiki, loaʻa mau nō naʻe nā pane i nā wā a pau. Hoʻokuʻu ʻia aku ke keiki e moe ana. Ke ala nō, ʻo ka loaʻa nō ia o ka pane,” pēlā kahi kamaʻāina i pane aku ai i kānaka mākua. I loko o kēia mau pāpāʻōlelo ʻana a pau, aia nō ke keiki ke moe lōliʻi lā. ʻAʻohe ʻeuʻeu aʻe. No ka lōʻihi loa o kēia moe ʻana a ke keiki, no laila, ua pane hou maila kānaka mākua, penei: “ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka iʻa kapa ʻole i komo pū ka puhi loko o ka inoa.” I ka lohe ʻana o ke keiki i kēia ʻōlelo a kānaka mākua, ua huli aʻela kona alo i luna, ʻuehe aʻela i nā wāwae e kīkoʻo ana i ʻō a i ʻaneʻi. Hohola akula i nā lima i waho, a moe lahalaha ihola ʻo ia, no ka mea, ʻaʻohe i ʻāmake mai kānaka mākua. Kakali hou akula kānaka mākua a liʻuliʻu, a no ka pane koke ʻole mai o ke keiki, ua pane akula ʻo Kalanialiʻiloa, “A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, a ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, make ʻoe iā mākou a pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. A hua a pane.” Iā Kalanialiʻiloa i hoʻomaka ai e pane mai, ua ʻopi aʻela ke keiki i nā wāwae ona a pili, a pēlā pū hoʻi me nā lima. A pau, hoʻomaka maila ʻo ia e ala i luna, a hele nō hoʻi a pau kā Kalanialiʻiloa hana ʻana, noho nō hoʻi ke keiki i luna. A i ka “a hua a pane” ʻana a Kalanialiʻiloa, ua pane akula ke keiki, “E pane ana.” A laila, hana akula ʻo ia ma ke mele, penei: “ʻO ka moe wale iho nō kā ka paoʻo puhi i loko o ka poʻopoʻo lā—ē, ʻAʻohe ona kapa, Hoʻokahi nō kapa o kapa kāheka, Kuʻu iʻa kapa ʻole hoʻi—ē, He paoʻo puhi.” |
|
“A loaʻa ka iʻa kapa ʻole me ka inoa puhi a ke keiki—ē! A loaʻa ka iʻa kapa ʻole me ka inoa puhi a ke keiki—ē!” pēlā ka ʻaha kanaka i hoʻōho mai ai. “ ʻO kaʻu nō hoʻi ia i wānana mua iho nei,” wahi a kahi kamaʻāina i hui mua ai me keiki. “I ia moe ʻana nō a ke keiki a ala, ʻo ka loaʻa nō ia o kā ia ala iʻa kapa ʻole me ka inoa puhi, a ola nō kēlā.” ʻAʻohe puaʻi leo o kānaka mākua, akā, nānā akula kēlā me kēia iā lākou iho me ke ʻano hoka. No ka pane ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua pane akula ke keiki, “ ʻEā, ʻaʻohe ia lā he iʻa kapa ʻole me kona inoa puhi iā ʻoukou e kānaka mākua? E pane mai hoʻi paha ʻoukou e noho mumule mai nei.” “He iʻa kapa ʻole ʻiʻo kāu, a he inoa puhi nō hoʻi e like me kā lākou nei i pane aku nei iā ʻoe, me ka manaʻo paha ʻo ka mea ia ou e make ai, akā, ua aloha maila nō kou akua hoʻopāpā a hāʻawi maila nō hoʻi i ka ʻike iā ʻoe, a ua palekana ʻoe i ka make a lākou nei i manaʻo ai nou. ʻO kahi hilahila loa o lākou nei, ʻo ke kaena ʻana aʻe nei ua pau loa, ʻaʻohe koe, eia naʻe ua loaʻa aʻe nei nō kāu,” wahi a Halepāniho. “Ua kuili nō au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe,” wahi a ke keiki. “He ʻoiaʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “Ua pau ʻiʻo iā ʻoe a he pau ʻiʻo kāu. ʻO kā lākou nei nō ka pau he pau poʻomuku, he pau nō a koe nō kahi nāu.” I ia wā i ʻakaʻaka aʻe ai ka ʻaha kanaka a pau no kēia mau ʻōlelo a Keliʻiokapaʻa. A pau ka ʻaka ʻana a ka ʻaha kanaka, a laila, huli aʻela ʻo Kalanialiʻiloa a ʻī akula i kona mau hoa: “ ʻEā, ua loaʻa maila nō ka iʻa kapa ʻole me ka inoa puhi a ke keiki, pehea, he wahi hana hoʻopāpā aku nō koe a kākou?” ʻAʻohe wahi pane leo a lākou lā, akā, nānā aʻela kekahi i kekahi me ka manaʻo ʻo ka loaʻa aʻe o kahi hana hoʻopāpā i kekahi o lākou. No ka pane koke ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua kaena aʻela ke keiki, penei, “A kū wale ihola nā kūmau ʻai a kānaka mākua hoʻopāpā o Kauaʻi. Ua pau ka ʻai |
|
i ka ʻai kīhele, ʻai kiani, ʻai haʻaheo ʻia e Kalapana, ke keiki hoʻopāpā o Puna. Pau ka ʻai, pau pū nō me nā hana hoʻopāpā. ʻĒ. Ma–ke. Make ʻoukou i kahi keiki ʻōpeʻa lewalewa, hope paʻa ʻole i ka malo.” No kēia kaena aku o ke keiki, no laila, ua piʻi aʻela ka huhū o Kalanialiʻiloa a pane maila ʻo ia i ke keiki, penei: “Iā ʻoe ka mea e pau ai ʻo kā mākou mau hana hoʻopāpā. ʻAʻohe e pau iā ʻoe ka ʻai o nā kūmau ʻai a kānaka mākua hoʻopāpā o KauaʻI nei, a eia mai ka ʻai paʻa o Kauaʻi e puʻua ai ʻoe a make.” “I ko ʻoukou noho wale mai hoʻi ʻaʻohe pane leo, ʻo ia koʻu mea i manaʻo ai ua pau kā ʻoukou mau hana hoʻopāpā,” wahi a ke keiki. Inā ana ua ʻai paʻa nei o Kauaʻi. A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele penei: “Kuʻu ʻāina pā —ē, Pā lipilipi—ē, pā o Waimea, Pā hōwai—ē, pā o Waimea, Pā wiliwili—ē, pā o Waimea, Pā pōhaku—ē, pā o Waimea, Pā lāʻau—ē, pā o Waimea, Pā lauhulu ʻīlio—ē, pā o Waimea, Pā puaʻa—ē, pā o Waimea, Kuʻu ʻāina pā hoʻi—ē, ʻO Waimea.” |
|
“ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka ʻāina pā ʻole. Ua lawe aʻe nei mākou i nā ʻāina pā a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou ʻāina pā, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu ʻāina pā, kā ke keiki. ʻO kā ʻoukou nō ia e kaena mai nei i nā wā a pau, ʻaʻohe koe. He koe nō naʻe.” “A koe lā hoʻi a loaʻa iā ʻoe. ʻAʻohe kā hoʻi i loaʻa kāu, koʻukoʻu ʻē kou waha i ko mākou kaena. A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe. A hua a pane.” |
|
“ʻO kā ʻoukou nō ia ʻo ke koikoi mai e pane aku au. ʻAe, e pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “Kuʻu ʻāina pā—ē, Pā kanaka—ē, pā o Waipiʻo, Pā hī aku—ē, pā o Waipiʻo, Pā hīnana—ē, pā o Waipiʻo, Pā ʻoʻopu—ē, pā o Waipiʻo, Pā ʻamaʻama—ē, pā o Waipiʻo, Pā puaʻa—ē, pā o Waipiʻo, Pā kahua kaulaʻi—ē, pā o Waipiʻo, Pā hinahina—ē, pā o Waipiʻo, Pā wauke—ē, pā o Waipiʻo, Pā-ē lāʻī—ē, pā o Waipiʻo, Pā hale—ē, pā o Waipiʻo, Pā-ē kō—ē, pā o Waipiʻo, Pā—ē loʻi—ē, pā o Waipiʻo, Ua pā ʻia e ka pali—ē, lalo o Waipiʻo—ē, Kuʻu ʻāina pā hoʻi—ē, ʻO Waipiʻo.” “ʻAʻohe ia he ʻāina pā lā iā ʻoukou e kānaka mākua? I pālau mai nei ē ua pau ʻaʻohe koe. ʻAʻohe i pau iā ʻoukou. Ua loaʻa aʻela nō kaʻu ʻāina pā.” “ʻAe, he ʻāina pā ʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “ʻO kā lākou nei nō ka ʻāwaha ua pau, ʻaʻohe koe, eia nō kā hoʻi ke koe nei, a loaʻa nō kāu ʻāina pā.” A paʻi aʻela kēia hana hoʻopāpā, hoʻoulu hou akula nō ke keiki e ake aku ana ʻo ia ʻo ka pau loa aʻe o nā hana hoʻopāpā a kānaka mākua, a pilipū hoʻi lākou iā ia. “A hua a pane, pane mai,” wahi a ke keiki, “a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. |
