MOKUNA I
‘O kēia mo‘olelo o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘o ia kekahi o nā mo‘olelo kaulana loa ma Hawai‘i nei. ‘O Kuaihelani ka ‘āina. ‘O ‘Īkū ke kāne, he ali‘i. ‘O Kapapaiākea ka wahine. Na lāua nā keiki he ‘umikumamālua. E ho‘omaka ana ka ‘ōlelo ma Kuaihelani. Eia nā inoa o nā keiki: Kekamakahinuia‘īkū, Kūa‘īkū, Nohoa‘īkū, Helea‘īkū, Kapukapua‘īkū, Heaa‘īkū, Lonohea‘īkū, Nāa‘īkū, Noia‘īkū, ‘Īkūmailani me ‘Aukelenuia‘īkū. He mau kāne, a me Kaomeaa‘īkū, he wahine. ‘O ‘Aukelenuia‘īkū ka mea nona kēia mo‘olelo.
Mai ka hiapo a ka mua pono‘ī o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole ‘o ‘Īkū i hi‘i, ‘a‘ole i lawelawe, ‘a‘ole ho‘i i ho‘oili i ka ‘āina no kekahi o lākou. ‘A‘ole nō ho‘i i ho‘opunahele. A iā ‘Aukelenuia‘īkū, mālama ‘o ‘Īkū, lawelawe a hi‘i, a ho‘oili i kona kapu a me ka ‘āina nona. A no kēia punahele ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ko lākou makuakāne, ua huhū kona mau hoahānau iā ia, a ua ‘imi lākou i mea nona e make ai. Wahi a ko lākou kaikua‘ana loa, a Kamakahinuia‘īkū, “Kupanaha ko kākou makuakāne! Ia‘u ho‘i, i ke keiki mua, ‘a‘ole i ho‘oili mai i kona kapu a me ka ‘āina. A i ke keiki hope loa, iā ia kā e ho‘oili ai!”
‘O ka hana nui a nā kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘o ka mokomoko, ‘o ka hākōkō, ke ku‘iku‘i, a me nā mea ikaika ‘ē a‘e. A ma kēia mea, ua lilo lākou he po‘e kaulana no Kuaihelani ma kēia hana. A ‘o lākou ka ‘oi o ka ikaika ma ia hana. A ua hele lākou e ka‘apuni ma ka ‘āina a puni, ‘a‘ole mea ‘a‘a mai iā lākou. Iā lākou e ka‘apuni ana i ka ‘āina ‘o Kuaihelani, kaulana akula ka ikaika o Ke‘alohikīkaupe‘a. No Kaua‘i ia kanaka. ‘O kona ikaika, he uhaki wale nō i ke kanaka. A hiki lākou nei i laila, ho‘okahi nō pu‘upu‘u, waiho ana i lalo. Ka‘apuni lākou a puni ‘o Kaua‘i, ‘a‘ohe mea ‘a‘a mai iā lākou.
Iā lākou nei ma Kaua‘i, ku‘i akula ka lohe, ‘ekolu o O‘ahu kanaka ikaika loa. ‘O ko lākou mau inoa, ‘o Kaikipa‘ananea, ‘o Kupukupukehaikalani, ‘o Kupukupukehaia‘īkū. ‘A‘ohe pū kō momona o O‘ahu nei iā lākou. A hiki lākou i O‘ahu nei, hākōkō ihola lākou. Ho‘okahi nō pu‘upu‘u, waiho ana ua mau kānaka ala o O‘ahu nei i lalo. A ha‘alele ihola lākou, hele lākou a Maui. E noho ana ‘o Kāka‘alaneo, ke ali‘i o Maui. Hākōkō nō, make nō iā lākou nei.
Iā lākou ma Maui e ka‘apuni ana, kaulana maila ‘o Kepaka‘ili‘ula i ka ikaika a me ke koa. E hiki iā ia ke ha‘iha‘i i ke kanaka, a ‘o ia ka ‘oi o Hawai‘i a
1
puni. A lohe lākou i kona kaulana i ka ikaika, maka‘u ihola lākou a ho‘i maila i Kuaihelani. A hiki lākou i Kuaihelani, kūkulu ihola lākou i nā hana le‘ale‘a a pau loa; ka hākōkō, ka mokomoko, ke ku‘iku‘i, ka honuhonu, ka pūhenehene, ka hula, ‘olohū, ka lele kawa, ka pahe‘e, a me nā hana ‘ē a‘e. Ma kēia mau hana le‘ale‘a a lākou a pau loa, ua ho‘oulu lākou i mea e hele mai ai ko lākou kaikaina ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, a laila, pepehi lākou iā ia a make. No ka mea, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ua pa‘a loa ia i ka pālama ‘ia e ko lākou makuakāne, e ‘Īkū, ma ke ‘ano kapu ali‘i, a me ka punahele loa.
Ma kēia noho kapu ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua lohe ‘ia akula ka pihe ‘uā a nā kaikua‘ana ona e le‘ale‘a ana. A laila, nīnau akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā ‘Īkū, ko lākou makuakāne, “He pihe aha kēia o kai e ‘uā nei?” Ha‘i aku ka makuakāne, “He hākōkō.” “Pehea ia mea?” “ ‘Elua kanaka, kū i luna. Kula‘i kekahi i kekahi, a hina kekahi, a laila, ‘uā ka ‘aha. ‘O ia kēlā pihe āu e lohe lā i ka ‘uā‘uā mai.” A laila, ‘ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Makemake wale.” Pēlā nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū
i ninaninau mau ai i ko lākou makuakāne. A laila, nonoi akula ia e iho e nānā. Hō‘ole mai ko lākou makuakāne, “Ma muli ‘oe make i ou mau kaikua‘ana. No ka mea, ua ho‘omauhala ou kaikaua‘ana iā ‘oe e noho nei.” Nīnau akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “He aha ka hala i ho‘omau ai?” ‘Ī aku ka makuakāne, “He hala. ‘O ia ku‘u ho‘oili ‘ana i ke kapu nou a me ke aupuni. No laila, mai iho ‘oe, o make auane‘i i ou mau kaikua‘ana.”
A hala he anahulu, a laila, lohe hou ‘ia maila ka pihe ‘uā hou. ‘A‘ole ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ha‘i aku i ko lākou makuakāne no kēia leo ‘uā hou. Kū a‘ela ia a iho malū i kai e nānā ai, me ka ‘ike ‘ole o ko lākou makuakāne. Aia ma ka lima o ‘Aukelenuia‘īkū, he pua e pa‘a ana. A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka hale o nā kaikua‘ana, kaka ihola ‘o ia i ka pua, lele akula ka pua a komo i ka hale o kona po‘e kaikua‘ana. A komo ka pua a ‘Aukelenuia‘īkū i loko o ka hale, lālau ihola nā kaikua‘ana a ‘ōlelo ihola, “Kupanaha! ‘O kā kākou pua he paukū. ‘O kēia pua ho‘i, he ‘ōwili!”
Iā lākou e ‘ōlelo ana, lālau maila kekahi kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū i ka pua, a ‘ōlelo maila, “ ‘A‘ole kēia he pua ‘ē; ‘o ka pua nō kēia a ko kākou kaikaina, a ‘Aukelenuia‘īkū.” Iā ia e ‘ōlelo ana, lālau maila ‘o Kekamakahinuia‘īkū, ke kaikua‘ana huhū o lākou, a ha‘iha‘i ihola i ka pua a hakihaki loa. Ma hope o ko lākou ‘ike ‘ana i ka pua, hiki maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i mua o lākou, a kū ihola ma waho o ka pā o ka hale. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū ana ma laila, nānā akula kona
2
3
mau kaikua‘ana a pau iā ia. He mea ‘ē ke kanaka maika‘i. Ua like kona ‘ili me ka mai‘a pala melemele. A ‘o kona mau ‘ōnohi maka, me he ‘ōpu‘u mai‘a lā o ka hua ‘ana o ka wā hou. A he pololei ho‘i kona kino; ‘a‘ohe pu‘u, ‘a‘ohe ke‘e, ‘a‘ohe ona mea e like ai.
‘O ka lehulehu e piha ana, mahalo akula lākou i ke kino o ‘Aukelenuia‘īkū i ka maika‘i launa ‘ole. Iā lākou e mahalo ana, ua ho‘opiha loa ‘ia ko lākou kaikua‘ana mua loa i ka huhū no ‘Aukelenuia‘īkū, a ‘ano ‘ē a‘ela kona mau helehelena. A laila, kēnā akula ia i kekahi o kona mau muli iho, e hele aku e nīnau iā ‘Aukelenuia‘īkū i ke kumu o kona iho ‘ana mai. ‘O ka inoa o ia mea ‘o Kūa‘īkū. A hiki ia i mua o ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau akula, “He aha kāu huaka‘i o ka iho ‘ana mai?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “I ka le‘ale‘a.” Ho‘i akula ‘o Kūa‘īkū, a i ke kaikua‘ana huhū o lākou, ha‘i akula. A lohe ia, ho‘ouna akula iā Kūa‘īkū, e hele a e ku‘i aku i ho‘okahi pu‘upu‘u iā ‘Aukelenuia‘īkū.
Iā ia i hele ai a ku‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole i hina. ‘A‘ole ho‘i i ‘eha ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, akā, ‘o kona lima ka i haki. Ku‘i hou kekahi lima, haki hou nō; pau loa nā lima ‘elua. A pau ke ku‘i ‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, kaha akula, ho‘i.
I ia wā ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i hopu aku ai a pa‘a i nā lima, pōpō a‘ela ia a kiola akula i ka ‘aekai. A ‘ike nā mea a pau loa i ka ikaika o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘uā a‘e lākou a ha‘alele, a ‘ōlelo ihola, “ ‘Akahi wale nō mea i hina ai, a i ha‘i ai nā lima o Kūa‘īkū.” A ma hope o kēia, puka hou mai kekahi kaikua‘ana ona me ka mana‘o e pepehi iā ‘Aukelenuia‘īkū. He ‘oi ia ma ka hākōkō ‘ana; i luna nō, ha‘i ke kanaka. A iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ohe hina, ‘a‘ohe ‘eha. A ‘ike ihola ia, ‘a‘ohe hina o ‘Aukelenuia‘īkū, ho‘i akula. I ia wā ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lālau ai a kiola i loko o ke kai. ‘Uā a‘ela nā kānaka.
Pēlā nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i hakakā ai me kona po‘e kaikua‘ana a pau loa. Nāna wale nō ka ‘eha, a koe ke kaikua‘ana huhū ona. A ‘ike ua kaikua‘ana huhū lā o ‘Aukelenuia‘īkū, ua pau loa nā kaikaina i ka ‘eha, hele maila ia me kona huhū loa iā ‘Aukelenuia‘īkū, me ka mana‘o e lālau a kiola i loko o ke kai. Akā, i kona hana ‘ana pēlā i kona pōki‘i, ‘a‘ole i kō. Iā lāua i hakakā ai me ‘Aukelenuia‘īkū me ka ikaika loa, ‘a‘ohe hina o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia hakakā ‘ana o lāua, ua paupauaho loa kona kaikua‘ana. No laila, ha‘alele ihola kona kaikua‘ana i ka mana‘o hakakā, a ho‘i akula. Iā ia e ho‘i ana, lālau akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā ia, hopu akula a kiola i loko o ke kai.
Ma kēia hā‘ule ‘ana i loko o ke kai, pau a‘ela kona mana‘o hana‘ino
4
iā ‘Aukelenuia‘īkū. Ho‘i maila ua kaikua‘ana huhū lā, a ho‘omalimali iā ‘Aukelenuia‘īkū. ‘Ī akula ia iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Pau ka hakakā, ka huhū, e noho aloha, he
5
MOKUNA II
Ma ‘ane‘i e ‘ike ai kākou i ka pō‘ino o ‘Aukelenuia‘īkū a me kona pakele ‘ana i ka make a kona kaikua‘ana huhū, aloha ‘ole. A hā‘ule ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i loko o ka lua, kāhea iho ua kaikua‘ana huhū lā, penei: “E Kamo‘o‘īnanea ē, eia mai ko ‘ai lā, ‘ai ‘ia mai.” Iā ia e kāhea ana, holo maila kekahi kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū (he kaikua‘ana aloha iā ia), kāhea ihola ma ka waha o ka lua, “E Kamo‘o‘īnanea ē, mai ‘ai mai ‘oe! ‘O ko mo‘opuna mai nō, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū e lele akula.” Ma kēia hā‘ule ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua ‘oli‘oli loa kona po‘e kaikua‘ana huhū iā ia no ka make ‘ana. E mana‘o ana lākou ua make ‘i‘o nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia hā‘ule ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, mana‘o lākou, ua lilo kona kapu i mea ‘ole, a ua nele ka ‘ōlelo ho‘oilina a ko lākou makuakāne ma luna ona, a ua lilo i mea ‘ole loa.
A hā‘ule ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo o ka lua, aia ho‘i, ‘elua kanaka e noho ana. Ma mua o ko ‘Aukelenuia‘īkū hā‘ule ‘ana, ko lāua hā‘ule ‘ana i lalo o ka lua. Na ua po‘e kaikua‘ana lā nō o ‘Aukelenuia‘īkū i kiola. ‘Ike maila ua mau kānaka ala iā ‘Aukelenuia‘īkū, minamina ihola lāua, no ka maika‘i o nā helehelena o ‘Aukelenuia‘īkū ke nānā aku, no ka maika‘i a me ke kīnā ‘ole o kona ‘ano i mua o lāua. Iā lāua e kama‘ilio ana, lohe akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau akula ia, “He aha kā ‘olua e kama‘ilio nei?” ‘Ī mai lāua, “E minamina ana māua iā ‘oe.” A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau akula ia, “I ke aha ho‘i?” Wahi a ua mau kānaka nei, “I ka make i ka mo‘o, iā Kamo‘o‘īnanea.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Āhea puka mai ka mo‘o?” ‘Ī mai ua mau kānaka nei, “Aia a pi‘i mai ke kai, a emi aku, pi‘i hou mai a emi aku, a laila, hō‘ea hou mai ke kai, a laila, pi‘i pū mai me ka mo‘o. ‘O ka make kā ho‘i ia o kākou.” A pau ka ‘ōlelo ‘ana a lāua iā ‘Aukelenuia‘īkū.
Ma hope o laila, pi‘i maila ua mo‘o nei ‘o Kamo‘o‘īnanea, a kāhea maila, “E ‘Aukelenuia‘īkū ē! Hō mai ‘oe i kekahi kanaka i mea‘ai na‘u.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Hā‘awi aku auane‘i au iā ‘oe, i aha ho‘i ko‘u hoanoho o kēia wahi mehameha?” A laila, nalowale akula ua mo‘o nei mai ko lākou mau maka aku. Ma ko lākou ‘ike ‘ana aku i ka helehelena o ka mo‘o, he mea ‘ē ka weliweli a me ka maka‘u launa ‘ole. A he mea kaumaha loa ia i ka mana‘o o ua mau kānaka nei. A nalo ka mo‘o mai ko lākou maka aku, ‘ī maila ua mau kānaka nei iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Kupanaha! Eia kā ua loa‘a kou inoa i ka mo‘o! ‘Akahi wale
6
7
nō hana āna i pakele ai. Inā e hō‘ea mai ua mo‘o nei, ‘o ka manawa ia e pau ai i ka ‘ai ‘ia. Akā, ‘ānō ke ‘ike nei māua, ua pakele i kēia wā, a inā e nalowale loa, pakele māua i ka make.”
Iā lākou e kama‘ilio ana, hō‘ea hou maila ua mo‘o nei, a kāhea maila, “E ‘Aukelenuia‘īkū ē! E hā‘awi mai ‘oe i kekahi kanaka na‘u.” Hō‘ole aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ī maila ia, “E hā‘awi mai ‘oe ia‘u i ho‘okahi kanaka. I aha kāu uku o ka hiki ‘ana mai i ‘ane‘i? No ka mea, ua hā‘awi ‘ia mai ‘oe ma ke ‘ano he kanaka make, e ‘ai aku au iā ‘oe. Akā, nānā a‘e nei au iā ‘oe, a ‘o ka mea ‘oe i puka pono aku mai loko o‘u. No laila, ‘a‘ole au e ‘ai aku iā ‘oe.” Ma kēia ‘ōlelo a ua mo‘o lā, ua ‘ae aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, a ua mana‘o ihola ia e ho‘okō i ka ‘ōlelo a kona kupunawahine mo‘o, a Kamo‘o‘īnanea. I ia wā, hā‘awi aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ho‘okahi kanaka i ua mo‘o nei. I ka manawa i loa‘a ai iā ia, ‘o ia ka manawa i ‘ike ‘ia ai, ua nalo koke i loko o ka ‘ōpū. A pau ia kanaka, nonoi hou maila ua mo‘o nei iā ‘Aukelenuia‘īkū i ka lua o ke kanaka. Hā‘awi akula nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ia kanaka, a pau nō iā ia i ka ‘ai ‘ia. A pau nā kānaka ‘elua, koe ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. I ia wā, ho‘i maila ua mo‘o nei a noho i luna.
‘Ōlelo maila ua mo‘o nei iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E ki‘i ‘oe i ‘elua lau ‘ape.” A loa‘a nā lau ‘ape iā ‘Aukelenuia‘īkū, lawe akula ia i mua o ua mo‘o nei. A lua‘i ihola ua mo‘o nei i luna o nā lau ‘ape ‘elua, a piha a‘ela. ‘Ī akula ia iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E ka mo‘opuna, e nānā ‘oe.” Nānā ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū,
a laila, ‘ī maila ua mo‘o nei, “He mau ‘āina kēia e kū nei i loko o ka lau ‘ape. He ‘āina nui, he ‘āina ‘u‘uku, he ‘āina mahana, he ‘āina wela, he ‘āina anu. ‘O kēia mau ‘āina na‘e ‘elua, ‘o Hōlanikū, ‘o Hōlanimoe, he mau ‘āina maika‘i loa kēia. He nui nā pono o ke kanaka e noho ai; he ‘ai, he i‘a, he kō, he ‘uala, he mai‘a, he ‘awa, he ‘ulu, a me nā mea‘ai kūpono a pau loa. Mai kēia wahi a‘u e ‘ōlelo nei iā ‘oe, ma laila ‘oe e hele ai.”
A pau nei mau ‘ōlelo a ua mo‘o lā iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ī akula ia, “E moe i lalo.” Moe ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo, pa‘a akula ua mo‘o nei ma ka pūhaka o ka mo‘opuna. “E ku‘u mo‘opuna, ou kaikua‘ana, e pau ana lākou i ka make iā ‘oe, a e lilo ana ‘oe i ali‘i ma luna o lākou. No ka mea, ua hana‘ino lākou iā ‘oe.” Ha‘i hou akula nō ua mo‘o nei, i kāna mo‘opuna, iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘O kēia ‘āina na‘e, ‘eono malama e mālamalama ai, a ‘eono malama e pouli ai. Mai hele ‘oe ma laila o make ‘oe. No ka mea, ma mua aku o kēia wahi, he kai ‘ōma‘oma‘o, a hala ia, he kai ‘ula‘ula aku. Mai hele ‘oe ma laila o make ‘oe. No ka mea, mai
8
ko‘u wā kāne ‘ole ko‘u hele ‘ana ma kēia ‘āina, a hiki i ko‘u wā luahine, ‘a‘ole i puni ia‘u. ‘O ka inoa o ua ‘āina lā ‘o Kalāke‘enuiakāne. A ‘o ke kuahiwi, ua kau nā hōkū i luna, a ‘o nā kānaka, he ‘u‘uku loa. A ‘o ka mea nona ua ‘āina lā, ‘o Nāmakaokaha‘i, he ali‘i wahine. A he mau kaikunāne kona ‘ehā, ‘o Kānemoe, ‘o Kāne‘āpua, ‘o Lē‘āpua, a me Kahaumāna. ‘Elua kauā, ‘o ‘Ūpoho, a me Hā‘āpua‘īnanea. ‘O ke kia‘i o ka ‘āina, ‘o Moelā, he ‘īlio. ‘Ekolu manu, ‘o Manuea, ‘o Kīwaha, a me Halulu. ‘O ia nā kānaka o ia ‘āina. ‘A‘ohe nui, no ka mea, he pau i ka ‘ai ‘ia e ke akua.”