|
|
mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele penei: “Alahele i naʻe lā, alahele o Kona, Alahele i lalo lā, alahele o Kona, Alahele i luna lā, alahele o Kona, Ala iki lā, alahele o Kona, Alanui lā, alahele o Kona, Ala pali lā, alahele o Kona, Ala holo i kai lā, alahele o Kona, Ala holo ma ka waʻa lā, alahele o Kona, He ala iki ko kāhuna ē, Ke alahele o Kalapana.” “ʻAʻole ia lā he alahele,” wahi a ke keiki. “E lawe wale nō ʻoukou i nā alahele a pau, ʻaʻole au e nele, no ka mea, he ala iki ko kāhuna.” “He alahele ʻiʻo kou e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “ʻO kā lākou nei nō ka ʻōlelo ua ʻohi a pau, loaʻa nō naʻe kou alahele.” “Pololei akula nō ke keiki lā,” wahi a Kalanialiʻiloa. “He ala iki ko kāhuna. “ ʻAʻohe pane leo mai o kona mau hoa. No ko lākou pane koke ʻole mai, ua hoʻoulu hou akula nō ke keiki, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: |
|
“ʻO ka piʻina aku i Paeokahuli—ē, e huli mai, He kanaka ʻolohū, ua kahuli ka pōhaku, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka paheʻe, ua kahuli ka pōhaku, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka heʻe hōlua, ua kahuli ka papa, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka hoe waʻa, ua kahuli ke ama, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka lūlū heʻe, ua kahuli ka leho, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka hī aku, ua kahuli ka pā, ʻuhē, ʻuhē.” “ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka mea kahuli ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! He keu aku nō ʻoukou. ʻO kā ʻoukou nō ia e noke mai nei i ke kaena, ua pau iā ʻoukou i ka ʻohi ʻia, ʻaʻohe koe. E kuhi ana paha ʻoukou lā no koʻu ʻuʻuku, ʻo ia koʻu mea e nele ai a loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea kahuli, kā kānaka mākua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu mea kahuli, kā ke keiki?” He kamaʻilio hoʻolalau wale iho nō kēia a ke keiki, no ka mea, ua loaʻa nō kāna mau mea kahuli, koe kēia, ʻaʻohe āna ʻāina kahuli o ka inoa e hoʻopilipili aku ai. Hoʻomanaʻo aʻela ʻo ia i nā lālani mua o ke mele a kānaka mākua, “ʻO ka piʻina aku i Paeokahuli—ē, e huli mai,” a ʻī ihola ʻo ia, “He piʻina mai hoʻi kā ʻoukou, a i ka ihona aku hoʻi kaʻu.” I ke keiki e noʻonoʻo ana i kēia mau mea, ke kakali mālie mai nei kānaka mākua, a no ka lōʻihi o ka noʻonoʻo ʻana a ke keiki, ua hoʻomaka maila lākou e pūlalelale mai, me ka manaʻo ʻo ia ka mea e pīhoihoi ai ke keiki a loaʻa ʻole kāna mea kahuli. “A hua a pane, pane mai,” wahi a Kalanialiʻiloa, “a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka pauʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele penei: “ʻO ka ihona aku i Paeokahuli lā—ē, e huli mai, He kanaka lōlō, ua kahuli kona kino, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka kukuʻe, ua kahuli nā kapuaʻi wāwae, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka ʻoʻopa, ua kahuli ka wāwae, ʻuhē, ʻuhē, |
|
He kanaka makapaʻa, ua kahuli ka ʻike, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka maka kakaʻa, ua kahuli nā maka, ʻuhē, ʻuhē, He kanaka ʻōhule, ua kahuli ka lae, ʻuhē, ʻuhē.” I ka hoʻomaka ʻana nō a ke keiki i kāna mele, ua hoʻomaka pū me ka ʻaha kanaka e ʻaka, a pēlā mau lākou i ʻaka ai a hiki i ka pau ʻana o kā ke keiki hana ʻana i kāna mele, a ua noke hou akula lākou i ka ʻaka a mae ka iwiʻaoʻao. A pau ka ʻaka ʻana a ka ʻaha kanaka, nīnau akula ke keiki i kānaka mākua, “He mau mea kahuli ʻole ia lā iā ʻoukou e kānaka mākua?” “He mau mea kahuli ʻiʻo kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa i pane mai ai me ka ʻakaʻaka nō. “ʻO ke kahuli paha ia lā, ke hele ala a kahuli ke kino, kahuli ka wāwae, kahuli ka ʻike, kahuli ka maka, a kahuli ka lae o ka ʻōhule a kau ma luna pono o ke poʻo.” No kēia hana hou ʻana mai a Keliʻiakapaʻa, ua noke hou aʻela ka ʻaha kanaka i ka ʻaka. A pau kēia ʻaka hou ʻana a ka ʻaha kanaka, kakali akula ke keiki ʻo ka pane mai o kānaka mākua, a no ka pane ʻole mai, ua hoʻoulūlu hou akula ʻo ia, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha o ʻoukou lā make, ka mea I mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa o nā waha o ʻoukou pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili hoʻi au ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele, penei: “ʻO ka iʻa kaʻa poepoe o Kalapana—ē, ʻĪnaʻi ʻai aku o Kaimū, ʻO ka iʻa i ʻohi ʻia i ka lima, I unahi ʻia me ka niho, I kīhene ʻia i ka lau kī, I kālua ʻia i ka imu, I kunu ʻia i ka lehu, A i kīkē ʻia i ka pōhaku, Lele e ka huna o ka paʻakai, |
|
Ke haʻa ala ka welelau o ka manamanalima lā ē, Kuʻu iʻa, kuʻu iʻa momona, He ʻinamona.” “ ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka iʻa momona ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou a pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou iʻa momona, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu iʻa momona, kā ke keiki. ʻO kā ʻoukou nō ke kaena ua pau ʻaʻohe koe, eia naʻe, ua loaʻa aʻela nō kaʻu iʻa momona, a ke moni ʻē wale nei nō koʻu hāʻae i ka hoʻomanaʻo wale aʻe nō i ka iʻa momona o kuʻu ʻāina.” “No hea aku ia iʻa momona i koe o ko ʻāina, ua pau mua aʻe nei iā mākou i ka ʻohi ʻia,” wahi a Kalanialiʻiloa. “Iā ʻoukou ka mea e nele ai ʻo ke keiki kamaʻāina,” wahi a ke keiki. “A hua a pane, pane mai, he pane mai ko ʻōnā, he hoʻolohe ko ʻoneʻi, a pane mai ko waha lā ola ʻoe e ke keiki, a paʻa mai ko waha lā make ʻoe, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “ ʻO ka iʻa kaʻa poepoe o Kaimū—ē, ʻĪnaʻi ʻai aku o Kalapana, ʻO ka iʻa i ʻōhiki ʻia me ka lāʻau, I lālau ʻia me ka lāʻau, I unahi ʻia me ka lāʻau, I kuolo ʻia i ka pōhaku, I nahua ʻia iho e ka niho, A ʻike ʻoe i kuʻu iʻa momona—ē, Lele e ka huna o ka paʻakai, Ke haʻa ala ka welelau o ka manamanalima—ē, Kuʻu iʻa, kuʻu iʻa momona, He ʻina momona. |
|
“ ʻAʻole ia he iʻa momona lā iā ʻoukou e kānaka mākua, e ʻōlelo manawa ʻino nei lā ē ua pau, ʻaʻohe koe?” “He iʻa momona ʻiʻo nō kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “a ke moni lā koʻu hāʻae i ka ʻono; he ʻono ka ʻina momona. ʻŌhiki mai ʻoe me ka lāʻau; lālau aku nō me ka lāʻau a kau aʻe i luna o ka pōhaku; ʻokiʻoki iho ʻoe i ke kukū me ka lāʻau; kākā aku ʻoe i ke kukū; a pau kuolo aku i ka pōhaku a maʻemaʻe; nahu iho ʻoe me ka niho a nahā aʻe. Ke haʻa ala ka welelau o ka manamanalima. A hemo mai ko loko, ʻo kahi huna paʻakai aʻe nō a ʻo kahi ʻumeke ʻai aʻe nō. ʻOno ʻino nō kā hoʻi kahi ʻina momona!” “E hoʻi kāua i Puna i ʻai ʻoe i ka ʻina momona,” wahi a ke keiki. “Aia paha i ke koe aʻe o kēia mau iwi,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “ ʻAe, ua pono ʻoe. ʻAʻohe kā hoʻi i pau kaʻu hana, ke wikiwiki ʻē nei au i ka hoʻi. I lohi hoʻi paha i ko lākou nei ʻapa mai, ke kali aku nei kēia lā ʻo ka hana mai, ʻaʻohe naʻe o lākou nei hana mai, a hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha o ʻoukou lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele, penei: “ ʻO ka mea make—ē, ʻo ka ʻiole, Ke hāʻawe lā i ka pueo—ē, Kuʻu mea make i hāʻawe i ka mea ola—ē, He ʻiole.” “ ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka mea make i hāʻawe i ka mea ola, ua ʻohi aʻe nei mākou a ua pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! E pālau ʻaʻohe i pau, a ke koe nei nō. A loaʻa kā hoʻi ka mea make i hāʻawe i ka mea ola i ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu, kā ke keiki?” “A loaʻa lā hoʻi kāu mea make i hāʻawe i ka mea ola, paʻa mai ka waha,” wahi a Kalanialiʻiloa. “A pane mai ko waha lā, ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. A hua a pane.” |
|
“E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “Kuʻu mea make loa, ʻo ka leho—ē, Ke hāʻawe aʻela i ka heʻe ola—ē, Kuʻu mea make i hāʻawe i ka mea ola—ē, He leho.” “ ʻAuhea ʻoukou e kānaka mākua, ʻaʻohe ia he mea make i hāʻawe i ka mea ola?” No ka pane ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua ʻī akula ke keiki, “He mea make ʻiʻo kaʻu, he ʻole loa kā ʻoukou. Mai ka lewa nō ka pueo a poʻi ana i ka ʻiole. E kākā ana nō ka wāwae o ka ʻiole a e panapana ana nō ka huelo, a e ʻuīʻuī ana nō ka niho, a lilo ana i ka lewa me ia ola nō, a i ka lewa aku i make ai. No laila, he mea ola nō kā ʻoukou, he ʻiole, i hāʻawe i ka mea ola, he pueo. No laila, he pālau kā ʻoukou, he hoʻopunipuni. ʻAʻole pēlā kaʻu. Ua make loa nō ka leho. ʻAʻohe ʻiʻo i koe o loko. Hoa pū ʻia iho me ka pōhaku a me ka lāʻau, a me ke aho, a hoʻokuʻukuʻu ʻia akula i lalo i ke kai hohonu e ke kanaka lawaiʻa lūlū heʻe. ʻIke maila ka heʻe e noho ana i loko o ka lua i ka leho, puka maila i waho, kokolo akula a ōpū ma luna o ka leho, a pēlā i hāʻawe ai ka leho i make i ka heʻe ola. A huki aʻela ka lawaiʻa i ka leho lūlū heʻe āna a kau i luna, a loaʻa ihola kāna heʻe ma muli o ka hāʻawe ʻia ʻana e ka leho make mai ka hohonu mai o ke kai a kau i luna o ka waʻa. ʻAʻohe ia lā he mea make i hāʻawe i ka mea ola?” “E ke keiki, he mea make ʻiʻo kāu i hāʻawe i ka mea ola,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “no ka mea, ua make loa ka leho, ʻaʻohe ona ola, ʻaʻohe ona ʻiʻo. He pōhaku aʻe ma lalo, he lāʻau iho ma luna, a ʻo ke aho nō hoʻi. He mau mea ola ʻole kēia a pau. ʻO kā lākou nei mea make nō ka ʻole, ʻo ka ʻiole. Na ka pueo nō i poʻi iho i ka ʻiole e ola ana nō. No laila, ʻaʻohe a lākou nei mea make i hāʻawe i ka mea ola, a ua eo lākou nei iā ʻoe e ke keiki.” I ka lohe ʻana o ka ʻaha kanaka i kēia mau ʻōlelo a Keliʻiokapaʻa, ua hoʻōho maila lākou, “Ua eo hou ʻoukou i ke keiki ē! Ua eo ʻoukou i ke keiki!” “ ʻAʻole ʻiʻo pēlā,” wahi a Kalanialiʻiloa. “Ua ʻī mai nei nō hoʻi ke keiki, ua make nō ka ʻiole i ka lewa, no laila, ʻeā, ua loaʻa nō hoʻi kā mākou mea make i hāʻawe i ka mea ola. Mihi ihola ke keiki no kona ʻāwaha ʻē ʻana a pakele hou nā kānaka mākua, no laila, ua hoʻoulu hou akula ʻo ia, “A hua a pane, pane mai, a pane mai ka waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai ka waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. |
|
ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. A hua a pane.” “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “Eia ka lia i kuʻu hoamahiʻai—ē, Ke ʻī mai nei e uhoʻi māua—ē, Ke nanahu mai nei e ka lō—ē, A nanahu mai ka lō—ē, ʻula, ʻO ka lā mai ma hope o ke kua—ē.” “ ʻĒ! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ke mea nanahu ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou a ua pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou mea nanahu, kā ke kanaka makua, ʻaʻole kā hoʻi e loaʻa kaʻu mea nanahu, kā ke keiki. He nahu na ka lō, he ʻula wale iho nō, ʻaʻohe make. He nanahu ka lā, he wela wale iho nō, ʻaʻohe make. A naʻu aku ka mea nanahu, he nahu make.” “He kaena wale iho nō paha kāu e na wahi keiki,” wahi a Kalanialiʻiloa, “Aia kā a pau loa aʻe nei iā mākou nā mea nanahu, ʻohikau wale mai nei nō ʻoe.” A hua a pane, a pane mai, a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imua e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia e mākou i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi mākou ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “Eia ka lia i kuʻu hoalawaiʻa—ē, Ke ʻī mai nei—ē, e uhoʻi māua—ē, Ke nanahu mai nei e ka hua limu kala—ē, ʻO ka manō mai nō auaneʻi ma hope, ma ke kua, A nanahu iā ʻoe—ē, a pau ʻoe—ē.” “ ʻAuhea ʻoukou e kānaka mākua, ʻaʻohe ia lā he mea nanahu, he mea nanahu ka manō lā. Hoʻokahi nō mūkā ʻana, pau poʻo pau hiʻu.” “He mea nanahu ʻiʻo nō kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, no ka mea, inā e nanahu mai ka limu kala, he manō mai ma hope, a nanahu mai ka manō, make, make |
|
loa, ʻaʻohe e ola. ʻO kā mākou nei mea nanahu ʻo ka lō, a ʻo ka lā mai nō ma hope o ke kua, he wela wale iho nō, ʻaʻohe naʻe e make.” A paʻi kēia hana hoʻopāpā, ua hoʻohana hou akula nō ke keiki, “A hua a pane, pane mai, a pane mai nā waha o ʻoukou lā, ola, a paʻa mai nā waha o ʻoukou lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “Ke hoʻonohonoho maila ke ao makani, Aia i luna o Hālawa—ē, Hoʻolua ihola ma Hālawa, Hoʻolua Noe ma Hālawa, Hoʻolua Kele ma Hālawa, Hoʻolua Pehu ma Hālawa, |