A pau ka ‘ōlelo ‘ana a ka mo‘o iā ‘Aukelenuia‘īkū, a laila, kāpili ihola ia i pahu no ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū. A pa‘a ka pahu, ho‘ō ihola ia i ke akua i loko, ‘o ia ‘o Lonoikouali‘i. A ‘ōlelo maila iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘O ko akua nō nei, puni ko ‘āina iā ‘oe. Eia ko ‘ai a me ko i‘a, ‘o Laukahi. He lau mā‘ona. Pā nō i ka lehelehe, mā‘ona. ‘O ka manawa e mā‘ona ai, ‘ehā malama e noho ai, a laila, ‘ai hou.” Lālau ihola ua kupunawahine nei i ke ko‘i a me ka pahi, a hahao ihola i loko o ka pahu, a ‘o‘oki ihola i kona huelo. A hā‘awi akula i ka mo‘opuna, ‘ī akula, “ ‘O ku‘u kino maoli kēia, ‘o ia kaiā ‘oe. A ‘o ku‘u pā‘ū ‘ai kaua, a me ku‘u kāhili ‘ai kaua, no
ko kaikuahine ia. ‘O ke ‘ano o kēia, inā e pā‘ū i ku‘u pā‘ū, a kāhili i ku‘u kāhili ‘ai kaua, hā‘ule i lalo, lilo nā kānaka i lehu.” Ma kēia mau mea a pau loa, ua ha‘i aku ua mo‘o nei iā ‘Aukelenuia‘īkū, a ua a‘o aku i nā mea mana a pau loa. A koe na‘e ka inoa o ke kaikuahine o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole i ha‘i aku ua mo‘o lā. Eia kā auane‘i ‘o Nāmakaokaha‘i nō.
Ma kēia nalowale ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua nui ke aloha o ko lākou
makuakāne nona, a ua kanikau ia me ke aloha i nā lā a pau loa. A ua ho‘okē ‘ai a ua ho‘ohiki iho ‘o ia ‘a‘ole e ‘ai i ka ‘ai a make ia, no ka minamina iā ‘Aukelenuia‘īkū. Akā, ‘o ka makuahine o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole ona mana‘o ua make, ‘a‘ole ona ‘ae i ka ‘ōlelo a kāna kāne, e ho‘okē ‘ai, a e kanikau. No ka mea, ua ‘ike nō ia, ‘a‘ole i make, ‘a‘ole nō ho‘i i ‘ai kona makuahine mo‘o, ‘o ia ‘o Kamo‘o‘īnanea. Ma kāna ‘ōlelo i mua o kāna kāne, “Inā ho‘i hā ia e ‘ai i ka‘u pono‘ī, a laila, ma mua ia e ‘ai mai ai ia‘u, a ma hope i ka‘u pono‘ī. Ke ‘ōlelo aku nei au iā ‘oe, aia nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo, kahi i a‘o ai me ke kupunawahine i nā mea a pau loa. ‘A‘ole i make, he ho‘i mai koe i luna nei.” Ma kēia mau ‘ōlelo a ka wahine, ua kō nō.
9
MOKUNA III
A pau nā mea a pau loa i ka loa‘a iā ‘Aukelenuia‘īkū, i ia wā, kau a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka mo‘o. Hāpai a‘ela ia iā ‘Aukelenuia‘īkū a kau i luna o ka lua, a ho‘i akula ka mo‘o i lalo o ka lua. A ho‘i akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, lālau ihola ia i ka pahu o ke akua ona, a me ka lā‘au, a hi‘i a‘ela, a ho‘i akula i ka hale. Iā ‘Aukelenuia‘īkū i hiki ai i ka hale, uē maila kona makuakāne a me nā ali‘i a pau loa.
Ma ‘ane‘i e ‘ike ai kākou, ua pololei nā ‘ōlelo a Kapapaiākea i kāna kāne, iā ‘Īkū, no ka make ‘ole o ‘Aukelenuia‘īkū i ka mo‘o. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e uē ana me nā mākua, lohe akula nā kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū e he‘enalu ana, i kēia pihe e uē ana. Nīnau a‘ela, “No wai lā kēia pihe e uē nei?” “No ‘Aukelenuia‘īkū.” A lohe nā kaikua‘ana no ‘Aukelenuia‘īkū kēia pihe e uē nei, hilahila loa lākou i ke ola hou ‘ana o ko lākou pōki‘i, o ‘Aukelenuia‘īkū. A no ko lākou hilahila, mana‘o ihola lākou e hana i wa‘a kaulua a holo i ka ‘āina ‘ē.
Pae akula lākou mai ka he‘enalu aku a uka, pi‘i akula i ke kuahiwi. Ma kēia noho ‘ana a lākou i ke kuahiwi, ‘elua mahina i hala. Ma hope o laila, pi‘i akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. ‘O ke kumu o ‘Aukelenuia‘īkū o ka pi‘i ‘ana, ‘o ke kāpili manu. A loa‘a ka manu iā ia, pūlehu ihola ia a mo‘a. A iā ia e ‘ai ana, hiki maila kona mau kaikua‘ana, hao a‘ela i ka manu, a pau iā lākou. Nele ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. I loko o ia wā, kēnā akula ke kaikua‘ana huhū iā ‘Aukelenuia‘īkū, e hele i wai. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ukuhi ana i ka wai, hiki akula ua kaikua‘ana huhū lā, a papani ihola i ka waha o ka pūnāwai. A pa‘a ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo o ka lua wai, a make ihola.
A make ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ho‘i akula ua kaikua‘ana lā a hiki i kahi a nā kaikaina e noho ana. Nīnau maila ke kaikua‘ana aloha iā ia, “ ‘Auhea ko kākou pōki‘i?” ‘Ī akula ia, “ ‘A‘ole au i ‘ike iā ia, ‘a‘ole launa, ‘a‘ole nō ho‘i ma ka‘u wahi i hele aku nei.” Ma hope o ia ‘ōlelo ‘ana, kū a‘ela ke kaikua‘ana aloha o ‘Aukelenuia‘īkū, a huli akula. Ma kēia huli ‘ana, hiki akula ia i ka hale, ‘a‘ole i ho‘i ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Lālau akula ia i ka malo a lei a‘ela i kona ‘ā‘ī, a uē ihola. Iā ia e uē ana, lohe akula ko lākou makuakāne ‘o ‘Īkū, nīnau a‘ela, “ ‘O wai kēia e uē nei?” “ ‘O au nō, ‘o ‘Īkūmailani.” “E uē ana ‘oe i ke aha?” “E uē ana au iā ‘Aukelenuia‘īkū, ua make.” A lohe ka makuakāne, uē ihola ia.
10
A ma hope o kēia uē ‘ana, pi‘i akula ‘o ‘Īkūmailani e huli. Ma mua a‘e o kona pi‘i ‘ana, ‘ōlelo aku ko lākou makuakāne iā ia, “I pi‘i ‘oe a loa‘a ko kaikaina, e ho‘iho‘i mai ‘oe a hiki i ka hale nei.” Ma mua a‘e o ka pi‘i ‘ana o ‘Īkūmailani, ‘ōlelo aku ia i ko lākou makuakāne, “Ē! Ke pi‘i nei au. I nānā a‘e ‘oe a i ‘ā ke ahi, ua loa‘a ko keiki, a i ‘ā ‘ole mai, ‘a‘ole i loa‘a ia‘u.” A pau kāna kama‘ilio ‘ana, pi‘i akula ‘o ‘Īkūmailani e huli. A hiki ia i ka pūnāwai, nānā ihola ia, ua pa‘a ‘o luna i ke pani ‘ia i ka pōhaku. Wehe a‘ela ia i ka pōhaku, a nānā ihola i lalo o ka pūnāwai. E kū ana ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ua hele a wīwī, a ua koe iki kahi hanu. Lālau ihola ‘o ‘Īkūmailani, a huki a‘ela i luna, honi ihola lāua, a uē ihola. A pau ko lāua uē ‘ana, ho‘ā a‘ela ‘o ‘Īkūmailani i ke ahi. A ‘ike maila ko lākou makuakāne, mana‘o ihola ia, ua loa‘a ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole i make.
A loa‘a ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ho‘i maila lāua a hiki i ka hale, kahi o ko lāua makuakāne e noho ana. Lele maila ko lāua makuakāne, uē a me nā mea a pau loa. ‘O ka nui o nā lā o kēia ka‘awale ‘ana, ‘ewalu lā. Ma mua a‘e o ka loa‘a ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua pa‘a ka wa‘a kaulua o nā kaikua‘ana i ke kāpili, ua mākaukau e holo, ua lana i loko o ke kai. Ma kēia ola hou ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua lohe ua kaikua‘ana huhū loko‘ino nei ē, ua ho‘i mai ‘o ‘Aukelenia‘īkū, a nona kēia mākena e uē ‘ia mai nei. No laila, kēnā a‘ela ia e ho‘omākaukau ka holo, e kahu ke ō, a e ‘e‘e i luna o ka wa‘a kaulua.
11
MOKUNA IV
A mākaukau ka holo o ka wa‘a kaulua, nīnau akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kona kaikua‘ana ‘olu‘olu, iā ‘Īkūmailani, “E holo ana ko ‘oukou wa‘a kaulua i hea?” “I ka ‘imi ‘āina.” Wahi a ‘Aukelenuia‘īkū, “A i aha ‘ia nō kā ho‘i kēia ‘āina?” ‘Ī mai ‘o ‘Īkūmailani, “Ua hilahila ke kaikua‘ana o kākou i ko ola hou ‘ana mai nei. No laila kēia holo o ka wa‘a, e ‘imi ‘āina. A loa‘a ka ‘āina iā mākou, ma loko o ka ikaika, a laila, ‘o ko mākou ‘āina ia e noho ai.”
A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ko lākou holo, nonoi akula ia, “ ‘O au kekahi e holo me ‘oukou.” ‘Ōlelo mai kona kaikua‘ana ‘o ‘Īkūmailani, “ ‘A‘ole ‘oe e holo me mākou, no ka mea, ‘a‘ohe o mākou kumu ‘ē a‘e o ka holo, ‘o ‘oe wale nō.
Inā ‘oe i make aku nei, ‘a‘ole mākou e ha‘alele iā Kuaihelani nei.” Ma kēia ‘ōlelo hō‘ole a kona kaikua‘ana, ho‘opuka aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kāna mau ‘ōlelo aloha, “ ‘Ē, pōā wale ka hele aku a ko ha‘i ‘āina, make. Moe ‘ia ka iwi ‘ao‘ao e ke kanaka ‘ē, e ke aikāne. ‘A‘ole ho‘i ‘o ka pōki‘i, ‘o ka hoa i hānau pū ‘ia mai ai, mai loko mai o ka ‘a‘a ho‘okahi. No laila, ke nonoi aku nei au, ‘o au kekahi e holo me ‘oukou. I make ‘oukou, ko‘u po‘e kaikua‘ana, a laila, make pū aku au. A laila, kaulana ka inoa i hope nei, ‘‘O mea mā, make pū nō me ko lākou pōki‘i.’ No laila, ‘a‘ole e waia ka inoa ma hope nei.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a kākou e lohe nei, he mea ‘ē ko ‘Aukelenuia‘īkū ‘imi hala ‘ana, a hilahila ‘ole nō ho‘i, me kona ‘ike pono iho nō, na kona mau kaikua‘ana kona pilikia. ‘O ka mea āiwa loa aku kā ia i ka hahai e ho‘omano ai. No laila, inā he ‘oia‘i‘o na ko ‘Aukelenuia‘īkū waha pono‘ī kēia, ua ‘ae ‘ia kona mau pō‘ino, a ua pono nō ia ke make. Akā, ma kēia koi ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū, ua loa‘a i kona po‘e kaikua‘ana ka pono a me ke ola. A ua loa‘a ho‘i ka pōmaika‘i i ‘ōlelo ‘ia e ke kupunawahine mo‘o iā ‘Aukelenuia‘īkū. A ua ho‘okō ‘ia ho‘i kāna mau ‘ōlelo wānana no ‘Aukelenuia‘īkū ma kēia holo ‘ana o ka wa‘a kaulua.
A pau kā ‘Aukelenuia‘īkū ‘ōlelo ‘ana, ‘ī mai kona kaikua‘ana ‘olu‘olu, ‘o ‘Īkūmailani, “ ‘A‘ole ‘oe e holo ia‘u. Akā, e hele ‘oe a ke keiki a kākou, ‘ōlelo aku. A i ‘ae mai, a laila ‘oe holo.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Pehea auane‘i au e ‘ōlelo aku ai e ho‘olohe mai ai kēlā ia‘u?” “E hele ‘oe a kāhea aku ma kona inoa pono‘ī, penei: “E Kaumaiilunaohōlanikū ē! E kāhea mai ‘oe ia‘u e pi‘i aku kāua i luna o ka wa‘a kaulua, e le‘ale‘a ai kāua, e pā‘ani ai. ‘A‘ole ‘oe e kohu me kēia po‘e
12
13
‘elemākule. ‘O au kou hoa e kohu ai, he kamali‘i, he kamali‘i.” A pau ke a‘oa‘o ‘ana a kona kaikua‘ana iā ia, ‘ōlelo mai ko lākou makuakāne iā ia, “E ku‘u keiki, mai hele ‘oe o make hou ‘oe. No ka mea, ‘a‘ole ‘oe i pakele i ko kākou wā e noho pū nei. Āiwa loa aku ‘oe a hele. ‘O kou make ‘ana nō ia, ‘a‘ole māua e ‘ike iā ‘oe.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘A‘ole au e noho me ‘olua. E hele ana au e māka‘ika‘i, a e nānā i nā ‘āina o loko o ke kai. No laila, e hele ana au.”
Ma hope o kēia ‘ōlelo ‘ana, iho akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me kona kaikua‘ana, me ‘Īkūmailani a hiki i ka wa‘a kaulua. Pi‘i akula kona kaikua‘ana i luna o ka wa‘a, noho ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo, ma lalo o ka ‘aekai. A laila, kāhea akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ke keiki. A pau ke kāhea ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū, kāhea maila ke keiki, “Pi‘i mai, e ku‘u makuakāne i luna nei o ka wa‘a.” Ma kēia kāhea ‘ana o ke keiki, pi‘i akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka wa‘a kaulua. A ‘o nā kaikua‘ana ona, ‘a‘ole a lākou ‘ōlelo no ‘Aukelenuia‘īkū, no ka mea, ‘o ke keiki, ‘o ia kā lākou mea nui. Ma kāna mea e ‘ōlelo ai, ma laila nā mākua ona a pau loa. No ke keiki, he kapu ikaika loa kona. Inā e ‘ōlelo e make, make nō. Inā ‘ōlelo e moe, moe nō. Inā ‘ōlelo e hele, hele nō. No laila, he kapu kona kino a me kāna ‘ōlelo; ‘a‘ole e hō‘ole, ‘a‘ole ho‘i he leo hiki ma mua ona. ‘O ia wale nō ka leo ‘oi.
Iā ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka wa‘a kaulua, ‘ōlelo akula ia i ke keiki e ki‘i i ka lā‘au a lāua. A lohe ke keiki, kēnā a‘ela ia i nā kānaka e ki‘i i ka lā‘au a lāua. A hiki maila ka lā‘au a lāua i luna o ka wa‘a, i ia manawa, holo ka wa‘a kaulua mai ka ‘āina aku ‘o Kuaihelani. Ma kēia holo ‘ana, ‘ehā o lākou malama i ka moana. Pau ka ‘ai, ka i‘a, ka wai. Pau nā kānaka i ka make i ka pōloli, a pilikia loa ihola nā mākuakāne i ka pōloli. A loa‘a nā mākuakāne i ka pōloli, noho ihola lākou i lalo o ka wa‘a kaulua, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a me ke keiki i luna. A lō‘ihi nā lā i hala, ha‘oha‘o ihola ke keiki, iho akula ia i lalo e nānā ai.
Aia ho‘i, e waiho ana kona mau mākua i ka pōloli a me ka nāwaliwali no ka ‘ai ‘ole. Pi‘i a‘ela ua keiki lā a luna o ka umauma o Kekamakahinuia‘īkū, kona makuakāne pono‘ī, ke kaikua‘ana ‘ino‘ino huhū o ‘Aukelenuia‘īkū. Nānā a‘ela kona mau maka i ke keiki, a ‘ōlelo a‘ela, “ ‘Ū, aloha! ‘A‘ole o mākou. Ua nui nā lā i hala o ka noho ‘ana i ke ao. ‘O ‘oe kā ho‘i. Ua pau ka ‘ai a me ka i‘a, ka wai, a koe ‘elua puna kō wale nō.” ‘Ī aku ke keiki, “ ‘A‘ohe o‘u pilikia i ka ‘ai. No ka mea, he ‘ai nō kā ku‘u makuakāne, he lau. Ho‘opā wale mai nō i ka lehelehe, ‘o ka mā‘ona nō ia. ‘Ehā malama e noho ai me ka mā‘ona.” A pau kā lāua ‘ōlelo ‘ana, ho‘i akula ia me nā waimaka e helele‘i ana a hiki i mua o ‘Aukelenuia‘īkū. Nīnau maila
14
15
kona makuakāne, “E uē ana ‘oe i ke aha, a he waimaka aha nei e helele‘i mai nei?” ‘Ī aku ke keiki, “E uē ana au no Kekamakahinuia‘īkū. Ua kokoke e make i ka pōloli. Hele aku nei au, e mauli‘awa ana.”
‘Ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “E ku‘u keiki, a, mai make ‘oe a me ou makuakāne i ka moana nei inā ‘a‘ole au e holo pū mai me ‘oukou, no ka mea, he ‘enemi nō au no ko makuakāne. Akā, ma ka hānau ‘ana mai a nā mākua, ‘a‘ole au e hana e like me ko lākou mana‘o ‘ino ia‘u. No laila, e ku‘u keiki, eia ka ‘ai
a me ka i‘a i loko o ka lā‘au a kāua.” ‘O ka inoa o ua lā‘au nei, ‘o Ka‘iwaka‘apu. “E ki‘i ‘oe a hemo, na ka ‘ai, na ka i‘a, na ke kapa, a me nā mea a pau loa e hele mai i waho nei.” A hana akula ua keiki lā e like me nā ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, loa‘a ihola nā mea a pau loa. ‘Ai ihola nā mākuakāne a pau, nā ‘ōhua ‘e‘e wa‘a kaulua a me ka po‘e lawelawe. A ola a‘ela, pau akula ka pōniuniu pōloli a me ka nāwaliwali ‘ana. A ola lākou i kēia make ‘ana i ka pōloli, holo hou lākou ‘ehā mālama hou i ka moana. ‘Uha‘uha lākou i ka ‘ai a me ka i‘a, ka wai, a me nā pono a pau loa i loa‘a iā lākou mai loko mai o ka lā‘au mana a ‘Aukelenuia‘īkū.
A pau nā malama ‘ehā ma kēia holo ‘ana i ka moana, ho‘omaka kā lā mua o ka lima o ka malama. I ia wā, ha‘i aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kona ‘ike i nā kaikua‘ana, a me nā kānaka a pau o luna o ka wa‘a, “ ‘Apōpō, ‘ike kākou i ka ‘āina, a kū nō i ia lā. ‘O ka inoa o ua ‘āina ala ‘o Hōlanikū. He nui nā mea‘ai o ia ‘āina; ka ‘ai, ka ‘awa, ke kō, ka mai‘a, ka niu, a me nā mea a pau loa.”