|
Hoʻolua Kaʻi Pou ma Hālawa, Hoʻolua Waha Kole ma Hālawa, Hikipua ma Hālawa, Hakaʻano ma Hālawa, He Laukamani ma Hālawa, Puʻuohoku ma Hālawa, He ʻOkia ma Hālawa, He Ualehua ma Hālawa, He Laʻikū ma Hālawa, |
|
He Nāulu ma Hālawa, He Kēhau ma Hālawa, He Koipali ma Hālawa, He Līanu ma Hālawa, He Ehukai ma Hālawa, Kuʻu ʻāina makani nui hoʻi—ē, ʻO Hālawa.” “ ʻEā! Make, ʻeā. Make paha auaneʻi e ke keiki i ka nele i ka ʻāina makani ʻole. Ua ʻohi aʻe nei mākou a ua pau, ʻaʻohe koe.” “Kāhāhā! A loaʻa kā hoʻi kā ʻoukou ʻāina makani nui, kā ke kanaka makua, ʻaʻohe kā hoʻi e loaʻa kaʻu ʻāina makani nui, kā ke keiki.” “A hua a pane, pane mai,” wahi a kānaka mākua, “A pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe iā mākou i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua a me ka lā a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki, a laila, pane akula ʻo ia ma ke mele, penei: “A Kaʻū i ka lae makani ka ʻīlio a Lono, Kau ana ka hoe i kai o Kāʻilikiʻi, Aʻeaʻe Kūkiʻo makani o Kaʻū, He makani ko Kaʻū, he Puʻuohoʻoilo, ʻO Kaʻū nui makani—ē, Kuʻu ʻāina makani nui hoʻi—ē, ʻO Kaʻū.” “ʻAʻohe ia he ʻāina makani nui lā iā ʻoukou e kānaka mākua?” “ʻAʻohe ia he ʻāina makani nui,” wahi a Kalanialiʻiloa, “no ka mea, he hoʻokahi wale nō wahi makani o Kaʻū āu i helu mai nei, no laila, ʻaʻohe i loaʻa kāu ʻāina makani nui.” “He ʻāina makani nui ʻiʻo kaʻu,” wahi a ke keiki i hoʻopaʻakikī aku ai.” “ ʻAʻohe nui o ka makani o Kaʻū āu i helu mai nei, no laila, ʻaʻole i loaʻa kāu |
|
ʻāina makani nui,” wahi a Keliʻiokapaʻa. “Ua kōkua au iā ʻoe ma mua no koʻu ʻike i kou pololei, akā, ʻaʻole e hiki iaʻu ke kōkua hewa iā ʻoe.” “He ʻāina makani nui ʻiʻo nō kaʻu,” wahi a ke keiki i pane hou aku ai. “Kainō hoʻi ua hana aku nei au, ‘ ʻO Kaʻū nui ʻāina makani—ē!’ʻaʻole ihola ia lā he ʻāina makani nui?” “ʻAʻole ia he ʻāina makani nui no ka mea ua hewa kāu mele ʻana, ua kaʻa ka nui i ka ʻāina, ʻoiai, ua hana mai nei ʻoe, ‘ ʻO Kaʻū nui, ʻāina makani.’ Inā ʻoe i hana mai nei, ‘ ʻO Kaʻū, ʻāina makani nui,’ inā lā paha ua pono. No laila, e ʻimi mai ʻoe i ʻāina makani nui na kāua o make auaneʻi ʻoe, make pū me aʻu, ʻoiai, ua kōkua mau iho nei au iā ʻoe mai ka hoʻomaka ʻana mai nei o kākou e hoʻopāpā, no laila, ke manaʻo nei au, inā e loaʻa ʻole ana kāu ʻāina makani nui, e mamamake pū ana kāua iā ʻoe.” No kēia pane a Keliʻiokapaʻa, ua kūlou ihola ke keiki i lalo, a noho mumule ihola. Nānā akula kānaka mākua i ke keiki e ʻōkuʻu wale mai ana nō a e kūlou ana hoʻi ke poʻo i lalo, a kakali akula ʻo kona pane mai, a hala kekahi wā lōʻihi, uluhua ihola kānaka mākua i ke kali a pane maila, “A hua a pane, pane mai, a pane mai ko waha lā ola, a paʻa mai ko waha lā make, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhli a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākou akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. A hua a pane.” ʻAʻohe puaʻi leo o ke keiki, a ʻo kāna kūlou nō i lalo, a ʻaʻohe pane mai i kānaka mākua. “ʻĒ! Make hoʻi ke keiki,” wahi a ka ʻaha kanaka. “Aia lā ke ʻōkuʻu wale maila nō, ʻaʻohe pane aku i kānaka mākua.” ʻO kahi kamaʻāina naʻe i hālāwai mua ai me ke keiki i kahakai, ua mau nō kona manaʻolana e loaʻa ana nō kā ke keiki ʻāina makani nui, no laila, ua pane akula ʻo ia i ka ʻaha kanaka, “Mai kinohi mai o ka hoʻomaka ʻana o nā hana hoʻopāpā ma waena o ke keiki a me kamaʻāina, ʻo kā ʻoukou ʻāmake i ke keiki, inā ʻo ia e lohi iki iho ana i ka pane ʻana aku i ka hana hoʻopāpā a kamaʻāina, eia naʻe, noho mālie nō kēlā, a ke pane, ʻo ka paʻi nō ia, a ola nō kēlā. No laila, ʻaʻohe oʻu manaʻo e make ana ke keiki. Eia nō hoʻi kekahi, mai kinohi mai o ka hoʻopāpā ʻana a hiki i kēia wā, na ke keiki wale nō ke eo, a inā e eo ana ke keiki i kānaka mākua no kēia wahi hana hoʻopāpā hoʻokahi wale nō, a laila, e pono nō e ola ke keiki, a hiki i ka like ʻana o nā eo a kānaka mākua me kā ke keiki.” A pau ke kamaʻilio ʻana a kahi kamaʻāina, kau akula nā maka o Keliʻiokapaʻa ma luna o ke keiki. A liʻuliʻu, ʻī akula, “ʻEā, ʻauhea ʻoe e ke keiki, inā ʻaʻohe āu ʻāina nui o ka makani, a laila, e mamamake ana kāua. |
|
ʻAʻohe nō hoʻi ʻoe e kānaenae aʻe i ko akua hoʻopāpā lā, mālia nō hoʻi o lohe mai iā ʻoe a aloha mai, loaʻa kā hoʻi kā kāua ʻāina makani nui.” No kēia pane a Keliʻiokapaʻa, ua moe akula ke keiki i lalo ke alo, a hohola akula i nā lima i mua, a hoʻomaka ihola ʻo ia e namunamu liʻiliʻi, me he mea lā e pule ana, a pau, ala maila ʻo ia i luna a nānā pono akula i kānaka mākua. He mau hana ʻeʻepa wale nō kēia na ke keiki, ʻoiai ua loaʻa mua nō kāna ʻāina nui o ka makani, no ka mea, ua aʻo mua mai nō ʻo Kalaoa iā ia i ka mea e hana ai inā e hiki nā hana hoʻopāpā i ka ʻāina makani nui, akā, ʻo kona ake nui e hewa aʻe ka waha o ke aliʻi, kali akula kēia a no ka pane ʻole mai o kānaka mākua, no laila, ua pane akula ʻo ia, penei: “A hua a pane, e pane ana, He pane ko ʻoneʻi, he hoʻolohe ko ʻōnā, He nemanema ʻauwae wale nō ko ʻoukou e kānaka mākua, A kū ka pūpū nīʻau i ka waha o ʻoukou, I holoia, pā heana ʻia, I ka ʻapa hoʻōla ʻia, I holoia i ka wai aʻiaʻi a mālamalama, A pane mai nā waha pōuliuli o ʻoukou, E ʻī mai nei ē ua pau, ʻAʻohe i pau.” A laila, pane hou akula ʻo ia, “ʻĒ! E kānaka mākua, i Hilo nō hoʻi paha au, a i laila au i lohe ai i kamaliʻi hoʻolele lupe e hea ana i ka makani.” “A hea lā hoʻi lākou i ka makani, loaʻa kāu makani nui?” wahi a Kalanialiʻiloa. “He aha auaneʻi kou pōmaikaʻi i ka hea makani a ia mau kamaliʻi?” “He pōmaikaʻi koʻu iā lākou, eʻole au e hoʻomanaʻo aʻela i kaʻu mea i lohe ai iā lākou, loaʻa ai kaʻu ʻāina makani nui.” “A loaʻa lā hoʻi kāu ʻāina makani nui, paʻa mai ko waha,” wahi a Kalanialiʻiloa, “a hua a pane.” “E pane ana,” wahi a ke keiki. A laila, pane akula ʻo ia ma ke mele penei: “Pā mai, pā mai ka makani nui o Hilo, Waiho aku ka ipu iki, Lawe ʻia mai ka ipu nui, He makani nui ko Hilo, he Kualau, he Ulumano, |
|
Kuʻu ʻāina makani nui—ē, ʻO Hilo.” “ʻAʻole ia lā he ʻāina makani nui iā ʻoukou e kānaka mākua?” wahi a ke keiki. ʻO ka hea kēia a kamaliʻi hoʻolele lupe a hiki mai ka makani nui e lewa ai ka lupe i luna o ka lewa. Ua kaʻa nō hoʻi ka nui i ka makani ʻaʻole i ka ʻāina a ʻo nā makani i helu ʻia nō hoʻi, ua komo maoli ka nui i loko o ka inoa o ka makani, ʻaʻohe ma ka helu wale ʻana nō a kānaka.” “He ʻāina makani nui ʻiʻo nō kāu e ke keiki,” wahi a Keliʻiokapaʻa, “no ka mea, ʻo kēia makani he Kualau lā, ma loko o laila he lau ʻo ia hoʻi he ʻumi kanahā, a ʻo kekahi makani aʻe, ʻo ka Ulumano, ma loko o laila he mano, ʻo ia hoʻi he ʻumi lau. Hui pū ʻia ua like ia me ʻehā kaukani ʻehā haneli. ʻOi loa aku i ko Hālawa. He nui ʻiʻo nō ka makani a kamaliʻi o Hilo e hea ai ke hoʻolele lupe. A paʻi kēia hana hoʻopāpā, ua hoʻoulūlu hou akula nō ke keiki. “A hua a pane, pane mai,” wahi a ke keiki, “a pane mai nā waha o ʻoukou lā ola, a paʻa mai nā waha lā make, ka mea mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kanaka makua, o ʻōʻō ʻia aku nā waha o ʻoukou i ka pūpū nīʻau, a ʻōʻō pū ʻia aku nā maka o ʻoukou i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na koʻu akua hoʻopāpā, ʻo Kānepōiki, a me kaʻu kumu hoʻopāpā, ʻo Halepākī, a mō ke kī lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoukou i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. No ʻoukou nō. No ka hewa aʻe o nā waha o ʻoukou, pau ʻoukou i ke kālua ʻia e aʻu i ka imu. Ua kuili nō hoʻi au ʻo ka ua, ʻo ka lā, a ua aʻo nō hoʻi au ʻo ka pō, ʻo ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe. A hua a pane.” A lohe ʻo Kalanialiʻiloa mā i kēia, ua manaʻo lākou i ka mākaukau o ke keiki. Hoʻokahi wale nō mea i hiki aku i kēia wahi me ka make ʻole iā lākou, ʻo ia hoʻi ke kanaka no Kona, ka mea hoʻi a lākou i ʻike ʻole ai ʻo ia ka lūauʻi makuakāne o ke keiki. Ua manaʻo aʻe naʻe lākou i ka make o ke keiki i kēia hoʻopāpā ʻana aʻe a lākou, i ka “moku kele i ke kai” no ka mea hoʻi ʻo ka mea ia i make ai ua kanaka nei o Kona. “E pane ana,” wahi a Kalanialiʻiloa, a laila, pane maila ʻo ia ma ke mele penei: “ʻO kuʻu moku lā ʻo Kaʻula, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Niʻihau, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Kauaʻi, He moku kele lā i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Oʻahu, |
|
He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Molokaʻi, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Maui, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Lānaʻi He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Kahoʻolawe, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Molokini, He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ʻo Hawaiʻi He moku kele i ke kai, Kuʻu moku lā ua ʻokia e ke kai, Ulu nō hoʻi nā mea ulu a pau, Hele nō nā mea hanu, Kolo nō nā mea kolo, Kū nō nā kauhale, He mau puʻu nō e kū ana, He mau kuahiwi nō, He heiau nō, He kanaka nō e noho ana, ʻO nā mea nō a pau loa, Eia nō i luna o kuʻu moku—ē, |
|
“ʻĒ! Make paha auaneʻi e ke keiki i ka moku ʻole i koe i kele i ke kai. Ua ʻohi aʻe nei mākou a pau, ʻaʻohe koe.” ʻAʻohe pane leo a ke keiki akā ua noho mū nō hoʻi me ke kūlou o kona poʻo i lalo. ʻO ka moku kele i ke kai kahi i make ai ka lūauʻi makuakāne. Hoʻomanaʻo aʻela ʻo ia i ka moʻolelo o ka ʻau ʻana mai o kona makuakāne i nā kai loa a hiki i Kauaʻi nei a me kāna kauoha i kāna wahine na ke keiki e holo mai e hoʻopāpā i kū kāna mākaia ke make iā Kalanialiʻiloa mā. Hāloʻiloʻi maila nā waimaka ona iā ia e noʻonoʻo ana i ka hoʻomanawanui o ka makuahine i ka hānai hoʻokahi ʻana mai a me ke aʻo ʻana mai hoʻi i ka hoʻopāpā. Leha iki aʻela kona mau maka i nā iwi o kona makuakāne e koko ana i ka pā iwi o ua aliʻi ʻino ala a me ka hanaʻino ʻia o nā hoahoʻopāpā ʻē aʻe ona a me nā makaʻāinana pū nō hoʻi o Kauaʻi. Iā Kalapana e noʻonoʻo ana i kēia mau mea, kuhihewa ʻo Kalanialiʻiloa mā ʻaʻohe āna moku kele i ke kai. Pane maila, “A hua a pane, pane mai, he pane mai ko ʻōnā, he hoʻolohe ko ʻoneʻi, a pane mai ko waha lā ola ʻoe e ke keiki, a paʻa mai ko waha lā make |
|
ʻoe, ka mea i mākaukau, e ka hoahoʻopāpā kamaliʻi, o ʻōʻō ʻia aku ko maka i ke kumu kāhili, a hū a kahe mai ka wale, he meaʻai na ko mākua akua hoʻopāpā, ʻo Kāneulupō, a me kā mākou mau kumu hoʻopāpā, ʻo Halepāiwi a me Halepāniho, a haʻi ko niho lā make, make loa. Mai kuhi nō hoʻi ʻoe i ka imu e ʻā mai nei ē no ka puaʻa, no ka ʻīlio, no ka ʻai, a no haʻi. ʻAʻole. Nou nō. No ka hewa aʻe o ko waha, pau ʻoe i ke kālua ʻia i ka imu. Ua kuili nō hoʻi mākou ʻo ka ua a me ka lā, a ua aʻo nō hoʻi ʻo ka pō a me ke ao, a ua pau, ʻaʻohe koe, a hua a pane.” A laila, ala aʻela ua keiki nei me nā maka i hele a luʻuluʻu i kāna ukana he waimaka no kona aloha i kahi i make ai ʻo kona makuakāne, a nānā aʻela ʻo ia ma ʻō a ma ʻaneʻi i ka ʻaha kanaka e nānā mai ana a pūloʻu ihola nō kēia i kona ʻaʻahu a moe ihola. Kāhea maila nā kānaka mākua, “ ʻĀ! ʻO ko ka hoapāpā kamaliʻi ʻano mau ihola nō ia lā, ʻo ka uē wale. ʻAʻohe āna moku lā a uē aʻela i kona pā iā kākou lā. Ua ʻā ka imu ona a e lilo auaneʻi nā iwi ona no ka pā o kākou!” ʻAʻohe naʻe he wahi mea a pane iki aku o ke keiki. Ke moe lā nō i loko o ke kuʻinakapa ma ke ʻano hoʻololohe wale iho nō, ʻaʻole naʻe no kona nele maoli i ka moku ʻole i kele i ke kai akā no kona makemake e hewa hou ka waha o kekahi ʻaoʻao. Kuhi koke ka poʻe o ka ʻaha kanaka ʻo ka make loa kēia o ke keiki. ʻO kahi kamaʻāina i hālāwai mua me ke keiki i kahakai, ʻo ia wale nō ka mea i hilinaʻi i ka hiki i ke keiki ke pane aʻe a ʻōlelo ihola ʻo ia i loko ona penei, “ ʻAʻole nō i pane aku ke keiki, ʻo ka make ʻē iā lākou nei. ʻAʻohe o lākou hoʻomaopopo i ka paʻi o nā kānaka mākua i ke keiki ma ka iʻa i komo ka puhi i loko o kona inoa. Ke hoʻololohe wale iho nei nō kahi keiki, ʻaʻole no kona nele maoli i ka moku ʻole i kele i ke kai, akā no kona manaʻo e hewa hou aʻe ka waha