A hala ka lā āna i ho‘ākāka ai, hiki mai ka lua o ka lā, ‘o ia kāna lā i ‘ōlelo ai e kū i ka ‘āina ‘o Hōlanikū. I ke kakahiaka nui, ‘ike mua ‘ia maila ke kuahiwi o ka ‘āina. Awakea, kū lākou i ka ‘āina. Ma kēia kū ‘ana, lele akula nā kānaka i uka. Loa‘a ka ‘ai, ka wai, ka i‘a, ka ‘awa, a me nā mea ‘ē a‘e. ‘O ka nui o ko lākou manawa i laila, ‘ehā pō, ‘ehā ao. Kau lākou i ka wa‘a kaulua a holo akula.
Ma kēia holo ‘ana, ‘ehā o lākou malama i ka moana. A pau ia mau malama ‘ehā, ha‘i aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā lākou, “ ‘Apōpō kākou kū i ka ‘āina.” A lohe nā kaikua‘ana, ‘ōlelo mai lākou, “Wahahe‘e ‘oe.” Akā, ‘a‘ohe mea nāna e hō‘ole mai ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ma kona mau ‘ano ‘ike a me ke akamai. Ua ‘ae nō ka po‘e holo wa‘a a pau loa. A ‘o nā kaikua‘ana wale nō ka po‘e hō‘ole, no ko lākou ‘ōpū ‘ino‘ino iā ‘Aukelenuia‘īkū.
A kokoke maila ka lā a ‘Aukelenuia‘īkū i ‘ōlelo ai, ‘ike akula lākou i ka ‘āina ‘o Kalāke‘enuiakāne. Ma ia lā a pō, a ao, a kakahiaka, kū lākou i ka ‘āina. ‘O ke ali‘i o ua ‘āina ala he wahine, ‘o Nāmakaokaha‘i ka inoa.
16
‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i nā kaikua‘ana, “Ia‘u ka ‘ōlelo o ka wa‘a kaulua o kākou.” ‘Ī mai nā kaikua‘ana, “ ‘A‘ole nō ho‘i i kāpili i wa‘a nou, a laila nō ho‘i, ‘ōlelo.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Inā ia‘u ka ‘ōlelo o ka wa‘a, ola kākou. Inā iā ‘oukou, make kākou, ‘a‘ole e ola.” ‘Ōlelo mai nā kaikua‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, “I hea lā kāu a‘o ‘ana i neia mea he ikaika a me ke koa i ‘ōlelo ai ‘oe ma luna o mākou, e noho mālie, a ‘o ‘oe ka waha‘ōlelo.” “He ‘oia‘i‘o ia, inā he kaua ma ka lima, a ma ke alo, a laila, na ‘oukou ka ‘eha a me ka make. Akā, inā he kaua po‘ipū, ‘a‘ole e loa‘a iā ‘oukou. No laila au i ‘ōlelo ai, e make ana kākou.” ‘Ī mai nā kaikua‘ana, “ ‘A‘ole nō āu ‘ōlelo no kēia mau mea a pau loa. Aia nō i ko mākou mana‘o. E noho mālie nō ‘oe.” Ma kēia mau ‘ōlelo a kona mau kaikua‘ana, noho mālie ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ohe ‘ōlelo aku.
A kokoke lākou i ka ‘āina, nānā maila ke ali‘i wahine ‘o Nāmakaokaha‘i, a ‘ike i ka wa‘a kaulua e kū ana i ke awa. Kēnā a‘ela ia i kona mau kaikunāne manu ‘ehā e lele e nīnau i ka wa‘a i ka hana i holo mai ai. ‘O ka inoa o nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i, ‘o Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna.
Lele akula lākou ma nā kino manu a kau i luna o nā pou o ka wa‘a. Nīnau ihola lākou, “He aha ka hana a ka wa‘a o ka holo ‘ana mai i ‘ane‘i?” ‘Ī aku nā kaikua‘ana, “He wa‘a kaua.” A lohe ua mau manu lā, ho‘i akula lākou a hiki i o Nāmakaokaha‘i. Nīnau maila, “He wa‘a aha kēlā wa‘a kaulua?” “He wa‘a kaua.” A lohe ‘o Nāmakaokaha‘i, puka maila a kū i waho me ka pā‘ū ‘ai kaua a me ke kāhili kaua ona.
Akā, ma mua a‘e o ka lohe ‘ana o Nāmakaokaha‘i i nā kaikunāne manu ona, ‘ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i nā kaikua‘ana ona, “ ‘Ē, ‘auhea ‘oukou! I hele hou mai nā manu e nīnau i ka wa‘a kaulua nei, e ha‘i aku ‘oukou, he wa‘a māka‘ika‘i kēia, ‘a‘ohe wa‘a kaua.” Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘ōlelo ana, hiki maila nā manu i ka wa‘a kaulua, a nīnau hou maila, “He aha ka hana a kēia wa‘a o ka holo ‘ana mai i ‘ane‘i?” ‘Ī aku nā kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, “He wa‘a kaua.”
17
MOKUNA V
A ho‘i nā kaikunāne manu o Nāmakaokaha‘i mai ka wa‘a kaulua aku, a laila, lālau ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka pahu lā‘au āna, a kiola i loko o ke kai. No ka mea, ua maopopo iā ia, e make ana nā kaikua‘ana a me ka wa‘a iā Nāmakaokaha‘i. A hā‘ule ka lā‘au i loko o ke kai, lele akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ma hope, a ‘au akula i loko o ke kai. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘au ana, kāhea aku ke keiki ma hope. ‘Ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘A‘ole ‘oe e pono ke ‘au mai. Noho nō pēia.”
Iā ia e ‘ōlelo ana i ke keiki, kū maila ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kahakai. Lālau i kona pā‘ū ‘ai kaua, a pā‘ū a‘ela ma hope. Lālau iho i ke kāhili a kuehu a‘ela i ka lewa. I ia wā, lilo a‘ela ka wa‘a kaulua a me nā kaikua‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū i lehu. Nānā a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ohe kū mai o ka wa‘a kaulua. Huli akula nō ia me kāna lā‘au ‘o Ka‘iwaka‘apu.
Ma kēia mau paukū i kākau ‘ia, ua ho‘okō ‘ia nā ‘ōlelo a ka mo‘o iā ‘Aukelenuia‘īkū, iā ia e noho ana i lalo o ka lua. A ma kēia kākau hou ‘ana, e ‘ike kākou i ko ‘Aukelenuia‘īkū hana ‘ana me kona akua, a me ka lilo ‘ana o Nāmakaokaha‘i i wahine nāna.
A pae akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i uka, kauō akula ia i ka paukū lā‘au a waiho i ka ‘ae one. Hele akula ia a ma lalo o ka ‘ekoko, moe ihola no ka luhi i ke kai. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e moe ana, hiki maila ‘o Moelā, he ‘īlio kia‘i ia no ka ‘āina. Honi akula ia i ka hauhauna kanaka, a hae akula. Iā ia e hae ana, ‘ō‘ili a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i i waho, a kāhea akula i nā kaikunāne manu ona ‘ehā, a hiki maila lākou. ‘Ī akula ‘o Nāmakaokaha‘i, “E ‘imi a‘e ‘oukou i kēia mea a ka ‘īlio e hae nei. He kanaka paha no luna o ka wa‘a, ua pae a‘e nei paha i uka. ‘Akahi ka hae o ka ‘īlio.” ‘Ī aku nā kaikunāne, “Ho‘ouna ‘ia aku āu kauā wahine ‘elua.” Ua maika‘i ia ‘ōlelo i ka mana‘o o ke ali‘i wahine, a kāhea akula ‘o Nāmakaokaha‘i i nā kauā wahine ‘elua, iā ‘Ūpoho a me Hā‘āpua‘īnanea. A hiki maila lāua i mua o ke ali‘i wahine, ‘ōlelo akula ke ali‘i iā lāua, “E ‘imi ‘olua i ka mea a ka ‘īlio e hae nei. Inā i loa‘a iā ‘olua, e pepehi ‘olua a make.”
Iā lāua e hele ana e ‘imi, ‘ōlelo ihola ‘o Lonoikouali‘i, ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Ē! Eia ka make o kāua, ke hele mai nei e ‘imi iā ‘oe. E ala ‘oe.” Ala a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, a ‘a‘ahu ihola i ke kapa lehu ona. Ma hope o kēia ala
18
19
‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, a‘oa‘o aku ‘o Lonoikouali‘i iā ia penei: “Inā i hiki mai nā wāhine ‘elua, he mau wāhine maika‘i, ‘o ko lāua mau ‘ano na‘e, he mo‘o, he ‘iole; ‘o ‘Ūpoho ka ‘iole, ‘o Hā‘āpua‘īnanea ka mo‘o. A hiki mai lāua, e waiho aku ‘oe i mua o lāua i ke aloha o kēia ‘āina penei: ‘E walina ho‘i iā ‘oe e ‘Ūpoho, e walina ho‘i iā ‘oe e Hā‘āpua‘īnanea,’ na lāua ia e hilahila iā ‘oe i ka loa‘a mua o ko lāua inoa, a laila, ola ‘oe.”
A pau ka ‘ōlelo ‘ana a Lonoikouali‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, hiki maila ‘o ‘Ūpoho a me Hā‘āpua‘īnanea. Iā lāua e hele mai ana, waiho mua aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ke aloha iā lāua, “E walina iā ‘oe e ‘Ūpoho, e walina iā ‘oe e Hā‘āpua‘īnanea.” A lohe lāua i ka leo aloha o ‘Aukelenuia‘īkū, hilahila ihola lāua no ka loa‘a o ko lāua inoa iā ia. ‘Ī aku ‘o ‘Ūpoho iā Hā‘āpua‘īnanea, “I aha lā auane‘i kā kāua uku i ka mea nāna i kāhea mai i ko kāua mau inoa?” ‘Ī aku kekahi, “E ho‘okāne kāua.” ‘Ae akula kekahi, “ ‘Ae.” Hele akula lāua a noho ma ka ‘ao‘ao o ‘Aukelenuia‘īkū.
20
MOKUNA VI
A launa a‘ela lākou nei ‘ekolu, ‘elua wahine, ho‘okahi kāne, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a pau kā lākou mau ‘ōlelo hō‘inā‘inau, hā‘ule ihola lākou, kōnane. ‘Ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i nā wāhine,
“‘O ke ku‘i kēia, ‘o ka holo kēlā, Moe kāwā, hāpala ka ‘ele, Na ke kea ka ‘ai,
Kū ka ‘ehu o nā wa‘a li‘ili‘i, I ke keiki o Kuaihelani.”
A pau ka nanea ‘ana, ‘ōlelo aku nā wāhine iā ‘Aukelenuia‘īkū, “I ho‘ouna ‘ia mai nei māua e make ‘oe. No ka mea, ua ‘ike ‘ia ‘oe e ka ‘īlio a ke ali‘i wahine o mākou, e Moelā. Akā, e ho‘i ana māua a hō‘ole aku ‘a‘ole i loa‘a iā māua. A nāna ia e ho‘ouna mai i luna hou.”
A hiki lāua i mua o ke ali‘i wahine, ‘o Nāmakaokaha‘i, nīnau maila ia,
“‘Auhea kā ‘olua mea i huli aku nei?” ‘Ī aku nā wāhine, “ ‘A‘ole i loa‘a iā māua. A luna māua o ka pali a me ka lā‘au, ‘a‘ohe loa‘a iki. A uka māua, a kai māua, ‘a‘ohe loa‘a iki.” Wahi a lāua iā Nāmakaokaha‘i, “Ua kuhihewa paha ka ‘īlio, i ka hohono o ke koko i luna o ka mea ‘aekai, he kanaka, no laila, hae.”
Iā lāua e ‘ōlelo ana, ku‘u hou a‘ela ke ali‘i wahine i ka ‘īlio āna, iā Moelā. ‘A‘ohe hae a koe aku. Hāmama ka waha, ka‘awale ‘o luna me lalo. Iā Moelā e hana ana, kāhea akula ‘o Nāmakaokaha‘i i nā kaikunāne manu ona ‘ehā e hele mai. ‘O ia ‘o Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna. A hiki lākou i mua o ke ali‘i wahine, ‘ōlelo akula ia, “E ‘imi ‘oukou i kēia mea a Moelā e hae nei, he kanaka paha, ‘a‘ole paha. He aha lā?”
A pau ka ‘ōlelo ‘ana, i ia wā, lele lākou. Iā lākou e mākaukau ana e lele, ‘ōlelo aku ‘o Lonoikouali‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E ‘Aukelenuia‘īkū! Eia kēia make o kāua, ke lele mai nei. A hiki mai lākou ‘ehā, e aloha aku ‘oe iā lākou, e like me ko aloha i nā wāhine.”
A hiki lākou i mua o ‘Aukelenuia‘īkū, kāhea maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka leo aloha, penei: “E walina iā ‘oe e Kānemoe. E walina iā ‘oe e Kāne‘āpua. E wālina iā ‘oe e Lē‘āpua. E wālina iā ‘oe e Kahaumāna.” Aloha maila nō ho‘i lākou iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E walina ho‘i ‘oe.” Ma hope o ke aloha ‘ana mai a
21
‘Aukelenuia‘īkū iā lākou, kama‘ilio malū ihola lākou no ka loa‘a o ko lākou inoa. ‘Ōlelo a‘ela ‘o Kānemoe, “Kupanaha! I hea lā kahi i loa‘a ai ‘o ko kākou inoa iā ia? A i aha lā auane‘i kā kākou uku iā ia?” ‘Ī maila kekahi, “Ho‘okahi nō a kākou uku iā ia, ‘o ke kaikuahine o kākou i wahine nāna. A laila, ‘o ko kākou kaiko‘eke kēia.” ‘Ae maila ko lākou nui, a laila, ‘ōlelo akula lākou i kēia mau ‘ōlelo iā ‘Aukelenuia‘īkū, a he mea ‘olu‘olu loa ia i ko ‘Aukelenuia‘īkū mana‘o.
A pau ke kama‘ilio ‘ana me ‘Aukelenuia‘īkū, ho‘i akula lākou i ka hale. A hiki lākou, nīnau maila ‘o Nāmakaokaha‘i, “ ‘Auhea kā ‘oukou mea i huli aku nei?” ‘Ī aku nā kaikunāne, “Eia a‘e ma hope. Ua ho‘okāne aku nei mākou nāu i loa‘a ona kaiko‘eke no mākou. No ka mea, he kanaka maika‘i; ‘a‘ole kīnā mai luna a lalo.
Ua like nō me ‘oe. No laila, ua pono nō ‘oe ke lawe, ‘o kāu kāne ia.” Ma kēia mau ‘ōlelo a kona mau kaikunāne, he mea ‘olu‘olu loa ia i ka mana‘o o ke ali‘i wahine, ‘o Nāmakaokaha‘i.
Ma ‘ane‘i, e ‘ōlelo iki kākou no ka ‘ōlelo a ke akua o ‘Akelenuia‘īkū iā ia, a
Lonoikouali‘i. ‘Ī aku ‘o Lonoikouali‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Ua hala kēia mau make o kāua ma hope. ‘O ka make koe ma mua o kāua, ‘o ka make ia, māinoino kāua. I hele kāua a hiki i ka hale o ke ali‘i wahine, mai komo ‘oe i loko o make ‘oe. Kū nō ‘oe ma waho o ka puka. No ka mea, e hō‘ike mai ana nā mea make i mua ou. ‘O nā mea mua e ku‘u ‘ia mai i mua ou, nā wāhine i hele mua a‘e ai. A i aloha mai lāua iā ‘oe, pakele ‘oe (‘o ia kēia aloha walina). A hala ia make ou, a laila, ‘o nā mea‘ai nō kekahi mea e make ai ‘oe. No laila, e ho‘olohe mai ‘oe. Inā i hānai ‘ia mai ‘oe, ‘o ka ipu e ulu ana me ke kā a me ka lau, aia i laila ka ‘ai, ka i‘a, ka wai.” ‘O kēia mau mea a pau loa kā ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū i ‘ōlelo mai ai iā ia, a Lonoikouali‘i.
A pau kā lāua ‘ōlelo ‘ana, a laila, hele akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kahi o Nāmakaokaha‘i. A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kahi o Nāmakaokaha‘i, kū ihola ia ma ka puka o ka hale. Aloha maila nā mea a pau iā ia. Ma hope o ke aloha ‘ana, kāhea maila lākou iā ‘Aukelenuia‘īkū e komo ma loko o ka hale. ‘A‘ole kēia i komo i loko. Kū ihola nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ma laila. Ma ‘ane‘i e ‘ike ai kākou i ke kō ‘ana o nā ‘ōlelo a ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū, a i ka mana nō ho‘i o ‘Aukelenuia‘īkū.
Iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū ana ma ka puka o ka hale o Nāmakaokaha‘i, ku‘u ‘ia maila nā wāhine ‘elua, ‘o ia ‘o ‘Ūpoho, Hā‘āpua‘īnanea. Kēnā akula ‘o Nāmakaokaha‘i, “E ‘Ūpoho a me Hā‘āpua‘īnanea, kā ‘olua make ho‘i.” I ia wā, huli ua mau wāhine nei, nānā iā ‘Aukelenuia‘īkū, a ‘ike, ‘o ke keiki i loa‘a mua ai iā lāua. Hilahila ihola lāua a holo akula. Holo ‘o ‘Ūpoho, he wahine ‘iole, a noho i
22
23
ka po‘opo‘o. Holo ‘o Hā‘āpua‘īnanea, he wahine mo‘o, a pili i ka lā‘au. Hala kēia make o ‘Aukelenuia‘īkū.
Ma hope o lāua, ku‘u ‘ia mai ‘o Moelā, he ‘īlio kia‘i no ka ‘āina. I ke kokoke ‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, hāmama ka waha, kekē ka niho, wehe ke ā luna a me ke
ālalo, lele mai, nanahu iā ‘Aukelenuia‘īkū. ‘A‘ole i moku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Pili ‘ē ka ‘īlio i ke kapa lehu o ‘Aukelenuia‘īkū, a make ihola. Lilo ihola ka ‘īlio i lehu. A ‘ike ke ali‘i wahine ua make kāna ‘īlio, minamina ihola ia me ke aloha, a kūlou ihola i lalo e uē ana i ke aloha.
A make kāna ‘īlio, kēnā a‘ela ia i kona mau kaikunāne ‘ehā, iā Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna, ‘ī aku ‘o Nāmakaokaha‘i, “Kā ‘oukou make ho‘i paha. E lālau iho ‘oukou iā ia nei a lawe aku i mua e ‘ai ai.” A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kēia ‘ōlelo, komo akula ia i loko o kauhale. A ‘ike maila nā kaikunāne ‘ehā o Nāmakaokaha‘i, moe a leho ihola lākou. ‘O Kānemoe, kūapōhaku a‘ela ia, a moe ihola ma ka puka o ka hale. ‘O Kāne‘āpua, lilo a‘ela i paukū lā‘au,
a waiho ihola. ‘O Lē‘āpua, lilo a‘ela ia i puna. Kahaumāna, lilo a‘ela i ‘alā. ‘O kēia mau mea a pau loa, ua hilahila iā ‘Aukelenuia‘īkū, no laila, ua pe‘e lākou a pau.
A hala kēia mau mea ma hope iā ‘Aukelenuia‘īkū, hiki akula ia i kahi e ulu ana ‘o ka ipu. Lālau akula ia i ka ‘umeke a wehe a‘ela, noho ihola, ‘ai. Pēlā ka i‘a, ka wai. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘ai ana, ‘ōlelo ihola nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i, “Kupanaha kēia kanaka o ka mana! Ke ‘ai mai nei i kā kākou ‘ai. ‘O wai lā kona mea i ‘ike ai i kahi o kā kākou? No ka mea, ua waiho ‘ia aku nei nā mea‘ai i mua ona, ‘a‘ohe ona ‘ai.”
A pau kēia mau mea i ka ‘ike ‘ia e ‘Aukelenuia‘īkū, a laila, kū maila nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i i luna me ko lākou mau kino kanaka. Ma hope o ko lākou ho‘ā‘o ‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, no‘ono‘o ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka ma‘alea. Kaumaha akula ia ma ke ‘ano o ke akua, e ho‘olilo ana
iā Nāmakaokaha‘i a me nā kaikunāne i akua nona penei. Kāhea a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka leo nui,
“E nā ‘aumākua o ka pō, nā ‘aumākua o ke ao; Nāmakaokaha‘i, Kānemoe,
Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna, ‘Ūpoho, Hā‘āpua‘īnanea, Moelā.