o kekahi ʻaoʻao.” ʻO Keliʻiokapaʻa kekahi i manaʻo e make ana ke keiki iā Kalanialiʻiloa mā a no ka pane ʻole mai hoʻi o ke keiki, pane aʻela ʻo ia penei, “ ʻĒ! ʻAuhea ʻoe e ke keiki, inā ʻaʻole āu moku, e mamamake ana kāua ma muli ou, no ka mea, ua kōkua aʻe nei hoʻi au iā ʻoe mai kinohi mai, a i ka hiki ʻana ma kēia wahi, inā he ʻoiaʻiʻo, ua nele ʻoe i ka moku ʻole, e make ana kāua.” A ma kēia mau ʻōlelo kaukau a Keliʻiokapaʻa, ala hou aʻela ia. Me he puoho ʻana lā na ka ʻāuna manu ka lele hoʻolahalahai ma ʻō a ma ʻaneʻi. A ʻo ke ʻano maoli naʻe o kēia hana a ke keiki, e hōʻano hoka ana nō iā ia iho, i mea hoʻi e manaʻo nui loa mai ai ka ʻaoʻao mua, he nele ʻiʻo. A e ake ana nō hoʻi kēia, ʻo ka hewa aʻe o nā waha o kānaka mākua e like me ka mea mau ma kā lākou pane ʻana. A laila, pane maila ke aliʻi Kalanialiʻiloa penei, “E ke keiki ē, inā ʻaʻole e loaʻa kāu moku, ʻeā, e make ana ʻoe. ʻO kēlā imu e ʻā maila lā, nou ia. Akā hoʻi, inā e loaʻa kāu moku, a laila, e make kekahi poʻe o mākou. ʻElima kanaka, a ʻo ke kumu aʻu ke ono, ʻo ia lā i lohe ʻoe e ke keiki.” Minoʻaka iki ke keiki ma kēia wahi i kona ʻike ʻana iho i kona ʻano naʻauao ma ke kali nui ʻana me ka wikiwiki ʻole e hoʻopuka aku i ka mea i loaʻa iā ia. A no ka hewa |
|
ʻana mai o ka waha o ke aliʻi, a laila, ala aʻela ia a hoʻomaka hou e pane mai ma ke mele, penei: “ ʻO Mokokū ma uka, Kū ana kēia moku i ke kai lā—ē, ʻO ia hoʻi ʻo Mokuola, Ulu nō ka ʻai, Holo nō ka iʻa, Hele nō ka puaʻa, Noho nō kānaka, Kū nō kauhale, Ulu nō ka lāʻau, He puʻu nō e kū ana He kuahiwi nō e moe kāoʻo ana, A he heiau nō, ʻO nā mea ulu nō a pau, ʻO nā mea kolo nō a pau, Eia nō i luna o kuʻu moku, Kuʻu moku kele i ke kai—ē, ʻO Mokuola, Ua ʻoki ʻia e ke kai a kaʻawale, He moku kele ʻole hoʻi ia iā ʻoukou lā, E nā kānaka mākua—ē.” Nīnau koke akula nō ke aliʻi iā Keliʻiokapaʻa, i kona kaikaina hoʻi, he mea i kaʻapuni iā Hawaiʻi a puni, ʻoiai hoʻi e kūlou ana kēlā i lalo me ka hauʻoli nui, no ka loaʻa ʻana o ka moku a ke keiki, a ea aʻela kona mau maka i luna a nānā akula i kona haku aliʻi, a ʻōlelo aʻela ia penei, “Ua eo ko kākou ʻaoʻao i ke keiki, no ka mea, ua loaʻa kā ke keiki moku, ʻo ia hoʻi ʻo Mokuola, a he moku nō hoʻi ia i ʻoki ʻia e ke kai. He waʻa ke alanui e hiki aku ai i laila a ʻo nā mea ulu nō hoʻi a pau, aia nō i laila. Pēlā nō hoʻi nā mea kolo me nā mea lele. He kuahiwi nō, he puʻu nō, he heiau nō, he kauhale nō. Noho nō kānaka. A e like nō me kā ke keiki i haʻi mai nei, pēlā nō hoʻi kaʻu mea i ʻike ai. He moku ʻiʻo nō ʻo Mokuola, a ʻaʻole nō hoʻi ia he moku kūhaʻo wale iho i ke kai.” |
|
Pane maila nō hoʻi ʻo Kalanialiʻiloa penei, “Ua ʻike nō lā hoʻi ʻoe, he moku ʻiʻo nō ʻo Mokuola, ʻaʻole hoʻi ou haʻi mai iā mākou; inā lā hoʻi, ʻaʻole moku e loaʻa i ke keiki.” A laila, ʻōlelo akula ke kaikaina, “ ʻAʻole nō hoʻi au i manaʻo ē e hiki ana kekahi mea hoʻopāpā i hele mai i o kākou nei a hiki i kahi o nā moku. I nā pane ʻana nō ma mua, ʻo ka make nō ia a kākou. He ʻoi wale nō ke kanaka o Kona i hiki i laila, a no ka loaʻa ʻole ʻana nō hoʻi o kāna moku, ua make nō ia, a ʻo ka ʻoi aʻe nei hoʻi kēia ʻo kahi keiki ʻimi loa.” A laila, kēnā aʻela ke aliʻi i kekahi poʻe o ko lākou ʻaoʻao hoʻopāpā, ʻelima ko lākou nui, a ʻo ka lua o ke kumu hoʻopāpā, ʻo ia ke ono e lilo lākou i ke kālua ʻia, a ua lawe ʻia aku lākou a kālua ʻia i ka imu i hoʻomākaukau ʻia no ke keiki. A pau akula ʻeono mau kānaka i ka make, koe iho ʻekolu, ʻo ia hoʻi ʻo Halepāiwi, kekahi kumu hoʻopāpā, a ʻo Kalanialiʻiloa a me kona kaikaina ʻo Keliʻiokapaʻa. A laila, hoʻōho nui maila nā kānaka ma waho, ʻoiai ʻo kā lākou hana nō hoʻi ia ʻo ka mākaʻikaʻi me ka hoʻolohe a e ake nui ana hoʻi lākou e ʻike i ka hopena o ka ʻaoʻao e hāʻule ana. A me he kiule lā ka piha mau i nā poʻe mākaʻikaʻi mai ka wā i hoʻomaka ai ka hoʻopāpā a hiki ma kēia manawa e kālua ʻia nei kekahi poʻe i ka imu. Pane maila lākou me nā leo koa a wiwo ʻole hoʻi penei, “No ke aha lā ka mea i hoʻōla ʻia aʻela ke aliʻi a me kāna kumu hoʻopāpā, no ka mea, na lāua nō i hoʻomaka a i aʻo hoʻi i kēlā poʻe a pau i make akula ma kēia hana ʻino.” Pēlā wale nō nā makaʻāinana e waha koʻu mai ai ma waho, ʻoiai ʻo ko lākou makemake e hoʻokō ʻia kā ke keiki mea i ʻōlelo ai, no ka hewa aʻe o nā waha o lākou, pau nō i ke kālua ʻia i ka imu. Pane maila ke kumu hoʻopāpā penei, “E ke keiki ē, e aho hoʻi i nā inoa o nā kumu kāua e make ai, ʻoiai hoʻi, ua make akula ʻo Halepāniho, a ʻo Halepāiwi hoʻi kēia e pane aku nei, ke kaikuaʻana o Halepāniho.” A ʻae akula nō ke keiki, ʻae. A nīnau akula ke keiki, “ ʻO wai ka inoa o kāu kumu?” Haʻi maila nō hoʻi ke kumu, “Halepāniho.” ʻO ke kumu naʻe o kona haʻi ʻana pēlā, no ke aloha nō i ke kaikaina, no kona make ʻē ʻana a ke ʻā ʻia maila nō hoʻi e ke ahi. No laila ʻo ia i wikiwiki ai ma ka hoʻopuka ʻana i ka inoa ʻo Halepāniho a poina i kona inoa ʻo Halepāiwi. Inā paha e pane ma kona inoa, inā ua pau i ka lole ʻia nā iwi o ua wahi keiki nei. Pane akula nō hoʻi ke keiki penei, “ ʻO Halepāniho hoʻi kāu kumu hoʻopāpā, a ʻo Halepākī kaʻu kumu hoʻopāpā, a pehea kāua e make ai i nā inoa o nā kumu a kāua?” Pane mai hoʻi kēlā kumu penei, “A haʻi ko niho lā make ʻoe.” A pane aku nō hoʻi ke keiki penei, “A mō ke kī lā make ʻoe.” A hoʻomaka ihola lāua e hoʻokō i kahi o ka palena o kā lāua ʻōlelo. Lālau ihola ke keiki i nā pōhaku ʻelua, he pōhaku nui a he wahi pōhaku ʻuʻuku, a ʻo ka pōhaku nui he ʻelekū, a ʻo ka pōhaku ʻuʻuku, he ʻalā. A nīnau akula ke keiki penei, “ ʻO ka pōhaku nui, a ʻo ka pōhaku ʻuʻuku, ma hea ʻoe?” Pane maila ke kanaka, “Ma ka pōhaku nui au i pau ai ou mau niho i ka haʻi.” A laila, moe ihola ke keiki i lalo me ka huli aʻe o ke alo i luna a na ke kanaka makua ka hana. I kuʻi iho ka hana o ua kanaka makua nei i nā niho ma ke alo, ʻaʻole hoʻokahi niho i haʻi, akā pau loa ka pōhaku ʻelekū i ka heleleʻi, ʻoiai nō hoʻi ʻo nā niho ʻai waiū nō ia o ke keiki, he mau niho haʻi ʻole akā he mau niho hemo wale |
|