24
E ola ia‘u, e pi‘i kuahiwi, E ka ‘a‘e kuahiwi,
E ola i kā ‘oukou pulapula, E ola ia‘u, i kanaka o kai, Eia mai ka ‘ai lā, ‘Āmama, ua noa.”
Iā ‘Aukelenuia‘īkū e kaumaha ana i ko lākou mau inoa, he mea ‘aka‘aka loa ia na lākou, a he mea ha‘oha‘o nō ho‘i i ko lākou lohe ‘ana. Wahi a lākou, “Ua pau loa ko kākou mau inoa i ka loa‘a iā ia. ‘O kākou ihola nō kā paha kona mau akua.” No kēia ha‘oha‘o o lākou i kēia mau hana ma‘alea a ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau akula lākou, “ ‘O kou mau akua ihola nō ia?” “ ‘Ae, ‘o ko‘u mau akua nō ia mai ko‘u mau kūpuna mai, a ko‘u mau mākua, a loa‘a mai au.” A lohe lākou i kēia mau ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, kēnā maila, “E hana hou mai ana ‘oe?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “He ka‘ao auane‘i o ho‘i hou aku. Ho‘okahi nō kaumaha ‘ana i ke akua, ‘o ka pono. No ka mea, ‘o ka‘u wale nō ia e pā‘ū nei i ke akua,
“Make ke kanaka, kau i luna o ka lele, Make ka pua‘a, kau i luna o ka lele, Make ka ‘īlio, ka moa, kau i luna o ka lele, Ka mai‘a, ka ‘awa, kau i luna o ka lele, Ka niu, ka i‘a ‘ula, kau i luna o ka lele.
‘O kēia mau mea a pau loa, he kau wale nō i luna o ka lele na ke akua. ‘A‘ole au i ‘ike i ka pōmaika‘i a ke akua ia‘u. Inā paha he hānai i kekahi kanaka, inā ua ola nā iwi.”
Ma kēia mau ‘ōlelo ma‘alea a ‘Aukelenuia‘īkū, ua loa‘a mai iā ia ka pōmaika‘i a me ka pono. A ua pakele ‘o ia i ka make a Nāmakaokaha‘i.
I ka lohe ‘ana o ua po‘e kaikunāne nei o Nāmakaokaha‘i i kēia mau ‘ōlelo ma‘alea a ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ōlelo maila lākou, “I kēia lā e ‘ike ai ‘oe i ka pono a ke akua, a e uku ‘ia ai kāu mālama ‘ana, a e ho‘i ai kou mau lilo a pau loa.”
25
MOKUNA VII
A laila, ‘ōlelo maila nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Ē! ‘Auhea ‘oe! E ho‘olohe mai ‘oe i kēia mau ‘ōlelo. I kāhea mai ko wahine iā ‘oe e hele aku ‘oe ma laila, mai hele ‘oe o make ‘oe. I kāhea mai e hele aku ‘oe a ma ka puka, mai hele nō ‘oe, o make ‘oe. I kāhea mai e pi‘i aku ‘oe i luna o ka hu‘a moena, mai pi‘i ‘oe, o make nō ‘oe. No laila, e hele nō ‘oe a ma ka puka, noho. Nāna auane‘i ia e kāhea mai iā ‘oe, e moe ‘olua. Mai ‘ae aku ‘oe, o make ‘oe. Akā, e pi‘i a‘e na‘e ‘oe a luna o ka umauma, noho iho ‘oe, a laila, kani iho ko ‘uhū, a
i nīnau kēlā iā ‘oe no kēia kani‘uhū āu, ha‘i aku ‘oe, he ‘ono i ka ‘ai. A inā kēlā i ‘ōlelo mai iā ‘oe e ho‘i mai i ‘ane‘i e ‘ai ai, a laila, pono. No ka mea, ‘o ko wahine, he akua; ‘a‘ohe kanaka.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i, he mea ‘olu‘olu loa ia iā ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia mau mea a pau, ua ho‘okō ‘ia ka ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū i kaumaha ai i nā akua a ua kōkua ‘ia mai ‘o ia. Noho ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me Nāmakaokaha‘i, he kāne a he wahine.
A ma kēia noho ‘ana o lāua, ua loa‘a kā lāua keiki. ‘A‘ole na‘e i hānau, e hāpai ana nō. A laila, hele akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka ‘au‘au me kāna wahine. Iā lāua e ‘au‘au ana, he mea mau iā ‘Aukelenuia‘īkū ka hele e nānā i ka pahu o ke akua ona, o Lonoikouali‘i, e waiho ana ma ka ‘aeone. A kokoke ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kahi o ka pahu e waiho ana, lohe akula ia i ka leo o kona akua, o Lonoikouali‘i, e kāhea mai ana, “E ‘Aukelenuia‘īkū ē! Make kāua! Eia ‘o Halulu ka manu ‘ai kanaka mai ka lani mai.” A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, huli a‘ela ia a nānā i ka lani.
26
27
MOKUNA VIII
Ua pa‘apū ka mālamalama o ka lā i nā ‘ēheu o Halulu. A pau kā ‘Aukelenuia‘īkū nānā ‘ana i luna, lālau akula ia i ka pahu o kona akua, o Lonoikouali‘i. Iā ia e lālau ana a pa‘a aku ka lima i ka pahu, i ia wā, loa‘a ke po‘o o ‘Aukelenuia‘īkū iā Halulu, a komo i kona waha, a lawe ‘ia akula i luna o ka pali. Aia ho‘i ma ka pali he ana, kahi o ua manu nei, o Halulu e noho ai. Lawe ‘ia akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a laila, ho‘onoho. Aia ma loko o ke ana ‘ehā kanaka e noho ana, he mea‘ai nō na ua manu lā. Iā ‘Aukelenuia‘īkū i hiki ai i laila, aloha maila lākou, a minamina loa maila iā ‘Aukelenuia‘īkū no ka make i ka manu, iā Halulu.
Iā lākou e kama‘ilio ana, nīnau aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “He aha kā ‘oukou e kama‘ilio nei?” “E minamina ana mākou iā ‘oe, i ko kanaka maika‘i, i ka pau i ka ‘ai ‘ia e ka manu.” Nīnau aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ua po‘e kānaka ala, “Pehea e ki‘i mai ai ua manu lā?” “ ‘O ka ‘ēheu ‘ākau mua e ki‘i mai ai, pau ‘elua kanaka i ka ‘ai ‘ia. A hala ia, iho mai ka ‘ēheu hema, a loa‘a ‘elua kanaka, iho mai ka nuku ma hope.”
Nīnau hou aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘O wai nā kānaka o ‘oukou e ki‘i ‘ē ‘ia mai ana?” “ ‘O māua.” Pēlā ka ‘ōlelo a ia mau kānaka. “He hohonu nō anei ke ana i loko lilo?” “ ‘Ae, he hohonu nō.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “E ne‘e loa ‘olua, a loko lilo, noho mai. Na ka ‘ēheu ia e kīko‘o aku, a laila, ‘o‘oki au ma ka puka nei. ‘O kā lāua nei, ‘o ka ho‘ā i ke ahi.”
Iā lākou e kama‘ilio ana no nā mea e pili ana i ka make o ua manu nei, komo ana ka ‘ēheu ‘ākau o ua manu nei. Kokolo akula a loa‘a ua mau kānaka nei i loko lilo o ke ana. ‘Ūmi‘i maila ka ‘ēheu a pa‘a ua mau kānaka nei. A mākaukau ka ‘ēheu e lawe mai iā lāua, kāhea mai lāua iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Eia māua i luna o ka ‘ēheu kahi i kau ai.” A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, wehe a‘ela ia i ka pahu, lālau ihola i ke ko‘i, a ‘o‘oki ihola i ka ‘ēheu o ua manu nei, a moku ihola. A moku ka ‘ēheu ‘ākau, iho maila ka ‘ēheu hema. ‘O‘oki ihola nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Moku, kiola nō kēia mau kānaka i loko o ke ahi. Ma hope o ka moku ‘ana o nā ‘ēheu, iho maila ka nuku, ‘o‘oki aku ana ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ka‘awale ke po‘o me ke kino.
A make ua manu nei ‘o Halulu, huhuki a‘ela ia i nā hulu ma ke po‘o o ua manu lā, a kiola maila i lalo. ‘O kēia hulu i huhuki ‘ia e ‘Aukelenuia‘īkū, lele
28
maila ia a ma ke alo o Nāmakaokaha‘i, ‘ike ihola ia, ‘o nā hulu i ke po‘o o ka manu, o Halulu.
Ma ‘ane‘i, e kama‘ilio ‘u‘uku kākou no ka manu a me Nāmakaokaha‘i i ko lāua pili ‘ana ma ke kumu. He kaikunāne ‘o Halulu Manu no Nāmakaokaha‘i, ke ali‘i wahine o ka ‘āina o Kalāke‘enuiakāne. A ‘ike ‘o Nāmakaokaha‘i ua make ‘o Halulu, kona kaikunāne, kāhea akula ia i kona mau kaikunāne, iā Kānemoe, Lē‘āpua, Kahaumāna, Kāne‘āpua. ‘Ī aku ‘o Nāmakaokaha‘i iā lākou, “Eia ‘o Hinawaikōli‘i, nā hulu i ka lae o Halulu, ua make, ua pepehi ‘ia.” A lohe nā kaikunāne, ‘ōlelo akula iā Nāmakaokaha‘i, “Ua pono nō ia ke make, no ka mea, he hana‘ino kāna, he ‘ai i ke kanaka.”
Ma kēia make ‘ana o ua manu nei iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘oki‘oki ihola lākou i ka ‘i‘o a kō‘ala akula i luna o ke ahi, a ‘ai ihola lākou. Ma hope o laila, ‘imi ihola lākou i alanui e ho‘i ai i lalo nei. Akā, e noho ana i ia wā, ko Halulu lua, he manu nō ‘o Kīwaha ka inoa. Hā‘awi maila ia iā ‘Aukelenuia‘īkū i alanui; ‘o ia ke ānuenue po‘omuku. ‘Ekolu ‘ano; he lenalena, he ‘ula, he ‘ōma‘oma‘o. A ma laila lākou i ho‘i ai a hiki i lalo.
Ma kēia mau hana a pau a ‘Aukelenuia‘īkū, ua mahalo nā kānaka ‘ehā iā ia, no kona mālama ‘ana iā lākou i loko o ka make a me ke alanui kahi o lākou i ho‘i ai i lalo. A ua aloha lākou iā ia.
A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo me nā kānaka, lawe a‘ela ‘o Kīwaha i ke alanui ānuenue i ka pali. Ma hope o laila, nīnau aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i nā kānaka, “He aha kā ‘oukou mau mea ‘ono?” ‘Ī mai lākou, “He kō ka‘u, he ‘uala ka‘u, he mai‘a ka‘u, he kalo ka‘u.” ‘Ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā lākou, “He kapu ke kō na ku‘u keiki, inā e ‘ai, ‘o kona manawa ia e make ai. Pēlā ka ‘uala, ka mai‘a, ke kalo. No laila, mai noho ‘oukou a lālau i kēia mau mea a pau loa, ke hele kākou ma ke alanui o make ‘oukou.” A pau ke a‘o ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū iā lākou,
a laila, hele akula lākou. Ma kēia hele ‘ana, ‘a‘ole lākou i mālama i nā ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū. ‘O ke kanaka puni kō, lālau akula ia i ka puna o ke kō, a make ihola ia. Pēlā lākou a pau loa ‘ehā. Ua make lākou ma muli o kā lākou mau mea i ‘ono ai, a papale i nā ‘ōlelo a‘o a ‘Aukelenuia‘īkū.
A pau lākou i ka lilo i ka make, koe ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ho‘i akula ia a hiki i ka hale. ‘Ike maila ka wahine me nā kaiko‘eke, uē maila, a hālāwai a‘ela lākou me ka ‘olu‘olu aloha. Ma hope o kēia hālāwai ‘ana, noho pū ihola lāua, he kāne a he wahine. Ma kēia noho ‘ana, ua uhi ‘ia ko lāua mau mana‘o i ke aloha a
29
me ka mana‘o. A hala ka wā lō‘ihi o kēia noho ‘ana, ua uhi ‘ia ka mana‘o o ke ali‘i no kāna kāne, a ua pau kona mana‘o ma luna o ‘Aukelenuia‘īkū. No laila, hā‘awi maila ‘o Nāmakaokaha‘i, kāna wahine, i ke ea o ka ‘āina a me nā mea a pau loa i loko o ko ‘Aukelenuia‘īkū lima a me kona mau kino ‘ano akua kekahi.
I kekahi lā, komo akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i loko o ka hale e ‘ai ai. Iā ia e ‘ai ana, wehe malū a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i i ka pahu o ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū, a nānā i loko. E waiho ana ke ko‘i a me ka pahi i loko. Lālau ihola ia ma ka ‘oi o ke ko‘i a hamo ihola. Moku a‘ela ka lima, a kahe ke koko. No laila, pane ihola ‘o Nāmakaokaha‘i, “Kupanaha! He mea maika‘i nō kā ho‘i kā ku‘u kāne e hūnā nei!” A pau kona nānā ‘ana, hūnā ihola ia. A pau ka ‘ai ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ho‘i maila ia a noho. Ho‘omaoe akula ‘o Nāmakaokaha‘i iā ia, “ ‘Eā! He aha kāu mau mea maika‘i o ka hele ‘ana mai?” Lālau ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka pahu a wehe a‘ela. Lālau ihola i ke ko‘i a me ka pahi, a hā‘awi akula iā Nāmakaokaha‘i me ka ‘ōlelo aku, “ ‘O kēia mau mea ‘elua nā mea maika‘i a‘u i lawe mai ai mai ka ‘āina ‘o Kuaihelani mai. A ‘o ia mau mea ‘elua a me ku‘u akua, ‘akolu mea maika‘i loa.” A lohe ‘o Nāmakaokaha‘i i kēia mau ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ōlelo akula ia i kāna kāne, “ ‘Ē! ‘O kāu mea maika‘i, ‘o ka‘u mea maika‘i. Ho‘oili na kā kāua keiki!”
Ma kēia wahi aku, e ‘ike kākou i ka mana o Nāmakaokaha‘i a me kona make ‘ole i nei mea ‘oi ‘o ke ko‘i, a e maopopo nō auane‘i iā kākou he ‘ano akua nō kona.
A pau ko lāua kama‘ilio ‘ana no ke ko‘i a me ka pahi, ‘ōlelo aku ‘o Nāmakaokaha‘i i kāna kāne, iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E ‘oki mai ‘oe ia‘u i ke ko‘i.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Kupanaha ‘oe! ‘O ‘oe nō ku‘u wahine pono‘ī, a pehea lā au e ‘o‘oki aku ai iā ‘oe a make iho? E aho i ke kanaka ‘ē au e ‘o‘oki ai i ke ko‘i a moku, a i ‘ole ia, he hoa hakakā, ‘a‘ole ‘o ‘oe, ‘o ko‘u ‘i‘o pono‘ī.” ‘Ī mai ka wahine, “Kāhāhā! E hā‘awi ho‘i paha auane‘i ‘oe i ke ko‘i iā ha‘i, lilo ho‘i ka mea maika‘i a kā kāua keiki. No laila, e ho‘ā‘o mai nō ‘oe ia‘u.” A no ko Nāmakaokaha‘i pa‘akikī loa, ‘ae aku kāna kāne. Ma kēia ‘ae ‘ana o kāna kāne, ua lilo ia i mea ‘olu‘olu
loa iā Nāmakaokaha‘i. Ma hope o kēia ‘ae ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū e ‘o‘oki aku iā Nāmakaokaha‘i i ke ko‘i, ho‘olei loa akula nā wāwae o Nāmakaokaha‘i a pololei. ‘O‘oki ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ke ko‘i.
30
MOKUNA IX
Ua ‘ōlelo ‘ia ma ka mokuna mua iho o kēia mo‘olelo, ‘o ke ko‘i a me ka pahi kā ‘Aukelenuia‘īkū mau waiwai. A ma kēia kākau ‘ana e ‘ōlelo ‘ia ana ke ‘oki ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū i kāna wahine i ke ko‘i. Iā ‘Aukelenuia‘īkū i ‘o‘oki ai iā Nāmakaokaha‘i i ke ko‘i, moku a‘ela kona mau wāwae a ka‘awale loa. A ma kēia moku ‘ana o kona mau wāwae, he mea le‘ale‘a ihola ia i ko Nāmakaokaha‘i mana‘o. ‘Ī aku ‘o Nāmakaokaha‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Ū! ‘Akahi kā ka mea maika‘i nui wale āu. E ‘oki hou mai ana ‘oe.” A lohe ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘o‘oki akula ia i ke ko‘i, a moku nā ‘olo‘olo wāwae. Pēlā nō kā ‘Aukelenuia‘īkū ‘o‘oki ‘ana a hiki i ke po‘o. Ma hope o kēia ‘oki‘oki ‘ana, ua ka‘awale loa kēlā wahi kēia wahi o ke kino o Nāmakaokaha‘i. Akā, ‘a‘ole na‘e he pau o ka ‘ōlelo ma kona waha.
A pau loa ke kino o Nāmakaokaha‘i i ka moku i ke ko‘i a ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau a‘ela ke po‘o o Nāmakaokaha‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Eā! Pau a‘ela kāu mea maika‘i, e ke kāne?” “ ‘Ae, ua pau loa a‘ela. No ka mea, a moku kēia mea he kanaka, he make kona hope.” Ma hope o kēia ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, pane mai ‘o Nāmakaokaha‘i, “ ‘Ae, pau a‘ela kāu mea maika‘i, ‘o ka‘u mea maika‘i koe.” Ma kēia ‘ōlelo a Nāmakaokaha‘i, ho‘i a‘ela kona kino a hui ma kahi mua. Pēlā nā wahi a pau loa i ka‘awale, a ola a‘ela ia e like me ma mua.
Kāhea akula ia i kona mau kaikuanāne ‘ehā, ‘o ia ‘o Kāne‘āpua, Kānemoe, Lē‘āpua, Kahaumāna. A hiki maila nā kaikunāne i mua o ko lākou kaikuahine, ‘o Nāmakaokaha‘i, ‘ī akula ia, “E aha lā au, e pali paha au?” ‘Ae akula nā kaikunāne, “ ‘Ae, e pali ‘oe.” I ia wā, kū ana ua pali, lele koa‘e, laumania, nanao, nihinihi. Hamo a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka maka‘u a me ka hopohopo. A laila, ‘ō‘ili a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i a kū ana ma luna o ka wēlau o ka pali. A nānā iho i ke kāne me ka nīnau iho, “E aha ana ‘oe?” ‘Ī aku ke kāne, “E mahalo iho ana au. ‘O kāu mea maika‘i, ‘o ka‘u mea maika‘i. Na kā kāua keiki ia.” Ma kēia ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, he kanaaho wale a‘e nō, he maka‘u kona e noho ana.
Iā Nāmakaokaha‘i e kū ana i luna o ka pali, kāhea ihola i nā kaikunāne ona ‘ehā, “E aha lā au, e kai paha?” ‘Ae aku nā kaikunāne, “ ‘Ae, e kai ‘oe.” Lilo a‘ela ka ‘āina i kai. He nalu ma nā wahi a pau loa, ‘a‘ohe wahi ka‘awale i koe. A ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, i loko o ka manawa e po‘i nei ka nalu, ‘ō‘ili a‘ela ‘o
31
32
Nāmakaokaha‘i, a nīnau maila i ke kāne, “E ‘Aukelenuia‘īkū, e aha ana ‘oe?” ‘Ī aku ke kāne, “E mahalo a‘e ana au i kēia mea maika‘i āu.”
A ma hope o ke kai, ku‘u ihola ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kino ahi ona. Pau a‘ela ka ‘āina i ke ahi a puni, ‘a‘ohe wahi i koe. A ‘o ke kāne ho‘i ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, aia i loko o ka lapalapa o ke ahi kahi i noho ai. A laila, nīnau iho ka wahine, “E aha ana ‘oe e ‘Aukelenuia‘īkū?” “E mahalo a‘e ana au i kēia mea maika‘i āu, ‘o ke ahi.”
‘O kēia mau mea ‘ekolu, ‘o ka pali, ‘o ke kai, ‘o ke ahi, he mau kino lākou no Nāmakaokaha‘i ma kona ‘ano akua. Koe na‘e ke kino lele ona, ua hā‘awi aku ia i kāna kāne i ia mau mea a pau. A ‘o ke kino lele o Nāmakaokaha‘i, ua ‘au‘a ia i kāna kāne. ‘A‘ole i hā‘awi aku, no kona mana‘o, o lele auane‘i, nele ia i ke kāne ‘ole, no laila, ‘au‘a ia. Akā, ‘o nā kaikunāne ona, ua mana‘o lākou e hō‘ike malū i ko lākou kaiko‘eke i ia kino.
33
MOKUNA X
Ma ‘ane‘i, e ho‘olohe kākou i nā ‘ōlelo nīnau a nā kaiko‘eke o ‘Aukelenuia‘īkū ‘ehā, a e nānā kākou i ko lākou aloha i ko lākou kaiko‘eke. A e ho‘omana‘o iho
i nā ‘ōlelo mua i hala, penei: “I kēia lā e ‘ike ai ‘oe i ka pono o ke akua.” Nīnau maila nā kaiko‘eke o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Eā! Ua hā‘awi mai anei ko wahine iā ‘oe i nā kino ona a pau loa?” “ ‘Ae.” Pēlā ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. “Nā kino hea ka mea a ko wahine i hā‘awi mai ai iā ‘oe?” “ ‘O ke kino pali, ‘o ke kino kai, ‘o ke kino ahi.” ‘Ī aku nā kaiko‘eke, “ ‘A‘ole i pau loa maila nā kino o ko wahine. Koe akula ke kino lele iā ‘oe.” “ ‘Ae, ua ‘au‘a ku‘u wahine i ia mea, ‘a‘ole i hā‘awi mai ia‘u.” ‘Ī aku nā kaiko‘eke, “No ka mana‘o o ko wahine, o lele loa ‘oe a nalowale, ‘a‘ole e ho‘i hou mai. No laila, ‘au‘a kēlā.” Ma hope o kēia mau ‘ōlelo, ‘ī aku nā kaiko‘eke, “E a‘o kākou iā ‘oe i ke kino lele o ko wahine, i ‘ike ‘oe. Eia na‘e, mai ‘ōlelo ‘oe i ko wahine.”
I ka pō, moe ihola ‘o Nāmakaokaha‘i i ko lāua wahi, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ho‘i, a me nā kaiko‘eke, he hale ‘ē aku. A ma ia hale, ma laila lākou i a‘o ai iā ‘Aukelenuia‘īkū i ka lele. ‘Ī aku lākou iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E lele ‘oe a luna o ka ipu, kau.” Lele a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a kau ana i luna o ka ipu. “E lele hou ‘oe a kau i luna o ka lohelau o ka hale.” Lele a‘ela nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a kau ana i luna o laila, a mai laila iho, hā‘ule hou ana i lalo.
Ma kēia hā‘ule ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ua lohe ‘o Nāmakaokaha‘i. Ala
maila a kahi a nā kaikunāne e a‘o ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau maila, “E aha ana ‘oukou?” “E ku‘i ana mākou.” “Pehea ia mea?” “Penei: ‘O Kānemoe ma ‘ō mai e kū ai, ku‘i mai, a ‘o Kāne‘āpua ma ‘ane‘i aku e ku‘i ai. A hina iho nei ‘o Kāne‘āpua, ‘o ia ka halulu āu i lohe akula.” A lohe ‘o Nāmakaokaha‘i, ‘ī maila,
“‘Ū! Eia nō kā ho‘i he mea maika‘i aku nō koe a ku‘u kāne, ‘o ka hūnā mai nei kā ia ia‘u; ‘a‘ohe ha‘i mai. Hoeha‘a nō ho‘i ‘oe e ke kāne lā.”
Ma hope o laila, ho‘i akula ‘o Nāmakaokaha‘i i ko lāua hale e moe ai. A ho‘i kēlā, lele hou a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka lohelau. ‘A‘ohe kau, hā‘ule ihola i lalo, pahū ana. Lohe hou ‘o Nāmakaokaha‘i i ka halulu. Hele maila ia a hiki, ‘ōlelo maila i nā kaikunāne, “E o‘u po‘e kaikunāne, e a‘o ana paha ‘oukou i ku‘u kāne i ka lele i luna?” “ ‘A‘ole, e hākōkō ana mākou.” “Pehea ia mea?” “Penei: Ma ‘ō mai kekahi, ma ‘ane‘i aku kekahi. ‘Apo nā lima, a laila, kula‘i. A ‘o ka mea e hina ana, ‘o ia ka halulu āu e lohe lā.”
34
35
Ma kēia mau ‘ōlelo, ho‘i akula nō ‘o Nāmakaokaha‘i, moe i ko lāua hale. Lele hou a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ma loko a‘e o ka hale a hō‘ea ma luna o kaupoku, a puka i waho o ka hale. Ma kēia puka ‘ana, lele nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a nalowale i ka lewa ki‘eki‘e loa. ‘A‘ole hiki i nā kaiko‘eke ke ‘ike a‘e. Ma hope o kēia lele ‘ana, ho‘i ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, a hiki i lalo. ‘Ī aku nā kaiko‘eke, “Ua ‘ike ‘oe i ka lele.” A loa‘a ke kino lele iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ohe mea i koe me kāna wahine, me Nāmakaokaha‘i, ua pau loa i ke kāne.
Iā lāua e noho pū ana, he kāne a he wahine, ua ‘a‘aki ke aloha me ka ho‘opa‘a i ko lāua mau kino, a ua akāka loa ka hāpai keiki o kāna wahine akua, o Nāmakaokaha‘i. Eia na‘e, ‘a‘ole i hānau, e hāpai ana nō i loko o ka ‘ōpū. Ua kapa ‘o Nāmakaokaha‘i i ka inoa ke hānau a‘e, ‘o Kauilanuimaka‘ehaikalani. ‘O ia kēlā uila a kākou e ‘ike nei i loko o ka wā ua. A ‘o kā ‘Aukelenuia‘īkū inoa ho‘i i kapa iho ai no ua keiki nei, ‘o ka inoa o ke akua ona, ‘o Lonoikouali‘i.
A no ka nui loa o ko Nāmakaokaha‘i aloha i ke kāne, iā ‘Aukelenuia‘īkū, no laila, pili pa‘a loa lāua i ke kau a me ka ho‘oili, i ka lā a me ka ua, i ka wā wī a me ka wā mā‘ona, i ka pō a me ke ao, i nā lā a pau loa. No laila, ua ho‘oili aku ‘o Nāmakaokaha‘i i kona waiwai a pau loa, mai luna a lalo, mai uka a kai, mai ka mea ‘u‘uku a ka mea nui, mai loko a waho, ma luna o kāna kāne.
36
MOKUNA XI
Iā ‘Aukelenuia‘īkū e noho pū ana me kāna wahine, me Nāmakaokaha‘i, ua mākaukau ko ka wahine mana‘o e ho‘oili i nā mea a pau ma luna o ‘Aukelenuia‘īkū. No laila, kāhea akula ‘o Nāmakaokaha‘i i nā kaikunāne ona, iā Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna. A hiki maila lākou, ‘ōlelo aku ko lākou kaikuahine, ‘ī akula iā lākou, “E pi‘i ‘oukou i luna a ‘ōlelo aku i ku‘u makuakāne a me ku‘u kaikunāne, ‘o Kūwahailo ka makuakāne, ‘o Makali‘i ke kaikunāne. E ‘ōlelo aku ‘oukou, ua ho‘oili au i nā mea a pau no ku‘u kāne. ‘O luna, ‘o lalo, ‘o uka, ‘o kai, ‘o ka hao pae, ‘o ka meki kū i ka honua, ‘o ka palaoa, o ka ‘ea makauli‘i, ‘o ka maulele i ka ‘āina, ‘o ka huhui hōkū. A e ‘ōlelo aku nō ho‘i ‘oukou i ku‘u makuakāne a me ku‘u kaikunāne, ua pau loa kēia mau mea a pau ma luna o ku‘u kāne i ka ho‘oili ‘ia. A e lawe pū aku ‘oukou i ku‘u kāne i ‘ike mai lāua.” Ma kēia mau ‘ōlelo a Nāmakaokaha‘i, he mea ‘olu‘olu loa ia iā lākou.
Ma kēia wahi a kākou e ho‘olohe nei, e no‘ono‘o iho kākou me ka mana‘o ‘oia‘i‘o, i luna o ka lani kēia lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū me nā kaiko‘eke.
Ma hope o ko Nāmakaokaha‘i ‘ōlelo ‘ana mai iā lākou, lele akula lākou a ke kuahiwi, ho‘omaha. A ma ia lele ‘ana, ua hala aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka lani. Ma kēia lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, hiki mua akula ia i kahi o kāna wahine, o Nāmakaokaha‘i. He wahi kapu loa ia, ‘a‘ohe mea hele ma laila.
Iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū ana ma kahi kapu o Nāmakaokaha‘i, nānā akula ‘o Kūwahailo, a ‘ōlelo iho i loko ona, “Auē! Make ku‘u kaikamahine. Ke hiki nei ke kupu i luna nei. No ka mea, ‘a‘ohe kanaka nāna e pi‘i mai ‘o luna nei. Hiki nō ke kanaka, ua make ‘o lalo.”
Ma kēia lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū i luna i ka lani, ‘a‘ole ona mana‘o he kaua, a he hakakā. Ua lele ‘o ia me ka nanea wale nō. Akā, ma loko o ka ‘ōlelo a kona akua iā ia, a Lonokouali‘i, he kaua. Penei nā ‘ōlelo: “E ‘Aukelenuia‘īkū ē! Make kāua. Eia lā he kaua ko luna nei. E ‘a‘ahu ‘oe i ko kapa lehu mai ko po‘o a ko mānea wāwae. Mai lohi ‘oe o make auane‘i.” Ma kēia mau ‘ōlelo a ke akua iā ‘Aukelenuia‘īkū, ma laila i maopopo ai he kaua ko luna.
Ma hope o ka ‘ōlelo a ke akua iā ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ō‘ili maila ka momoku ahi mai loko mai o ka lima o Kūwahailo a ‘ā ana i ka honua. ‘O ka inoa o ua momoku ahi lā, ‘o Kuku‘ena. A ma hope ona ku‘u ‘ia maila ka pōhaku ‘o ‘Ikuā, he pōhaku
37
kō‘ele‘ele. ‘O ia ka hekili. A pā kēia mau mea i ke kapa lehu o ‘Aukelenuia‘īkū, he mea ‘ole lāua, he ‘ōpala, he mea uhāuhā na ka makani. Ma kēia mo‘olelo, ua ‘ōlelo ‘ia, i ka wā i pā ai ka hekili i ke kapa lehu o ‘Aukelenuia‘īkū, no laila mai ka nakeke o ka hēkili a hiki i kēia lā.
A mao a‘ela ka momoku ahi a me ka pōhaku, nānā akula ‘o Kūwahailo iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū mai ana nō, ‘a‘ole i make. He mea kaumaha loa ia i ko Kūwahailo mana‘o ‘ana, a he mea ‘ino‘ino loa i kona ‘ike ‘ana aku e ola mai ana kona ‘enemi, ke ‘ahi kananā o Kuaihelani. I ia wā, ku‘u hou ‘o Kūwahailo i ka lua o ka momoku ahi, ‘o ia ‘o Māhu‘ia. A ku‘u hou i ka lua o ka pōhaku, ‘o ia ‘o Welehu, ‘o ka lua ia o nā hekili ikaika loa. Nakeke, ‘ōpa‘ipa‘i ka lani, nāueue nā kūkulu o ka honua, haki kaiko‘o o ka moana, nakaka nā pōhaku, kahakō ka pali, lele ke koa‘e. I ka pā ‘ana i ke kapa lehu o ‘Aukelenuia‘īkū, ua lilo ia i mea ‘ole. He aha lā kona ‘ano? He puahiohio paha.
A hala kēia make a Kūwahailo, i nānā aku ka hana i ka ‘oi‘oi o Kuaihelani, e kū mai ana nō, ‘a‘ole i make, ‘ī iho ‘o Kūwahailo, “Kā! ‘Akahi nō ka make ‘ole o nei kanaka! No ka mea, ‘o ka pau nō kēia o nā mea make, ‘a‘ohe make iho.”
Ma ‘ane‘i, e ho‘omaha iki kākou i ka ho‘olohe ‘ana no Kūwahailo a me ‘Aukelenuia‘īkū, a e kama‘ilio kākou no nā kaikunāne o Nāmakaokaha‘i, nā kaiko‘eke o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia lele ‘ana o lākou mai ka honua a‘e a ka lani, ua pākeu aku ko ‘Aukelenuia‘īkū lele i ko nā kaiko‘eke. No ka mea, ho‘okahi lā, ho‘okahi pō o ka lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū mai ka honua a‘e a ka lani. ‘Elima lā, ‘elima pō o ka lele ‘ana o nā kaiko‘eke, hiki i ka lani. Ma loko o ka manawa lele o nā kaiko‘eke, ko Kūwahailo manawa i kaua ai me ‘Aukelenuia‘īkū i ka lani. A hiki nā kaiko‘eke i luna ma kahi ka‘awale i ko Kūwahailo wahi, ‘ike mua ‘ia maila ka momoku ahi ‘o Kuku‘ena a me ka pōhaku kō‘ele‘ele ‘o ‘Ikuā e lele mai ana i mua o lākou. Uē ihola lākou i ko lākou kaiko‘eke i ka make, holo akula lākou a moe leho i ke kahawai ‘alā. A pau ka lele ‘ana mai o ke ahi a me ka hekili, mao a‘ela, ‘ike akula lākou iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū mai ana.
Iā lākou e nānā ana iā ‘Aukelenuia‘īkū, kāhea akula lākou e hele mai a moealeho pū iho me lākou ma ke kōā o ka ‘alā. No ka mea, ho‘okahi make i koe, ‘o ia kēlā ahi hope a me ka hekili a Kūwahailo. ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā lākou, “Moe ‘ia nō ‘oukou ma laila, ma ‘ane‘i nō au e kū ai, a pepehi aku iā Kūwahailo.” A hala nā make a Kūwahailo i hope, ‘ō‘ili akula nā keiki a kū ana i mua o Kūwahailo. Nīnau mai ko lākou makuakāne, “Pehea ko ‘oukou kaikuahine?”
38
39
“Aia nō ke noho lā.” “A no hea ho‘i nei kanaka kupua?” “ ‘O ko hūnōna ia, ‘o ke kāne ia a Nāmakaokaha‘i.”
A lohe ‘o Kūwahailo i kēia ‘ōlelo a nā keiki, kū ihola ia me ka maka‘u a me ka ha‘alulu, a no‘ono‘o ihola ia i kāna mea e hana aku ai iā ‘Aukelenuia‘īkū, ka ihu kā‘e‘a‘e‘a o Kuaihelani. ‘Ī akula ia i kāna hūnōna, “ ‘Ē! I mua ou au i hana aku ai i ka hewa, a me ka pono ‘ole. A no laila, ke waiho aku nei au i ka mōhai i mua ou, ‘elua lau kanaka.” A hiki ‘o Kūwahailo me nā lau kanaka ‘elua i mua o ‘Aukelenuia‘īkū, nīnau mai ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “He kanaka aha kēia?” ‘Ōlelo mai kona makuahūnōwai, “He mōhai iā ‘oe.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Ua oki ke kanaka. No ka mo‘opuna, a no ka ‘āina nō ho‘i.”
Ma hope o laila, ha‘i akula nā keiki iā Kūwahailo, “He ‘ōlelo kā mākou i ho‘ouna ‘ia mai nei e ko kaikamahine e ha‘i aku iā ‘oe.” Nīnau aku ‘o Kūwahailo, “He aha kāna ‘ōlelo iā ‘oukou?” “Eia kāna ‘ōlelo iā mākou, ‘‘O luna, ‘o lalo,
‘o uka, ‘o kai, ma luna o ka hūnōna. Ma lalo aku ‘oe e noho ai a me nā mea a pau loa.’” Ma kēia mau ‘ōlelo a nā keiki, he mea ‘olu‘olu loa ia i ko Kūwahailo mana‘o. ‘Ae ma hope o kēia ‘ōlelo ‘ana, ‘aha‘ōlelo ihola lākou. Ma kēia ‘aha‘ōlelo ‘ana, hele maila ‘o Makali‘i e hālāwai me ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia hele ‘ana mai o Makali‘i, hele pū maila me kāna wahine, me Malanaikuaheahea.
Ma ‘ane‘i e kama‘ilio ‘u‘uku no ka wahine a Makali‘i. ‘O kēia wahine ‘o Malanaikuaheahea, he wahine maika‘i a me ka nani loa o kona kino ke nānā aku. Ua like me ka ‘ula o ke ahi ka ‘ula. I kona kū ‘ana a hele mai kona hale noho mai, ua pākū ‘ia ka mālamalama o ka lā, a pouli. Ne‘e maila ka uakoko, uhi maila ka ‘ohu, kokolo maila ka noe, hāli‘i maila ke ‘awa, kahe maila ka wai ‘ula, ‘ōlapa ka uila. Ma hope o kēia mau mea, ‘ike ‘ia maila ke kino o Malanaikuaheahea
e hele mai ana ma luna o ka welelau o ka lima o nā kānaka. Ua nani loa me ka hiwahiwa ua wahine lā ke nānā aku. No ka mea, ua ho‘ohiluhilu loa ‘o Makali‘i i kāna wahine, a ua nani loa. ‘O ka lā, ua pau ia ma hope ona. ‘O ke ānuenue, ma lalo o kona mau wāwae. A ‘ike ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kēia mau mea a pau i mua ona, a me ka wahine a Makali‘i, ua ma‘ule kona mana‘o, ua pōniuniu kona luna‘ikehala, a ua ma‘ule kona no‘ono‘o kanaka. No laila, ‘ōlelo ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, e ho‘i i lalo nei.
40
MOKUNA XII
A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i mua o kāna wahine a me kā lāua keiki, noho ihola lāua he kāne a he wahine, a hala ‘elua malama. I ia wā, moe ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ke awakea, a i loko o kēia moe ‘ana, ‘ike akula ia ma ka moe‘uhane i ka ‘uhane o kāna keiki, ‘o Kaumaiilunaohōlanikū. ‘O kēia keiki a ‘Aukelenuia‘īkū, ‘o ia nō kēlā keiki a lākou i holo pū mai ai mai Kuaihelani mai, ke keiki pono‘ī ho‘i a kēlā kaikua‘ana huhū o ‘Aukelenuia‘īkū, a Kekamakahinuia‘īkū. A ‘ike ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka ‘uhane o ua keiki lā, uē ihola ia i loko o kona wā hiamoe, a puoho a‘ela me ia uē nō.
Ma kēia ala ‘ana, kau maila ka hāli‘ali‘a iā ‘Aukelenuia‘īkū no ke keiki a me nā kaikua‘ana. No laila, uē hāmama a‘ela ia. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e uē hāmama ana, nīnau akula kāna wahine ‘o Nāmakaokaha‘i, “He aha ho‘i kāu e uē nei?” “E uē ana au i ke aloha i ku‘u keiki.” “Ua loa‘a keiki nō kā ‘oe?” “ ‘A‘ohe na‘u, na ko‘u kaikua‘ana. I ka lā a mākou i kū mai ai i ‘ane‘i ka make ‘ana. A ma loko o ku‘u moe‘uhane, ‘ike aku nei au i kona ‘uhane e pi‘i mai ana mai loko mai o ke kai. ‘O ia ka makamua o nā ‘uhane a pau loa.”