i kona wā e hemo ai. A hoʻomaka ihola ke kanaka makua e lālau aʻe i ka pōhaku hou, a laila, ala aʻela ke keiki a pane akula penei, “Ua ʻōlelo aku hoʻi au iā ʻoe, ʻo ka pōhaku nui, a ʻo ka pōhaku ʻuʻuku, ma hea lā ʻoe? A ʻōlelo mai nō ʻoe, ma ka pōhaku nui ʻoe i pau ai oʻu mau niho i ka haʻihaʻi a he aha nō kāu mea i lālau akula i ka pōhaku hou, ua pau aʻela nō kāu make.” Lālau akula ke keiki i ka ʻai a ʻai aʻela, ʻōlelo hou akula, “Āhea hoʻi au make iho?” A pane maila ke kumu, “Eia hoʻi ko make lā e ke keiki, ʻo ka wali ʻole o kāu meaʻai, ʻo ke kō, ʻo ka iwi o ka iʻa, a ʻo kou make hoʻi paha ia lā.” Lālau aʻela nō kēia i ka paukū kō a ʻai ihola, e laʻa nō hoʻi me ka iwi o ka iʻa, a nau ihola kēia a wali, a waiho akula i ke oka i ke alo o ua kanaka lā me ke koe nō hoʻi o nā niho hoʻowali ʻai o ke keiki, ʻaʻole i haʻi. A laila, pane akula ke keiki, “E moe iho hoʻi ʻoe i lalo.” A moe ihola nō hoʻi ua kumu hoʻopāpā nei, lālau akula nō hoʻi ke keiki i loko o ka ipu āna a lawe aʻela i ke koʻi me ke ʻau a ʻo ka lanalana nō, a ʻo ka hoa ihola nō ia o ke keiki a paʻa ke koʻi. A ma kēia hoa ʻana a ke keiki i ke koʻi, he mea haʻohaʻo loa hoʻi ia i ka lehulehu e kū mai ana a puni ka pā o ka hale me ka nīnau aʻe o kekahi i kekahi, “He koʻi aha lā ia a ke keiki e hoa maila?” A paʻa ke koʻi a ia nei, a laila, hoana ihola kēia ma luna o Halepāiwi me ka nīnau iho, “He aha kēia nou?” “Haʻi aʻela ke kumu, he poʻo ia noʻu.” A laila, hoʻōho like maila nā kānaka o waho, me ka ʻī mai, “E ke keiki, ʻokia iho no ka mea he kīpoʻo ia.” ʻAʻole naʻe ke keiki i ʻoki iho. Hoana hou aʻela ke keiki i ke koʻi ma lalo iki iho me ka nīnau iho nō, “He aha lā kēia nou?” Haʻi aʻela ua kumu nei, “He poʻohiwi ia noʻu.” ʻAʻole naʻe ia i haʻi aʻe i ka inoa maoli o ia wahi, a pane pualu mai ka ʻaha kanaka ma waho penei, “E ke keiki, ʻokia iho. He “kī” ia, he kīpoʻohiwi. ʻAʻole naʻe ke keiki i ʻoki iho. A hoana hou aʻela nō ke keiki i ke koʻi ma lalo loa mai me ka nīnau iho, “He aha lā kēia nou?” A haʻi hoʻolalau aʻela ia, no ka mea, ua ʻike nō ia he kīkala. ʻŌlelo aʻela ia, “He pāpākole ia noʻu.” A hōʻole like maila ka ʻaha kanaka, “ ʻAʻole, he kīkala ia, e ke keiki, ʻokia iho.” A hoʻomākaukau ihola ke keiki e kaʻi hou aʻe i ke koʻi a nānā aʻela ma ʻō a ma ʻaneʻi a pane ikaika maila ka ʻaha kanaka me nā leo nui me ka ʻī mai, “He aha lā hoʻi ka mea a ke keiki i ʻoki ʻole iho ai, he mau “kī” nō hoʻi ia a ʻekolu, ʻo ke kīpoʻo, ʻo ke kīpoʻohiwi, a ʻo ke kīkala. ʻAkolu nō hoʻi “kī”. A he aha ihola hoʻi ka mea i ʻoki ʻole iho ai?” A maopopo leʻa aʻela i ke aliʻi a me nā aliʻi, nā kaukaualiʻi, nā pūʻali, nā kāhuna, nā makaʻāinana, he mau “kī” ʻiʻo nō kēia e pili ana i ke kanaka, akā ʻaʻole i hoʻopuka ke keiki i kāna ʻōlelo kaulana, ʻo “Mō ke kī lā make”. A laila, hāpai aʻela ke keiki i kāna koʻi a kiʻekiʻe i luna me ka hāpai pū aʻe hoʻi i ka leo a kiʻekiʻe penei, “A mō ke kī lā make ʻoe.” A ʻo ke ʻoki ihola nō ia o ke keiki a moku akula ke kīkala. Kaʻawale nā wāwae a kaʻawale ke kino. A hāpai hou nō ke keiki i ke koʻi me ka leo nui penei, “A mō ke kī lā make ʻoe,” ʻOʻoki ihola ke keiki i ke koʻi |
|
a moku aʻela ke kīpoʻohiwi. Kaʻawale nā lima a kaʻawale ke kino. A hāpai hou aʻela ke keiki i ke koʻi me ka leo nō, a ʻoʻoki ihola i ke koʻi a moku ke kīpoʻo. A ʻo ka make loa ihola nō ia o Halepāiwi. ʻAʻole nō hoʻi i pio iho ka ʻā ʻana o ka imu i kēia manawa, e ʻā mai ana nō, a ʻo ke kiola ʻia akula nō ia o Halepāiwi i loko o ke ahi o ka imu e ʻā mai ana, a ʻo ka hiku ia o ka poʻe i make ma ko ke aliʻi ʻaoʻao hoʻopāpā. A koe ihola ʻo Kalanialiʻiloa, ke aliʻi, a me ke kaikaina, ʻo Keliʻiokapaʻa. No ka hoʻokoe ʻana o ke keiki i ke aliʻi, hoʻonāukiuki maila nā makaʻāinana a me nā kaukaualiʻi me ka ʻōlelo mai, “He aha lā ka mea i hoʻōla ʻia aʻela ʻo ke aliʻi?” No ka mea, nāna kēia hanaʻino i hoʻohiki, ʻo ia hoʻi ka hoʻopāpā. He aliʻi ʻino loa kēia. Hoʻōla ʻia lā hoʻi i ke aha?” Pane akula ke keiki penei, “He aliʻi ʻino ʻo Kalanialiʻiloa a pehea hoʻi kona kaikaina?” Hoʻōho like maila ka ʻaha kanaka penei, “He aliʻi ʻino ʻo Kalanialiʻiloa, a ʻo ,kona kaikaina lā, he aliʻi maikaʻi. Inā e paʻa iā ʻoe e ke keiki, ʻo ko mākou aliʻi lā ia, inā nō hoʻi ʻo ʻoe ke aliʻi, ʻo ia ihola nō. Aia nō i ka mea pono i kou manaʻo. A ʻo ke aliʻi hanaʻino ihola, ʻo ia ʻo Kalanialiʻiloa, he pono ke make ʻo ia, no ka mea, ʻaʻole o mākou makemake e noho aliʻi hou ʻo ia ma luna o mākou.” Keʻukeʻu nui maila ka ʻaha kanaka me he manu ʻalae lā i ke aliʻi o lākou. A laila, pane akula ke keiki penei, “ʻAuhea ʻoukou a pau, e hoʻolohe mai.” A i ia wā koke nō, meha like ihola nā leo kūpinaʻi o ka ʻaha kanaka, a ʻōlelo akula ke keiki penei, “He ʻae nō au e make ke aliʻi hanaʻino o ʻoukou, ke ʻae mai hoʻi ʻoukou i kaʻu ʻōlelo,” A kū maila hoʻokahi kanaka o ka ʻaha kanaka a pane maila penei, “Pehea kāu ʻōlelo? He pono ʻoe e haʻi mai. A ʻo ka mea kūpono i kou manaʻo, ma laila aku nō mākou.” Pane hou akula nō ke keiki penei, “Eia. E ʻae mai nō anei ʻoukou e kūkulu i hale noʻu i ka lā ʻapōpō a paʻa nō i ia lā, a komo nō i ia lā, ʻo nā meaʻai o nā ʻano a pau, a muʻu ana i loko o ka hale i ia lā?” A ʻae like maila ka ʻaha kanaka me ka ʻōlelo mai, “ʻO kēia mau ʻōlelo a pau āu e ke keiki, ma laila wale aku nō mākou. ʻApōpō e hoʻokō ʻia nō kou makemake.” Ma ia manawa iho, ʻōlelo aʻela ke keiki. “ʻAuhea ʻoukou e ko Kauaʻi, ke hoʻolaha aku nei au ē ke lawe hoʻāikāne aʻe nei au iā Kalanialiʻiloa.” A ʻo kona hāpai nui nō hoʻi ia i ka maikaʻi o Kalanialiʻiloa i mea e ʻike iho ai ʻo ia, ua punahele ia iā ia, i ka mea i lanakila. He mea ʻano ʻē naʻe kēia i ka manaʻo o nā makaʻāinana no ka mea ʻakahi nō a ʻōlelo ke keiki e make ke aliʻi iā ia ke ʻae nā kānaka e hana i hale nona me ka ʻahaʻaina pū. A kakahiaka aʻela, ʻo ia hoʻi ke kolu o ka lā, hele nui maila nā kānaka me ka mākaukau no ke kūkulu ʻana i ka hale a me nā meaʻai o nā ʻano a pau, ka puaʻa, ka ʻīlio, ka moa, ka iʻa, ka poi, ka ʻuala, ke kōʻelepālau, ke kūlolo, nā mea nō a pau e lawa ai ka ʻahaʻaina. Ua holo nō ka hana ʻana o ka hale. Paʻa nō i ia lā a komo nō i ia lā. A i ka mākaukau ʻana o nā meaʻai, komo like maila nā aliʻi, nā kaukaualiʻi, nā kāhuna, nā kilo a me nā makaʻāinana i loko o ua hale nei. A i ka hoʻomākaukau ʻana o nā mea a pau |