A lohe kāna wahine i kēia ‘ōlelo a kāna kāne, ‘ī maila ia, “Ua ola ko keiki.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Pehea e ola ai?” ‘Ī mai kāna wahine, “Aia a ho‘olohe ‘oe i ka‘u ‘ōlelo, a laila, ola ko keiki.” “Pehea au e ho‘olohe ai?” “E lawe ‘oe i ka ‘ai a me ka i‘a a waho. I laila ‘oe e ‘ai ai. Mālia o ‘ike mai ka ‘uhane o ko keiki i ko ‘ai aku, hele mai. A i hiki mai ka ‘uhane o ko keiki i ko alo, mai hopu ‘oe. A i hele a kū ma ko kua, mai hopu nō ‘oe. Akā, i hele mai a noho i luna o ko ‘ūhā, a laila ‘oe e hopu a‘e. Ola ko keiki a me ou kaikua‘ana, ‘a‘ole make. No ka mea, e pi‘i ana ka ‘uhane i ke kuahiwi, i ka ‘ai pi‘oi.”
Ma hope o kēia mau ‘ōlelo, hana akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū e like me nā ‘ōlelo a kāna wahine. Iā ia e ‘ai ana, launa maila ka ‘uhane o ke keiki. ‘Ī aku ka wahine iā ‘Aukelenuia‘īkū, “E wikiwiki kāu ‘ai ‘ana i noho pa‘a mai ka ‘uhane o ko keiki.” Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘ai wikiwiki ana, pō‘ai maila ka ‘uhane o ke keiki ma kona mau ‘ao‘ao a pau loa, ma ke kua a ma ke alo. No kēia kokoke loa o ka ‘uhane o ua keiki lā, hopu akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. I ia wā, nalowale ka ‘uhane o ke keiki. ‘Ī aku ka wahine, “ ‘A‘ole e loa‘a ko keiki. Ua wikiwiki ‘oe i ka hopu. Inā ‘oe i ho‘olohe i ka‘u ‘ōlelo, inā ua ola ko keiki. Ua make loa akula ka ‘uhane o ko keiki.”
41
42
Ma kēia ‘ōlelo a kāna wahine, he mea kaumaha loa ia i ko ‘Aukelenuia‘īkū mana‘o, a ua ho‘omaopopo loa ihola ia e like me nā ‘ōlelo a kāna wahine; e make ‘i‘o ana nō ka ‘uhane o ke keiki. No laila, ho‘okē ‘ai ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma loko o nā lā ‘elima a me nā pō ‘elima, ‘a‘ohe ‘ai i ka ‘ai, ‘a‘ohe inu i ka wai. Pēlā nō a pau nā mea ‘ē a‘e no ka nui o ke aloha i ke keiki.
A ‘ike ‘o Nāmakaokaha‘i i ko ‘Aukelenuia‘īkū ho‘okē ‘ai, ‘ī aku ia i kāna kāne, “He aha kou mea i ha‘alele ai i ka ‘ai?” ‘Ī aku ke kāne, “Ua ‘ike nō ‘oe, e ka wahine, i ke kumu o ko‘u ho‘okē ‘ai ‘ana. ‘O ia nō ka ‘uhane o ku‘u keiki. No laila, aia a pau a‘e ku‘u kaumaha, a laila, ‘ai aku nō au i ka ‘ai.”
No kēia mea, komo maila ke aloha i loko o ka wahine no kāna kāne. No laila, ‘ōlelo akula ia i ke kāne, “Aia a nui ko ikaika, ola ko keiki a me ou kaikua‘ana. Akā, i emi ko ikaika, ‘a‘ole e ola ko keiki a me ou kaikua‘ana.” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka wahine, “He aha ia mea a‘u e hana aku ai me ka ikaika?”
“‘O ka wai ola loa a Kāne. Inā i loa‘a iā ‘oe, ola ko keiki a me ou kaikua‘ana.” Ma kēia ‘ōlelo a kāna wahine, lālau ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka ‘ai a me ka i‘a, a ‘ai ihola. ‘O ke kumu o ka ‘ai ‘ana, ‘o ka lohe ‘ana i ka mea e loa‘a ai ‘o ka ‘uhane o ke keiki a me nā kaikua‘ana ona. Ma hope o ka ‘ai ‘ana, nīnau aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka wahine, “Ma hea ko‘u alanui e ki‘i ai i ka wai ola loa a Kāne?” ‘Ī aku ka wahine, “Eia ko alanui e hele ai; mai ke alo o kāua a ka hikina a ka lā. Ma laila ‘oe e hele ai, loa‘a ka wai ola a Kāne.”
43
MOKUNA XIII
Ma ‘ane‘i e ‘ike ai kākou i ko ‘Aukelenuia‘īkū mana a me kona hele ‘ana i ka ‘āina malihini e huli i ka wai ola a Kāne. ‘Ōlelo aku ka wahine i kāne kāne, “Ma luna o kēia kaha pololei ‘oe e hele ai, ma laila ‘oe e lele pololei ai. Mai lele ‘oe ma ka hema o ke kaha o hala ‘oe i ka lewa, make ‘oe. A mai lele ‘oe ma ka ‘ākau o ke kaha o hā‘ule ‘oe i ka nenelu, make ‘oe. ‘A‘ole ‘oe e ola. ‘O kēia mau ‘ōlelo a pau loa, e ho‘opa‘a ‘oe ma ko na‘au.” A pau nā ‘ōlelo a ka wahine i kāna kāne, lālau akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka pahu o kona akua, ‘o Lonoikouali‘i, ho‘okomo a‘ela ma loko o kona pō‘ae‘ae, ‘a‘ahu ihola i ke kapa lehu ma waho ona. A mākaukau ko ‘Aukelenuia‘īkū hele, lele akula ia a aloha i ka wahine, honi ihola lāua. A pau ke aloha ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū me kāna wahine ‘o Nāmakaokaha‘i, lele akula ia ma ka hikina a ka lā.
A hala ka mahina ho‘okahi o ko ‘Aukelenuia‘īkū lele ‘ana, hemo a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i a waho o ka hale, nānā a‘ela. Ma hope o kēia nānā ‘ana, noho ihola ‘o Nāmakaokaha‘i ho‘okahi mahina hou. ‘Alua mahina, hemo a‘ela a waho, nānā. I nānā a‘e ka hana, e lele ana nō ke kāne. Noho hou ihola ia, kakali ho‘okahi mahina hou. A hala ia mahina, nānā hou a‘ela ia. ‘A‘ohe ‘ike ‘ia o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia nalo ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū mai ko Nāmakaokaha‘i maka aku, mana‘o ihola ia ua make kāna kāne no ka lele ‘ana ma waho o ke kaha pololei. Ma kona no‘ono‘o, ua hā‘ule ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka nenelu o ka lewa nu‘u a me ka lewa lani.
Ma hope o kēia, uē hāmama a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i i ke aloha i ke kāne. Ma kēia uē ‘ana, lohe akula nā kaikunāne i kēia leo uē. Hele maila lākou e ‘ike, nīnau maila, “He aha kāu e uē nei?” “ ‘O ke kaiko‘eke o ‘oukou, ua make.” Ma kēia wahi, e kama‘ilio iki kākou no nā mea a pau loa i ko lākou uē ‘ana a me ke kanikau ‘ana no ‘Aukelenuia‘īkū.
A hiki nā kaikunāne i mua o Nāmakaokaha‘i, kēnā akula ia, “E ki‘i i nā mea a pau o luna e iho mai e kanikau no ‘Aukelenuia‘īkū. ‘O ia ka pō, ke ao, ka lā, ka hōkū, ka hekili, ke ānuenue, ka uila, ka waipu‘ilani, ka ‘ohu, ka ua noe, ka mahina, ‘o ia ‘o Kaukihikamalama (he kupunakāne no Nāmakaokaha‘i). ‘O lākou a pau loa, inā ‘a‘ole lākou e hiki mai e uē i ku‘u kāne, pau loa lākou i ka make ia‘u.” Ma hope o kēia ‘ōlelo ‘ana, ua ki‘ina nā mea a pau loa, a ua ‘ākoakoa mai
44
lākou i loko o ka wā pōkole loa no ka maka‘u o make iā Nāmakaokaha‘i.
A hiki mai kēia po‘e, kēnā hou akula ‘o Nāmakaokaha‘i, “E ki‘i i ko ka lani po‘e, ‘o ia kēia, Kūwahailo, Makali‘i, Kamalanaikuaheahea, Kuku‘ena, Māhu‘ia, ‘Ikuā, Welehu. ‘O kēia po‘e a pau loa, e iho mai lākou i lalo nei e uē kanikau ai i ku‘u kāne. Inā ‘a‘ole lākou e hiki mai i ka‘u kauoha, pau lākou i ka make ia‘u. A e ‘ōlelo aku ‘oukou i ku‘u kaikunāne, iā Makali‘i, pau ka hele ‘ana mai o ka wahine ma luna o ka lima o nā kānaka. Inā ia e hō‘ole i kēia, make ia ia‘u i kēia lā.”
Ma hope o kēia mau ‘ōlelo, ua mākaukau nā mea a pau loa, a ua ‘ākoakoa i loko o ka wā pōkole. ‘O ka hana a kēia po‘e a pau loa, ‘o ke kanikau i ke kāne a ke ali‘i wahine, ‘o ia nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia kama‘ilio ‘ana, e ho‘i hou kākou e ‘ōlelo no ka lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū.
Ma kēia lele ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ole ‘o ia i lele pono ma luna o ke au o ke kaha pololei, no laila, ua hā‘ule loa kona lele ‘ana ma ke nenelu o ka lewa, a kokoke loa e make. A ma kēia lele ‘ana ho‘i, ua lolohi loa, ‘o ia ho‘i, ua luhi loa, ko ‘Aukelenuia‘īkū lima i ka pa‘a i ka pahu o kona aku, ‘o Lonoikouali‘i. No laila, ho‘ololi a‘ela ia ma kekahi ‘ao‘ao. Ma kēia ho‘ololi ‘ana, ‘ike ihola ‘o Lonoikouali‘i, ke akua, ua ha‘alele lāua i ke au o ke kaha, kahi a Nāmakaokaha‘i i ‘ōlelo mai ai. No laila, ‘ōlelo a‘ela ‘o Lonoikouali‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Ke lele nei kāua ma kahi ‘ē, ‘a‘ole ma luna o ke au o ka ‘āina. Aia ke ‘ā maila ke ahi i ka honua. Ua pau
nā mea a pau loa i lalo, a ho‘okahi wale nō mea i koe i luna nei.” Nīnau aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘O wai ka mea i koe i luna nei?” ‘Ī aku ‘o Lonoikouali‘i, kona akua, “ ‘O kēlā mea e kau maila, e lele pono ‘oe, a laila, pūliki ‘oe a pa‘a loa, a laila, ola kāua.”
E pono e ‘ōlelo ‘u‘uku kākou no kēlā mea a ke akua o ‘Aukelenuia‘īkū e kuhikuhi nei, i maopopo. ‘O ke kupunakāne ia o Nāmakaokaha‘i, ‘o Kaukihikamalama (he mahina). ‘O kona mea i lohi ai i luna a ‘ike ‘ia ai e Lonoikouali‘i, ‘o ka ho‘omākaukau ‘ana i ō nona e lele ai mai luna mai a ka honua. Akā, ma mua o kona mākaukau ‘ana e lele, ua pa‘a i ka hopu ‘ia e ‘Aukelenuia‘īkū. A ma kēia hopu ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū, ua puahilohilo ka mahina ke nānā aku. ‘O ke kumu i puahilohilo ai ‘o ka mahina, ‘o ka pūliki ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū. Pēlā ka mea i ‘ōlelo ‘ia ma loko o kēia mo‘olelo.
A kau ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a me Lonoikouali‘i i luna o ka mahina, nīnau a‘ela ka mahina me ka ho‘okae iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Na wai ke kupu ‘o ‘oe, e kēnā kanaka ho‘okano? ‘A‘ole i pi‘i ‘ia ko‘u kua e ka‘u mo‘opuna pono‘ī,
45
e Nāmakaokaha‘i, a iā ‘oe, pi‘i ‘ia ana ko‘u kua.” “Nāu nō ke kupu, ‘o au nei lā.” “Na‘u na wai?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Nāu nō.” ‘Ōlelo a‘e ‘o Kaukihikamalama, “ ‘O ia ana kahi o ka pili ‘ana!” “ ‘O au ke keiki a Kapapaiākea lāua o ‘Īkū.” ‘Ī mai ‘o Kaukihikamalama, “ ‘O ka hānai nō ‘oe a Kapō‘ino lāua ‘o Kamo‘o‘īnanea?” “ ‘Ae, ‘o au nō.” ‘Ī mai ka mahina, “Mai make, e ku‘u haku.” Ma kēia kama‘ilio ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū me Kaukihikamalama i ka lani, ua lohe ‘o Nāmakaokaha‘i i lalo nei i ko lāua ‘ōlelo ‘ana. I ia wā, ‘akahi nō a maopopo
iā ia, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū kēia. No ka mea, ‘o ka inoa o ‘Aukelenuia‘īkū iā lākou, ‘o Kanakaokai. No laila, ‘ōlelo a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i i kona makuakāne a me kona mau kaikunāne, “Kupanaha! Kainō he kanaka ‘ē kēia, ‘a‘ole kā! Eia nō kā ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ke keiki a Kapapaiākea lāua ‘o ‘Īkū, ka hānai a Kapō‘ino lāua ‘o Kamo‘o‘īnanea.”
Ma hope o laila, kāhea a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i iā Kaukihikamalama e lele mai me ka mo‘opuna, ‘o ia ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. A ho‘i maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka honua, kēnā a‘ela ‘o Nāmakaokaha‘i i nā mea ho‘omālamalama a pau loa e lele i luna o ka lani, i mālamalama ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ke ho‘i mai, ‘o ia ka lā, ke ao, ka uila, ke ahi.
A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i lalo nei, uē ihola lākou. A pau ka uē ‘ana, mākaukau ‘o Kūwahailo, Makali‘i, Malanaikuaheahea,
Ma kēia kū ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ke ka‘e o ka lua, lele akula ia a kau ana i luna o Kānena‘iau. He kia‘i ia i ho‘onoho ‘ia ma laila e nānā a pepehi aku i ke kupu hiki ma laila. Na Kamohoali‘i i ho‘onoho aku i laila. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e kū ana ma kona kua, nīnau a‘ela ia me ka huhū ho‘okae, “ ‘Ē! Ho‘okano wale ‘oe?
46
Na wai ke kupu ‘o ‘oe?” ‘A‘ole i pi‘i ‘ia ko‘u kua e ka‘u mo‘opuna, e Kamohoali‘i, a iā ‘oe kā ho‘i pi‘i ‘ia ko‘u kua.” ‘Ī iho ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Nāu nō.” “Na‘u
na wai?‘‘ “ ‘O ke keiki au a Kapapaiākea lāua ‘o ‘Īkū.” “ ‘O ka mo‘opuna ‘oe a Kapō‘ino lāua me Kamo‘o‘īnanea?” ‘Ae aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Ae.”
A lohe kēlā i kēia mau ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, aloha maila ia, “E walina ho‘i iā ‘oe, e ku‘u haku. He aha kāu huaka‘i o ka hiki ‘ana mai?” ‘Ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “I ki‘i mai nei au i ka wai ola loa a Kāne no ku‘u keiki a me o‘u kaikua‘ana.” Nīnau mai ‘o Kānena‘iau, “Ua pau loa na‘e paha?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘A‘ole i pau.” ‘Ī maila kēlā, “Nānā ‘ia i ku‘u piko.” Iā ‘Aukelenuia‘īkū e nānā ana i ka piko, kuhikuhi maila kēlā i ke ala e lele ai. “ ‘Auhea ‘oe. Mai lele ma kēia ‘ao‘ao o pā ‘oe i ka ‘ohe. No ka mea, inā e pā ka ‘ohe, ‘o ka halulu nō ia o ka ‘ohe. A lohe ko kaikua‘ana, pa‘a ka wai, ‘a‘ole e loa‘a mai iā ‘oe. No laila, ma ‘ane‘i ‘oe e lele ai, a laila, loa‘a iā ‘oe ka wai ola loa a Kāne.” A pau ka ‘ōlelo ‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū.
Ma hope o laila, lele akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a kau ana i luna o Hawewe. E like me nā ‘ōlelo i kēlā mau mea i hala aku, pēlā nō ka ‘ōlelo ‘ana ma ‘ane‘i. ‘Ī mai ‘o Hawewe, “E ku‘u haku, he aha kāu huaka‘i o ka hiki ‘ana mai?” “I hele mai nei au e ‘imi i ka wai ola a Kāne.” I ia wā, ‘ōlelo mai ‘o Hawewe, “Mai lele ‘oe ma ka ‘ao‘ao hema o pā auane‘i ka lama iā ‘oe, halulu. ‘O ia halulu, a lohe ko kaikua‘ana i lalo, loa‘a ‘ole ka wai ola a Kāne iā ‘oe. No laila, ma ‘ane‘i ‘oe e lele ai, a laila, loa‘a iā ‘oe ka wai ola a Kāne.” ‘O kēia mau kānaka ‘elua, he mau kūpunakāne no ‘Aukelenuia‘īkū ma ka ‘ao‘ao o kona makuahine, ‘o Kapapaiākea. ‘O ka nui a me ka lō‘ihi o ka manawa o ‘Aukelenuia‘īkū i lele ai mai ke kanaka mua a kēia kanaka hope, ‘elua mahina o ka lele ‘ana.
A ha‘alele ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ke kama‘ilio ‘ana me Hawewe, lele hou maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a kau i luna o Kānenaenae. A pau kā ‘Aukelenuia‘īkū ‘ōlelo ‘ana nona a me kona mau mākua, komo akula ia, ‘ōlelo ma ko Kānenaenae pepeiao. Maopopo ua pili loa ‘o ‘Aukelenuia‘īkū iā ia, a laila, uē ihola ia iā ‘Aukelenuia‘īkū. A pau ka uē ‘ana, nīnau akula, “He aha ka huaka‘i a ku‘u haku o ka hiki ‘ana mai?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “I ki‘i mai nei au i ka wai ola loa a Kāne no ku‘u keiki a me o‘u kaikua‘ana.” Nīnau mai ‘o Kānenaenae, “Ua pau loa na‘e paha?” “ ‘A‘ole i pau loa.” “ ‘Ae, ua loa‘a. Nānā ‘ia i ku‘u piko i pololei.” Iā ‘Aukelenuia‘īkū e nānā ana, ‘ī maila kēlā, “Mai lele auane‘i ‘oe ma kēia ‘ao‘ao lā o pā ‘oe i ka loulu, halulu. ‘O ia halulu, a lohe ko kaikua‘ana i lalo, pa‘a ka wai ola
47
a Kāne, ‘a‘ole e loa‘a mai iā ‘oe. No laila, ma ‘ane‘i ‘oe e lele ai. Ma kēia lele ‘ana āu a hiki ‘oe i lalo i ko kupunakāne, a nāna ‘oe e ‘ōlelo mai, a laila, loa‘a ka wai iā ‘oe.”
Ma hope o kēia ‘ōlelo ‘ana a lāua, lele maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a kau ana i luna o Kuemanu. ‘Ōlelo iho ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Nāu nō ke kupu ‘o au.” Nīnau mai kēlā, “Na‘u na wai?” “ ‘O ke keiki au a Kapapaiākea lāua ‘o ‘Īkū.” A lohe ‘o Kuemanu i kēia mau ‘ōlelo, uē ihola ia iā ‘Aukelenuia‘īkū, a nīnau a‘ela, “ ‘O ka mo‘opuna nō ‘oe a Kapō‘ino lāua ‘o Kamo‘o‘īnanea?” ‘Ae aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū,
“‘Ae, ‘o au nō kā lāua mo‘opuna.” A laila, nīnau maila ‘o Kuemanu, “He aha kāu huaka‘i nui o ka hiki ‘ana mai?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “I hele mai au e ‘imi i ka wai ola loa a Kāne no ku‘u keiki a me o‘u kaikua‘ana.” “ ‘Ae, ua loa‘a. O iho i lalo i ko kupunawahine, aia i lalo kahi i noho ai i ke kumu o ka pali. ‘O ia ‘o Luahinekaikapu, ua makapō na‘e. A hiki ‘oe, e pūlehu mai‘a ana kēlā, ho‘okahi kāuna mai‘a. I lālau auane‘i kēlā ho‘okahi, lālau ‘oe ho‘okahi. Pēlā a pau nā mai‘a ‘ehā. A laila, nāna ia e lālau iho a nele, ‘ōlelo iho, penei: ‘No hea lā ho‘i kēia kalohe i hiki mai nei?‘ A laila, lālau kēlā i ka lehu a lū ma ka ‘ao‘ao ‘ākau, holo ‘oe ma ka ‘ao‘ao hema e kū ai. A pau ia, lū hou kēlā ma ka ‘ao‘ao hema. Holo ‘oe ma ka ‘ao‘ao ‘ākau e kū ai. Ma hope o laila, nānā aku ‘oe i ka lālau i ka lehu a honi
i ka ihu. A i kihe kēlā ma kēia nānā ‘ana, ua honi i ka hohono kanaka. A laila, mālama ‘oe iā ‘oe iho o make ‘oe i ka luahine. Nānā aku ‘oe, ho‘okahi make i koe; lālau kēlā i ka i‘e hohoa a hili iā ‘oe. Holo ‘oe ma ka hema. A huli ma ka hema e hili ai, holo ‘oe ma ka ‘ākau. A hala kēia mau mea, a laila, holo ‘oe a pi‘i i luna o ke kua e noho ai.”
Ma ‘ane‘i, e waiho kākou i nā ‘ōlelo o ka launa ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū me ke kupunawahine a kona kupunakāne i a‘oa‘o mai ai. A e ‘ōlelo kākou no ka pau ‘ana o nā mea make a ka luahine iā ‘Aukelenuia‘īkū a me nā ‘ōlelo hope.
A pau nā mea make a ke kupunawahine, a laila, pi‘i a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a noho ihola i luna o ka ‘ūhā. Nīnau a‘ela ke kupunawahine, “Na wai ke kupu ‘o ‘oe?” ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Nāu nō.” “Na‘u na wai?” “ ‘O au nō ke keiki a Kapapaiākea a me ‘Īkū.” A lohe ke kupunawahine, ‘ōlelo a‘ela ia iā ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘O ka mo‘opuna nō ‘oe a Kapō‘ino lāua ‘o Kamo‘o‘īnanea?” ‘Ae aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Ae.” I ia wā, nīnau maila kona kupunawahine, “He aha ka huaka‘i nui a ku‘u haku o ka hiki ‘ana mai i ‘ane‘i?” “I ki‘i mai nei au i ka wai ola loa a Kāne no ku‘u keiki a me o‘u kaikua‘ana.” Nīnau aku ke kupunawahine
48
iā ‘Aukelenuia‘īkū, “Ua pau loa na‘e paha?” “ ‘A‘ole.” “E ka mo‘opuna, e nānā mai ‘oe ia‘u, ‘a‘ohe maka, ua makapō, ‘a‘ohe ‘ike aku. ‘A‘ole paha auane‘i e loa‘a ka wai ola loa a Kāne.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a kona kupunawahine, ua komo mai ke kānalua iā ‘Aukelenuia‘īkū no ka ho‘okō ‘ole ‘ia o kona makemake. No laila, no‘ono‘o ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a maopopo iā ia, ‘ī akula ia i ke kupunawahine, “E hele kāua i waho.” A lohe ke kupunawahine, ‘ae maila ia. Alaka‘i akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a hiki i waho, ho‘omoe ihola i ke kupunawahine ma lalo o ke kumu niu. Pi‘i a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka niu a loa‘a ‘elua mu‘o hou o ka niu. Ma hope o ka hahaki ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū i nā mu‘o niu ‘elua, kāhea ihola ia i ke kupunawahine, “E Luahinekaikapu ē! Nānā a‘e ko maka i luna
i ka lewa.” Iā Luahinekaikapu e huli ana ke alo a nānā i ka lani, i ia manawa i kiola ai ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka ikaika loa i nā mu‘o niu ‘elua i nā maka o Luahinekaikapu. A laila, puoho a‘ela ia a uē ihola me ka leo nui, “Auē ku‘u make!!” Kāhea iho ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Mai uē ‘oe, hāmau. ‘Āna‘anai ‘ia ko maka. Malia o mōhala a‘e, ‘ike ko maka.”
A lohe ke kupunawahine i ka ‘ōlelo a kāna mo‘opuna, a ‘Aukelenuiaiku, ‘ānai koke a‘ela ia i nā maka. Ma kēia ‘ānai ‘ana, ua loa‘a mai ka ‘ike i kona mau maka e like me ma mua. Kāhea ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “Pehea ko maka?” “Ua ‘ike au.” Ma hope o laila, iho ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū mai luna iho o ka niu a hiki i lalo.
‘Ōlelo aku ‘o Luahinekaikapu iā ia, “E ki‘i ‘oe i ka pōhuehue a me ka ‘akoko.” A loa‘a maila ia mau mea i mua o ke alo o kona kupunawahine, ku‘i ihola ia me ka nānahu, ke kukui, ka lepo, a wali. A pau loa kēia mau mea i ka ‘ākoakoa, ‘ī aku ke kupunawahine i ka mo‘opuna, “ ‘Akahi nō kāua a hana iā ‘oe.” Ma ‘ane‘i e maopopo ai kēia mau mea i hana ‘ia. Eia ke ‘ano, he mea hamo i ka lima o ‘Aukelenuia‘īkū i like me ko Kamohoali‘i lima.
Ma hope o kēia mau mea, pena ihola ‘o Luahinekaikapu i ka lima o ‘Aukelenuia‘īkū a ‘ele‘ele loa i like me ko Kamohoali‘i lima ka ‘ele‘ele. No ka mea, ‘o ka po‘e nāna i kia‘i ka wai ola a Kāne, ua ma‘a lākou i ka ‘ele‘ele o ka lima, no ka mea, ‘o ka wai, ua pa‘a i ka pūlama ‘ia me nā kia‘i. A ‘o ka lima i pā‘ele ‘ole ‘ia a lālau, ‘a‘ole e loa‘a mai ka wai.
Ma hope o ka pā‘ele ‘ana i nā lima o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ōlelo aku ke kupunawahine i ka mo‘opuna, “Ma ‘ane‘i kāua e noho ai. A pau ka hana ‘ana mai
49
i ka ‘awa, a laila, hele aku ‘oe a ka puka. A hiki ‘oe ma ka puka, a laila, hā‘awi ‘ia mai ka wai iā ‘oe; he wai aumiki ia. Ho‘olei aku nō ‘oe, nanao hou aku nō ko lima, a i hā‘awi hou mai auane‘i iā ‘oe i ka wai i loko o ka huewai, a laila, ‘o ka wai ola kā ho‘i ia a Kāne. Lawe mai ‘oe.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a ke kupunawahine i ‘ōlelo ai i kāna mo‘opuna, hana akula nō ia e like me ia mau ‘ōlelo kuhikuhi. A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū ma ka puka o ka wai ola, noho ihola ia a li‘uli‘u, nanao akula nā lima ona i loko. Ma kēia nanao ‘ana, ua ha‘oha‘o loa ka po‘e e noho ana e kia‘i i loko o ka puka, no ka mea, ‘a‘ole lākou i ‘ike i ia mea ma mua.
Ma kēia ha‘oha‘o o lākou, no‘ono‘o ihola i ka mea e pono ai. No laila, lālau lākou i ka ‘ai a kau maila i luna o nā lima. Kiola a‘ela ka lima o ia nei i ka ‘ai. Hā‘awi maila lākou i ka ‘ai a kau i ka lima o ia nei. Kiola a‘ela nō ka lima o ia nei, hā‘ule i lalo. No laila, no‘ono‘o ihola lākou i ke ‘ano o kēia lima pā‘ele e nanao nei. ‘Ī mai kekahi kia‘i, “Malia paha, no ka wai ola a Kāne kēia lima e nanao nei.” ‘Ae maila kekahi, “ ‘Ae.” I ia wā, lālau akula lākou iā Huewaiaka‘ula, kahi i waiho ai ‘o ka wai ola a Kāne, hā‘awi ihola i ka lima o ‘Aukelenuia‘īkū.
A loa‘a ka huewai iā ‘Aukelenuia‘īkū, lawe a‘ela ia a luna, hahaki a‘ela ia i ka nuku o ka huewai, ninini ihola i ka wai i loko o kāna huewai, a mokumoku a‘ela i ka ‘aha o ka huewai, ‘o ia ‘o Paleaika‘ahalanalana.
Ma hope o kēia mau mea a pau loa, lele a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna ma kahi ‘ē, ‘a‘ole ho‘i i lele aku ma kahi o kona kupunawahine ‘o Luahinekaikapu. Akā, ua ‘ike nō na‘e kona kupunawahine i kēia lele ‘ana, no laila, uē ihola ia i ke aloha i kona kaikaina ‘o Kamo‘o‘īnanea, a me Lonoikouali‘i, ko lāua kaikunāne.
No laila, haku ihola ia i mele aloha no kona kaikaina. Penei ua mele lā:
“Kuhi aku au i Nāpili,
I ke ala a Kānemakua i hele mai ai, Ka haku, ka lauoho o Kulili‘ikaua, He kanaka nō ‘o Lono ē!
He hopu manawa no ‘Ula‘ula i ke ahi, He kaua iā Kuluheiua,
Make ai ua loku, He‘e ai nā paka, ‘O ka ua kilikili kā,
50
51
‘O ka ua ho‘omau,
Ho‘omau ka ua i Kamakalana, Pili i ka hulu o Māui, Po‘owai ‘o ‘Īkūmailani.
He kau he kau ho‘owiliwili, He kau he kau ho‘oko‘oko‘o, O ‘oki i ka piko, moku ke ewe. ‘O ‘oe kā ia, e ala e Lono,
Ka honua āu i luna nei e Kāne ē, Ka ‘omo wai, o nā pili wai,
Ke lū ‘ia a‘ela e Lonowaimakua. E ka ua, e ka ua,
Aloha ‘olua e lele lā ē,
Aloha ka makani kēhau noe o Kuaihelani.”
Iā ia e uē ana me kēia mele, e lele ana nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Ma kēia lele ‘ana, ua komo ia i loko o ka lama, a ua pā kona kino i ka lama. No laila, ua ō ka lama a hiki i lalo i o Kamohoali‘i lā. A laila, ala a‘ela ‘o Kamohoali‘i a ho‘olono ‘o ka hiki aku. A hala ‘elua mahina, ‘a‘ohe hō‘ea aku i lalo. Lele hou akula nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a komo i loko o ka loulu, halulu ana. ‘O ka hele nō ia o ka halulu o ka loulu a lohe o Kamohoali‘i i lalo. Lele hou nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a komo
i ka ‘ohe, ‘oē a me ka halulu. Lohe hou nō ‘o Kamohoali‘i, akā, ua puka loa ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i luna o ka lua.
Ma ‘ane‘i, e ho‘omaha ‘u‘uku iho kākou i ka ‘ōlelo a me ka ho‘olohe no ‘Aukelenuia‘īkū, a e ho‘olohe kākou no Kamohoali‘i. Iā ‘Aukelenuia‘īkū i hiki ai i kahi o ka lama e kū ana, ua hiki aku ke ō ‘ana o ka lama i nā pepeiao o Kamohoali‘i. Akā, ua kakali ‘o ia no ka hiki aku a hala ‘elua mahina. Ma hope o kēia mau malama ‘elua, ua lohe hou ‘ia ka halulu o ka loulu. No laila, no‘ono‘o ihola ‘o Kamohoali‘i, ma lalo mai kēia kalohe, ‘a‘ole ma luna aku nei. No ka mea, ‘o ka halulu o ka loulu, ua like ia me ka hēkili. ‘O ke ō o ka lama, ua like me ke kani o ka pū. ‘O ka ‘oē o ka ‘ohe, me ke kai e po‘i ana i ka pali. Ma ke ‘ano ‘oko‘a o ke kani o kēia mau mea, ma laila i maopopo ai ma lalo mai kēia kalohe. No laila, nīnau akula ia i ka po‘e nāna i mālama ‘o Huewaiaka‘ula, “ ‘Auhea ka huewai
a me ke kōkō ‘aha o ka hue?” ‘Ī mai nā kia‘i, “Ua ki‘i mai ‘oe a lawe aku, ‘a‘ole e
52
kala wale.” ‘Ī aku ‘o Kamohoali‘i iā lākou, “ ‘A‘ole au i ki‘i aku.”
Ma hope o kēia ‘ōlelo ‘ana, lele akula ‘o Kamahoali‘i a loa‘a ‘o Kuemanu, ke kia‘i o ka lewa, nīnau akula ia, “ ‘A‘ole anei ‘oe i ‘ike i ke kanaka kalohe?” ‘Ī maila ‘o Kuemanu, “Ua ‘ike au ma lalo mai nei, ‘o ko kaikaina, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, i ki‘i mai nei i wai ola no ke keiki a me nā kaikua‘ana.” A lohe ‘o Kamohoali‘i, ‘ōlelo akula ia, “He kanaka hana‘ino ia. ‘A‘ole ia ‘o ka hana pono ‘ana a ke kaikaina. ‘O ka hele mai a launa, he alo, he alo, kama‘ilio pono ana. Eia kā kāna ke ki‘i ‘aihue. ‘A‘ole au ‘āhewa no kona lawe ‘ana i ka wai ola, eia wale nō, no ka hana‘ino ‘ana ona i ke kupunawahine o māua, iā Huewaiaka‘ula, a me ke kupunakāne o māua ‘o Paleaika‘ahalanalana.” Eia ke ‘ano, ‘o ka hahaki i ka nuku o ka huewai, ‘o ka mokumoku ‘ana i ka ‘aha o waho e pa‘a ai.
A pau kāna kama‘ilio ‘ana me Kuemanu, i ia wā ‘o Kamohoali‘i i hao ai i kona mana ma ka lele. ‘A‘ole o kana mai o ka lele, me ko Kamohoali‘i mana‘o e loa‘a ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, a laila, hana ma ka ‘ao‘ao keikikāne. A hiki ‘o Kamohoali‘i ma ke ka‘e o ka lua, nīnau akula ia i ke kia‘i, iā Kānena‘iau, “ ‘A‘ole anei ‘oe i ‘ike i ke kanaka ma lalo mai nei?” “Ua ‘ike au ‘o ko kaikaina, ‘o ‘Aukelenuia‘īkū.” “Pehea ka lō‘ihi o ka manawa o ka lele ‘ana aku mai ‘ane‘i aku?” “Ho‘okahi makahiki me nā mahina ‘eono.” A lohe ‘o Kamohoali‘i i kēia ‘ōlelo, lālau akula i ka lā‘au a Kekuaokalani, ‘o Ho‘oleheleheki‘i, a ho‘i akula i lalo o ka lua.
53
MOKUNA XIV
A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka moana i make ai ke keiki me nā kaikua‘ana, nini ihola ia i ka wai ola i loko o ke kai a kokoke e pau ka wai, he hapalua ke koe. Iā ‘Aukelenuia‘īkū e nini ana, ‘ike akula ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kāne e nini ana
i luna o ke kai, ‘a‘ole na‘e he ola o ke keiki a me nā kaikua‘ana. Kāhea akula ka wahine, “E ‘Aukelenuia‘īkū ē, ho‘i mai.” A hiki maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘ōlelo aku ka wahine, “Hala‘o‘a ‘oe, e ke kāne.” Ke ‘ano o ia, maha‘oi ‘oe e ke kāne.
Wahi a ka wahine, “Kainō ‘o ka ‘imi kāu a loa‘a. Na‘u e hana aku, a laila, ola ko keiki me ou kaikua‘ana. ‘A‘ole kā! ‘O ka ho‘i mai nō kāu a hana na‘aupō e pau loa akula ka wai, ‘a‘ole e ola ko keiki a me ou kaikua‘ana.”
Eia ka mea hou, iā ‘Aukelenuiaīkū i hiki ai ma ka hale, a launa me ka mea aloha he wahine, ma hope o laila, hānau kā lāua keiki ‘o ia ‘o Kauilanuimaka‘ehai kalani. ‘Elua ‘ano o ke keiki, he ‘ano akua, a he ‘ano kanaka. Ma ke kua o ua keiki lā, he pōhaku mai luna o ke po‘o a lalo o nā wāwae. A ma ke alo ho‘i, he kanaka mai luna a lalo o ke kino.
‘Ī aku ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kāne, “Hō mai na‘u e ho‘ōla ko keiki a me ou mau kaikua‘ana.” ‘Ae maila ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Holo akula lākou a ka moana i make nui ai, lana ihola lākou i laila. ‘Ōlelo aku ka wahine i ke kāne, “E ninini iho ‘oe i ka wai ola a ka poho o ko lima, na‘u ia e lālau a kāpī aku i luna o ke kai.” Ma hope o kēia ‘ōlelo, ho‘okō ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Lālau akula ‘o Nāmakaokaha‘i me ka manamana o kona lima a kāpī a‘ela. A pau ke kāpī ‘ana, ho‘i maila lākou me ka nānā ‘ole i hope a pae i uka, a laila, huli akula lākou a nānā i hope. Aia ho‘i e kū mai ana ka wa‘a i ia manawa, a e pi‘i ana nā kānaka i luna o ke kia, e lawelawe ana i ke kaula a me nā pe‘a.
Ma hope na‘e o ka pae ‘ana o ‘Aukelenuia‘īkū mā i uka, ‘ōlelo aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kā lāua keiki pono‘ī me Nāmakaokaha‘i, ‘o ia ‘o Kauilanuima ka‘ehaikalani, “ ‘Ē! I pae mai ou makuakāne me ko kaikua‘ana, a i hakakā ‘olua ‘eā, mai ‘ōlelo ‘ino ‘oe. No ka mea, he keiki leo kapu, he keiki punahele, pane ka leo, make ke kanaka, kau i ka lele. No ka mea, ‘o o‘u kaikua‘ana lā, he manene wale ke lohe i nā ‘ōlelo pono ‘ole. No laila, e noho mālie loa ‘oe, mai pane iki. ‘O ka noho ‘olu‘olu ko ‘olua pono. Pēlā ho‘i mākou, ko ‘olua mau mākua.” Ma kēia mau ‘ōlelo a ka makuakāne, he ‘ae wale nō kā ke keiki.
54
Iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘ōlelo ana no ke keiki, pae maila nā kaikua‘ana a me ke keiki i uka o ka ‘āina. Uē ihola lākou a pau me ke aloha, ho‘i akula a ka hale, noho ihola. Mai ka make ‘ana a ke ola hou ‘ana, ‘ekolu makahiki ka lō‘ihi.
Ma hope o ko lākou hui ‘ana, hā‘awi aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka ‘āina a pau i nā kaikua‘ana. Eia ka lua, ‘o ka wahine ‘o Nāmakaokaha‘i, hā‘awi akula ia i kona mau kaikua‘ana, ‘o lākou ka mea mana ma luna o ka wahine. Me lākou ka moe ‘ana, ka hele ‘ana, ka noho ‘ana. Penei ke ‘ano o ka wahine i nā kaikua‘ana: ho‘okahi pō, ho‘okahi ao, e moe ai me kekahi kaikua‘ana. Pēlā a pau like lākou. Akā, ‘o ko lākou mua loa, ‘o ia ‘o Kekamakahinuia‘īkū, ke kaikua‘ana huhū o ‘Aukelenuia‘īkū, ‘elua ona pō, ‘elua ao e moe ai me ka wahine a lākou, a laila pau.
Mai ka ho‘omaka ‘ana o kēia mo‘olelo e mālama ‘ia a hiki i kēia lā, ‘o wai lā ka mea like me ka mea hala ‘ole, me ‘Aukelenuia‘īkū, ka hā‘awi wale aku i kona pūnāwai momona no ha‘i? ‘A‘ole he mea like.