|
e ʻai, a laila, kū aʻela ke keiki i luna a haʻi maila i kāna kānāwai penei, “E ke aliʻi nui, e nā aliʻi, e nā kaukaualiʻi, e nā pūʻali, e nā kāhuna, e nā kilo a me nā makaʻāinana, e hoʻolohe mai ʻoukou. E ʻai nō ʻoukou i nā meaʻai a pau, ʻaʻole kekahi mea e puka i waho i ka hana waho.” ʻO kēia hana a ke keiki pēlā, no ke aliʻi nui, ʻo ia hoʻi ʻo Kalanialiʻiloa. E hana ana ke keiki i kēia kānāwai i mea e make ai ke aliʻi a e kū ai hoʻi kāna mākaia i ke aloha i kona makuakāne. A pau kona haʻi ʻana i ke kānāwai, a laila, ʻahaʻaina nui ihola lākou. ʻAi pākiko maila nā aliʻi a me nā makaʻāinana, no ka mea, ʻaʻole ia ʻo ko lākou makemake nui ʻo nā meaʻai a he kānalua loa nō hoʻi ka ʻaha kanaka no ka hoʻopunahele loa o ke keiki iā Kalanialiʻiloa. A ʻo ua aliʻi nei hoʻi, hoʻonuʻu ihola ia i nā puaʻa kālua, nā kūlolo, ka poi, kōʻelepālau, a pēlā aku, akā hoʻi, ʻo nā kānaka a pau, hoʻoukiuki loa ihola lākou no ka ʻike ʻana aku e hoʻonuʻu mai ana ke aliʻi ʻino i kā lākou waiwai me ka ʻōlelo iho, “Kainoa na ke keiki wale nō kēia mau meaʻai a kākou i hoʻomākaukau iho nei. ʻAʻole kā, eia kā hoʻi na kēlā aliʻi ʻino e ʻai mai kā kākou mau meaʻai i hoʻomākaukau ai.” A ma laila hoʻi i ʻike leʻa ʻia aku ai ka naʻauao o ke keiki no ke kūpele ʻana i ke aliʻi a nui ka ʻōpū i mea e nui ai ka hana heheʻe o loko. ʻAʻole i liʻuliʻu iho, hoʻolale koke akula nō ke keiki i ke aliʻi, penei, “E pāʻina nō kāua, no ka mea, he hoʻopāpā wale nō kā kāua hana i nehinei, a ʻo ka ʻai pinepine hoʻi kā kāua hana i kēia lā.” A no kēia ʻōlelo ʻana a ke keiki, hoʻomau nō lāua i ka ʻai pinepine ʻana a ʻaui ka lā. Akā hoʻi, ʻōlelo malū akula naʻe ke keiki i kekahi o nā kāhuna penei, “E hele aku ʻoe e ʻōlelo pākahi aku i nā aliʻi a me nā makaʻāinana, he noa nō lākou ke puka i waho, o kuhi mai auaneʻi lākou no ka puka o kekahi o lākou i waho o ka hale kēia kānāwai. ʻAʻole kā pēlā.” Hele akula nō hoʻi ke kahuna a ʻōlelo pākahi akula nō e like me kā ke keiki mau ʻōlelo. A ma ia wā koke nō, ʻike akula ke keiki i ke ʻano kūnāhihi o ke aliʻi, no ke kaumaha o ka lemu i ka ʻai ʻīʻī kahiko. Pane akula ke keiki i ke aliʻi, “E neʻeneʻe mai kāua e ʻai.” ʻAʻole naʻe i hiki i ke aliʻi ke ʻeu aʻe, no ka mea, ua kāohi ʻia e ke kaumaha o ka ʻai kahiko i ke kaomi ʻia aku e ka ʻai hou. A maopopo leʻa i ke keiki ke ʻano kūnāhihi ʻōkakala mai o ke aliʻi, kūlou akula ke keiki a hāwanawana akula i ke aliʻi me ka ʻōlelo aku, “He maʻi paha kou?” ʻAe maila ke aliʻi, “ʻAe. He maʻi koʻu. ʻO ko kānāwai hoʻi, ʻaʻole au e puka i waho, o make mai au.” ʻŌlelo akula ke keiki, “ʻAʻole pēlā. ʻAʻole kuʻu kānāwai no ka puka i waho o ka hale. E aho hoʻi hā e puka kāua i waho.” A laila, ʻae koke akula ke aliʻi, ʻae, a puka akula lāua i waho. ʻŌlelo akula ke keiki, Ma ʻaneʻi nō ʻoe a hoʻi mai au, a laila he hana nō kā kāua o waho.” I ke keiki nō a hala aku ma kekahi ʻaoʻao, kīʻenenei ihola ke aliʻi e hana i kāna hana i ʻiʻini nui ai e hana. ʻO ke keiki hoʻi, ua hoʻi wikiwiki loa akula a hiki i mua o ke |
|
anaina kanaka, nā aliʻi a me nā makaʻāinana, a ʻōlelo akula ia iā lākou, “E hele ʻoukou e nānā i ke aliʻi o ʻoukou, ʻo ia hoʻi ʻo Kalanialiʻiloa. Ke hana maila i ka hana o waho.” Hele nui akula nā kānaka me nā aliʻi a hiki i kahi a Kalanialiʻiloa e noho ana. ʻIke ihola lākou e kiʻo ana ke aliʻi i ka meaʻai āna i ʻai ai. ʻŌlelo ihola ke keiki, “ Āū, ke puka nei ka meaʻai o loko i waho i ka hana waho.” Hoʻomaopopo ihola ke aliʻi i ke kānāwai a ke keiki, ʻo ia hoʻi, e ʻai i nā meaʻai a pau, ʻaʻole kekahi mea e puka i waho i ka hana waho. Noʻonoʻo ihola ʻo ia ua hewa ka puka ʻana o ka meaʻai heheʻe i waho i kona hana waho ʻana. Me ka makaʻu nui o make i ke kānāwai, lālau ihola ʻo ia i kāna meaʻai kahiko i heheʻe a i hoʻopuka ʻia i waho i ke kiʻo ʻia a hoʻokomo aʻela i loko o kona waha i komo hou i loko o kona kino. ʻŌlelo aʻela ke keiki, “A make ʻoe i kaʻu kānāwai lā. ʻŌlelo ʻia ʻoe e ʻai i ka meaʻai a pau, ʻaʻole e puka i waho i ka hana waho. Eia kā ʻoe ua puka maila ʻoe i waho i ka hana waho i meaʻai nāu! ʻIke ihola nā kānaka e ʻai ana ʻo Kalanialiʻiloa i ka mea hana heheʻe ona, a laila, ʻuā aʻela lākou me ka leo nui penei, “A ʻai—ē! A ʻai—ē! A ʻai ʻo Kalanialiʻiloa, ke aliʻi, i ka mea o waho—ē!” A hoʻomau akula nā kānaka i ka pihe ʻuā. A pau ia, lālau ihola lākou I ka lauoho o kona poʻo, a ʻo ke kaula nō ia i kauō hele ʻia ai a hiki i kona make loa ʻana. A make loa ihola ʻo Kalanialiʻiloa, puhi ʻia akula kona kino make i ke ahi, a pēlā nō kona pā iwi a me kona mau hale a koe ihola nō hoʻi ko kona kaikaina, ʻo Keliʻiokapaʻa, ka mea hoʻi i kōkua ma muli o ke keiki mai ka mua a ka hope o ka hoʻopāpā ʻana. |
|
A ma ia hope iho, hoʻākoakoa hou maila nā aliʻi, nā kaukaualiʻi, nā kāhuna, nā kilo a me nā makaʻāinana, a laila, haʻi akula ke keiki i kāna ʻōlelo hope loa penei: “E nā aliʻi, nā makaʻāinana o Kauaʻi nei, ua make aʻe nei koʻu mau hoapaio a he ʻenemi nui hoʻi no ʻoukou a ua loaʻa aʻe nei nō hoʻi nā iwi o koʻu makuakāne, ke kumu nui hoʻi o koʻu hoʻomanawanui i ka hoʻopāpā e like me kāna kauoha i koʻu lūauʻi makuahine. Ke hoʻi nei au.” Kāohi maila nā kānaka o Kauaʻi iā ia me ka ʻōlelo mai, “E ke keiki, he nui ko mākou makemake e noho mai ʻoe i aliʻi no mākou, ʻoiai, ua naʻi ihola nō ʻoe a make aʻe nei ke aliʻI hanaʻino o mākou.” Pane hou maila ke keiki penei, “E hoʻi ana nō au, a eia nō ko ʻoukou aliʻi, ʻo ka mea nāna au i kōkua, mai ka mua a ka hope o ka hoʻopāpā ʻana a ʻo ia nō ko ʻoukou aliʻi no ka mea ua lohe mai au iā ʻoukou he aliʻi maikaʻi ia E aloha auaneʻi.” Pau, kiʻi ʻia aʻela ma loko o ke ana kona wahi waʻa e ia me kahi kamaʻāina i hālāwai mua me ia. E kau ana nō ka lā i luna e like me ia i waiho ʻia e ke keiki i kona hiki ʻana mai i Kauaʻi. Paneʻe ʻia aʻela ka waʻa ma luna o ke kai, ʻalakē aʻela ke keiki ma luna a ʻo ka hoʻi akula nō ia i kona ʻāina me nā iwi o kona lūauʻi makuakāne. Pīpī Holo Kaʻao |