Ma loko o kēia mau ‘ōlelo hā‘awi a ‘Aukelenuia‘īkū i ka ‘āina a me ka wahine, ‘a‘ohe ona kuleana pono i koe. Ua lilo ia i kuewa ho‘opili wale. Iā ia e noho ha‘aha‘a ana, ho‘okahi āna hana; he kāmākoi ma nā lae kahakai i nā manawa
a pau loa, a ua lilo loa ia i mea mākaukau i ia hana. Iā ia e hana mau ana i ke kāmākoi, ua hālāwai mai ‘o Pele lāua ‘o Hi‘iaka me ia. He mau kaikaina lāua no Nāmakaokaha‘i. Iā lākou e hālāwai ana ma kahi o ‘Aukelenuia‘īkū e kāmākoi ana, ua hō‘aluaalu loa ‘ia ko ‘Aukelenuia‘īkū mana‘o e ko lāua mau helehelena kino, ‘o ia ‘o Pele a me Hi‘iaka. A he mea poina ‘ole i ko ‘Aukelenuia‘īkū mana‘o ko Pele helehelena a me ko Hi‘iaka. Ua lilo ia mea he mea hana‘ino i ka mana‘o, a he mea hia‘ā loa i ka noho ‘ana ma ka hale.
Ma ka ‘ōlelo mua a kākou i ‘ōlelo a‘e nei, ua lilo loa ‘o Nāmakaokaha‘i i nā kaikua‘ana, a ua nele ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka wahine ‘ole. Akā, ‘o ko Nāmakaokaha‘i mana‘o, ‘a‘ole i pau kona aloha iā ‘Aukelenuia‘īkū; e mau ana nō e like me ma mua.
Iā ‘Aukelenuia‘īkū ma ka hale i ka pō, ‘a‘ole āna mea ‘ē a‘e e mana‘olana ai, a e no‘ono‘o mau ai, ‘o nā mea palupalu mau wale nō a kēlā mau kaikamahine pu‘u kuolo. No laila, ho‘olalau kā ‘Aukelenuia‘īkū hana i ke aho, ka makau, ke kāmākoi, e hamo ai me ka lohi‘au, a me ka ‘apa.
Ma kēia mau hana a ‘Aukelenuia‘īkū, he mau hana ho‘onalonalo i kāna wahine, iā Nāmakaokaha‘i i ‘ike ‘ole ‘ia mai kona mana‘o hūnā o loko. ‘Ekolu lā o
55
ko ‘Aukelenuia‘īkū hele ‘ana i ka lawai‘a, a laila, komo maila ka no‘ono‘o i kāna wahine no kēia mau hana āna. He mea mau iā ia ka hele ‘ana e lawai‘a i ka wā kakahiaka nui o ka lā, a hiki i ka wā pō‘ele‘ele o ke ahiahi, ho‘i mai. Ma kēia hele ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū, ua poina iā ia ke kaula‘i ‘ana i kāna aho, ‘a‘ole i hana e like me ma mua ke kaula‘i i ke aho a malo‘o. A no ka malo‘o ‘ole o ke aho, ua lilo ia i mea na kāna wahine e no‘ono‘o ai. No kēia mea, ua lilo ia i mea kaumaha no ‘Aukelenuia‘īkū.
A hala kēia lā, hiki hou mai kekahi lā, he mea mau nō ko ‘Aukelenuia‘īkū iho ‘ana i ka mākoikoi i kai a hiki i ke ahiahi, ho‘i akula me ka wahine. Ma mua a‘e na‘e o kona ho‘i ‘ana me ka wahine, hou ihola i ke aho a me ka makau i loko o ka wai, i mea e mana‘o mai ai ka wahine i ka lawai‘a. A hiki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka hale, ho‘okahi āna hana; ‘o ka milika‘a i ke aho me ka makau. No kona hana mau i ia mea he milimili, ‘ī aku ka wahine, penei: “Aia nō ho‘i ka mili a ke kāne i ke aho, a he loa‘a ka i‘a e hele nei, ola lā ho‘i ke kia‘i hale. ‘O kāu hana nō ka milika‘a i ke aho me ka makau, ‘a‘ole na‘e he i‘a ke ho‘i mai. Pohō ka lā iā ‘oe.” ‘Ī aku ke kāne, “Ua mana‘o anei ‘oe, e ka wahine, he mea hopuhopu wale ka i‘a o ka moana? O ki‘i aku a lawe mai. Kainō ‘o ke aho, ka makau, ‘o ko‘u kuleana nō ia. ‘A‘ohe ‘o ke ki‘i aku a lawe mai. Aia i ko ka i‘a mana‘o ka ‘ai a‘e i ka‘u a me ka ‘ole.” A ma hope o kēia kama‘ilio, hele hou nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū e lawai‘a a ahiahia pō‘ele‘ele, ho‘i maila. ‘Elua nō wahi i‘a, he mau wahi ‘ālo‘ilo‘i. ‘Ī aku ka wahine, “Kupanaha ‘oe! Pō ka lā ke hele, ‘o nā wahi i‘a ihola nō ia.”
A hele hou ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i ka lawai‘a, loa‘a hou iā ia ka ‘āpiki ma kēia hele ‘ana. Ua pau loa kona kino i ke nahu ‘ia. A ‘o kona ‘ā‘ī, ua uwa‘u ‘ia a weluwelu. A ahiahi, ho‘i maila me nā wahi i‘a ‘elua. A hiki i ka hale, nānā akula ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kino a me ka ‘ā‘ī; ua pau loa i ka uwa‘u ‘ia. ‘Ōlelo nanenane akula, “ ‘Ae, ‘elua nō i‘a nanahu o ke kai, he manō, he puhi. E ke kāne, kupanaha ka pau o kou ‘ili i ke nahu ‘ia, a me kou ‘ā‘ī i ka uwa‘u ‘ia. ‘A‘ole ho‘i āu manō me ka puhi e ho‘i mai nei.” A laila, ‘ōlelo mai ‘o ‘Aukelenuia‘īkū me ka ma‘alea loa, “He mea kupanaha. Ia‘u i hiki ai i kai, hana ihola au i ka makau a pa‘a i ka maunu, ku‘u akula i loko o ke kai. Ma kēia ku‘u ‘ana, ua mau i ke ‘āko‘ako‘a o lalo. E lu‘u aku ana au a hiki i lalo. A ea i luna, ‘a‘ole au i ‘eha i kēia lu‘u ‘ana. Ho‘i au a luna, ku‘u hou i ka makau, e mau hou iho ana. Ma kēia mau ‘ana o ku‘u makau, lu‘u hou nō au, ‘o ka lua ia. A ma hope, mau hou nō; ‘o ke kolu ia o ka mau ‘ana. Ma kēia lu‘u ‘ana, loa‘a mai ia‘u ka ‘eha. Ia‘u i ho‘omaka ai
56
e lu‘u, e mio aku ana ke kai ia‘u a hala i lalo loa. Loa‘a au i ke ‘āko‘ako‘a, kuolo ‘ia ku‘u kua a weluwelu. A pau ke kuolo ‘ana, pi‘i a‘ela au a komo i kēia halehale pupuhi. I laila, kuolo ‘ia au e ka nalu i ‘ō a i ‘ane‘i a pau ku‘u aho. Inā ‘o au a he keiki no ka uka lae lā‘au, inā ua make. ‘A‘ole lā ‘oe e ‘ike i ko‘u make ‘ana. ‘Ehia kā ho‘i mea aloha ‘o ko kāua noho ‘ana o ke ao.”
Ma kēia kama‘ilio ‘ana, ua maopopo loa i nā kole maka palupalu a pau loa e nānā ana i kēia mo‘olelo, he kalohe ‘i‘o nō ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. A ua pili mai nō ia hana mua i ka po‘e o neia mau lā e ho‘oipoipo ana. A no laila, he hana nō ia a ke keiki ‘Aukelenuia‘īkū e loa‘a ana i kona mau ho‘oilina o kēia mau lā hope nei. A ma ‘ane‘i nō ho‘i e ‘ike ai kākou i ko ka wahine puni ‘ole.
57
MOKUNA XV
Ma kēia mau ‘ōlelo a ‘Aukelenuia‘īkū, ‘a‘ohe nalowale i kāna wahine, iā Nāmakaokaha‘i. ‘Ī aku ka wahine, “E ka ma‘alea, kuhi ana anei ‘oe he na‘aupō au i kāu mau hana a me kāu mau ‘ōlelo ho‘opunipuni? Ua maopopo ia‘u, he wahine kāu o kai e iho mau nei ‘oe i nā lā a pau loa. No laila, eia ko‘u mana‘o iā ‘oe: E noa ko kino iā ha‘i, ma waho, a ‘o ka ‘ili a me ka ‘i‘o, na‘u ia na ka mea waiwai. ‘A‘ole o‘u makemake e uwa‘u a e hana ‘ino ‘ia ‘oe.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a ka wahine, he aha lā ia iā ‘Aukelenuia‘īkū? He mea ‘ole. Ho‘omau akula nō ia i ka iho i ke kāmākoi. A ma kēia iho ‘ana a ‘Aukelenuia‘īkū, a ho‘i mai, ‘a‘ohe kino i koe i ka uwa‘u a me ke nahu ‘ia. A pēlā me ka ‘ā‘ī i ka uwa‘u ‘ia. A ‘ike ka wahine, ‘o Nāmakaokaha‘i, i ka pau loa o ka ‘ili o ke kāne i ka uwa‘u ‘ia a me ka ho‘olohe ‘ole nō ho‘i o ke kāne iā ia, ke a‘o aku. No laila, ha‘alele ia i ka huhū i ke kāne, a lilo kona huhū i nā kaikaina, iā Pele a me Hi‘iaka.
Ma ‘ane‘i, e nānā pono kākou i ka huhū aloha ‘ole o Nāmakaokaha‘i i
kona mau hoahānau o ka pupu‘u ho‘okahi a me ka lewalewa. A ho‘omaka ‘o Nāmakaokaha‘i i ka huhū, lālau akula ia i nā kaikaina a pepehi. Ma kēia pepehi ‘ana o Nāmakaokaha‘i, lele mai nā kaikunāne, kōkua i nā kaikaina, pau pū i ka ‘eha. Lele li‘ili‘i nā kaikunāne me nā kaikaina iā Nāmakaokaha‘i, a ua lanakila loa ia ma luna o lākou. No laila, maka‘u nā kaikaina, a hele aku ma kahi ‘ē e noho ai. Ma kēia noho ‘ana ma laila, ki‘i akula nō ‘o Nāmakaokaha‘i, ho‘okuke i nā kaikaina. Ma ka mana‘o o nā kaikaina, ua pau a‘ela nō ka huhū o ko lāua kaikua‘ana, o Nāmakaokaha‘i. No ka huhū ‘ino loa o ko lāua kaikua‘ana, no laila, ho‘ohiki ihola lāua, ‘a‘ole e ho‘i hou i hope, ‘a‘ole ho‘i e noho i ka ‘āina ho‘okahi me ko lāua kaikua‘ana, no ka maka‘u i ka huhū. No laila, ma kēia kipaku ‘ana, no‘ono‘o ihola lāua i kahi e hele ai a noho, a ua loa‘a nō iā lāua, ‘o Kaua‘i.
Ma kēia hele ‘ana a lāua, hiki lāua ma ka ‘āina ‘o Kaua‘i a noho ihola me ko lāua mana‘o e ha‘alele ko lāua kaikua‘ana i ka hahai iā lāua. ‘O kahi a Pele lāua ‘o Hi‘iaka i noho mua ai o Kaua‘i, ‘o Pu‘ukapele; aia ma ka hikina o Mānā. Iā lāua e noho ana i laila, ho‘ā a‘ela lāua i ke ahi ma laila. Ma kēia ‘ā ‘ana o ke ahi, ua holo aku kona mālamalama i kahi ki‘eki‘e o Nu‘umealani, ‘o ia kahi a Nāmakaokaha‘i e noho ana, nānā i nā kaikaina. Ua like paha ke ki‘eki‘e o ia ‘āina me ke kuahiwi ‘o Ka‘ala.
58
59
Iā Pele mā e ho‘ā ana i ke ahi a ‘ike ‘o Nāmakaokaha‘i, i ia wā nō ‘o Nāmakaokaha‘i i hiki ai i Kaua‘i a hakakā me nā kaikaina. Ma kēia hakakā ‘ana, kokoke e lanakila ‘o Pele mā lāua ‘o Hi‘iaka, akā, no ka nui loa o ko Nāmakaokaha‘i ikaika, ua pio lāua i ia lā. No laila, kipaku ‘ia mai lāua mai Kaua‘i mai, a hele a noho i O‘ahu. No kēia hakakā ‘ana, ua kapa ‘ia kēlā ‘āina ‘o Pu‘ukapele a hiki i kēia lā.
Ma hope o kēia ha‘alele ‘ana iā Kaua‘i, hele maila ‘o Pele lāua ‘o Hi‘iaka a noho i Keāliapa‘akai ma Moanalua, O‘ahu. Ma laila lāua i ‘eli ai a kākā i ka lepo, a noho ihola ma laila. Ua lawe pū mai lāua i ka manu a me ka pa‘akai, a ma laila i hā‘ule ai kēia mau mea, ‘o ka pa‘akai a me ka manu. No laila, kapa ‘ia kēia mau inoa ‘elua ‘o Keāliamanu a me Keāliapa‘akai.
Ha‘alele lāua iā Āliapa‘akai no ka pāpa‘u, hele akula lāua a noho i Lē‘ahi. Iā lāua e noho ana ma Lē‘ahi, ho‘ā‘o ihola lāua i ke kōhi i ka lepo no ka pāpa‘u. Ha‘alele lāua a hele hou akula mai Lē‘ahi aku a hiki i Moloka‘i, ma Kalaupapa. Noho ihola lāua i laila.
Ma kēia noho ‘ana i laila, kōhi ihola lāua i ka lepo a loa‘a ke kai o lalo. Ha‘alele ihola lāua iā Moloka‘i. Ua kapa ‘ia na‘e ia lua a lāua i kōhi ai ‘o Kauhakō. Ma laila aku lāua i hele ai a noho ma Haleakalā ma Maui. Kōhi ihola lāua i ka lua a hāmama i luna o ke kuahiwi. Na Pele lāua me Hi‘iaka ke ‘ā o Hanaka‘ie‘ie ma Kahikinui.
Ma ‘ane‘i kākou e ‘ōlelo ai no Nāmakaokaha‘i. Iā Pele lāua ‘o Hi‘iaka ma Kaua‘i, i ia wā lākou i hakakā ai me ka ikaika loa a pio ‘o Pele lāua ‘o Hi‘iaka, ho‘okuke ‘ia mai lāua. Iā lāua e hele ana ma ka ho‘okuke a Nāmakaokaha‘i, ho‘i akula ‘o Nāmakaokaha‘i a noho i Nu‘umealani, ‘o ia ka ‘āina ki‘eki‘e e nānā ana iā Maui. Iā Nāmakaokaha‘i e noho ana i Nu‘umealani, ‘ike maila ia iā Pele lāua ‘o Hi‘iaka e ho‘ā ana i ke ahi i luna o ke kuahiwi o Maui. A laila, ha‘alele ‘o Nāmakaokaha‘i iā Nu‘umealani, hele maila a hiki i Maui. Hakakā ihola lākou, a make loa ‘o Pele. Ho‘i akula ‘o Nāmakaokaha‘i a noho i luna o Nu‘umealani. Ma hope o laila, nānā hou maila ‘o ia iā Hawai‘i. Ma kēia nānā ‘ana, e ‘ā hou aku ana ke ahi a Pele i Mauna Loa. No laila, ha‘alele ‘o Nāmakaokaha‘i i kona mana‘o e pepehi iā Pele lāua ‘o Hi‘iaka.
A hala ka wā lō‘ihi, hakakā nā keiki ‘elua. ‘O ke kumu o ka hakakā ‘ana, i pa‘i ‘ia ka lae o Kauilanuimaka‘ehaikalani e kona kaikua‘ana, ke keiki a ka mua loa o ‘Aukelenuia‘īkū; ‘o ia kēlā keiki leo kapu loa. ‘Ōlelo ho‘ākāka: ‘o kēia mau keiki
60
‘elua, ho‘okahi keiki kanaka, ho‘okahi keiki akua. ‘O ke keiki akua, ‘o Kauilanu imaka‘ehaikalani. Iā lāua e hakakā ana, ‘ōlelo aku ‘o Kauilanuimaka‘ehaikalani, penei:
“Ka po‘e make iki,
He po‘e ‘ai ‘oukou na ka ilo, He po‘e iwi kuakea,
Na ko‘u mau mākua ‘oukou i ho‘ōla, He po‘e ‘oukou a moe ana i lalo o ke kai; Ua popo nā maka.”
Ma kēia mau ‘ōlelo a ua keiki lā, ua huhū loa nā mākua. No laila, pāpā maila nā mākua ‘a‘ole e ho‘i i Kuaihelani, ko lākou ‘āina. A ‘ike ko lākou kaikaina a me ka wahine e ho‘i ana, kaohi mai lāua e noho, ‘a‘ole e ho‘i. He mea ‘ole ia i ko lākou mana‘o. A mākaukau lākou e ho‘i, ho‘i maila lākou a ka moana, lo‘ohia lākou i ka pō‘ino a me ka make. No laila, ua pale hou lākou i lalo o ka moana a make ihola. A ma ‘ane‘i, ua pau loa ka ‘ōlelo no lākou, ua make akula. A e ‘ōlelo kākou no nā mea i koe, no Nāmakaokaha‘i a me ‘Aukelenuia‘īkū.
A li‘uli‘u ko lāua noho ‘ana, he kāne a he wahine, a ma hope o kēia noho ‘olu‘olu ‘ana, nonoi aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i kāna wahine ‘o Nāmakaokaha‘i, penei: “E ku‘u wahine, ua nui nā lā i hala iā kāua o ka noho pū ‘ana. A ua kokoke e make ma kēia ‘āina malihini. No laila, ke nonoi aku nei au iā ‘oe, e ‘ae mai ‘oe ia‘u e holo au e ‘ike i nā mākua o kāua.”
61
62
MOKUNA XVI
Ma hope o ko Nāmakaokaha‘i ‘ae ‘ana iā ‘Aukelenuia‘īkū e holo i Kuaihelani, hele akula ‘o ‘Aukelenuia‘īkū e ha‘i i nā kaiko‘eke i kona hele. ‘O ia ‘o Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna. ‘Ī aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū i nā kaiko‘eke, “E hele ana au i ka ‘āina ‘o Kuaihelani e ‘ike ai i nā mākua o kākou.” A lohe nā kaiko‘eke, ‘ae maila. A ‘o Kānemoe, ‘o ka mua loa, ‘o ia kai ‘ōlelo mai e holo pū me ‘Aukelenuia‘īkū i Kuaihelani.
E pono na‘e e ‘ōlelo kākou no Kānemoe ma mua, i ‘ole ‘oukou e ha‘oha‘o, e ka po‘e e heluhelu ana. Ua ‘ōlelo ‘ia ma loko o kēia mo‘olelo, ua hana ‘o Kānemoe ma kona ma‘alea. He mea maka‘u loa ia i ko Nāmakaokaha‘i leo i kona mau kaikunāne. A no ka maka‘u o Kānemoe iā Nāmakaokaha‘i, no laila, no‘ono‘o ihola ia penei: e hiki iā ia ke hana i kona ‘uhane i kino ‘oko‘a, i pani nona e noho ai ma hope i ka wā e hea mai ai ‘o Nāmakaokaha‘i. No laila, ua hana ‘ia ko Kānemoe ‘uhane ma ‘ane‘i i kino maoli. No laila, e ho‘olohe kākou i ka mo‘olelo.
Unuhi a‘ela ‘o Kānemoe i kona ‘uhane, a noho ihola me he kino kanaka ala. Kāhea akula ‘o Kānemoe e like me kā Nāmakaokaha‘i kāhea ‘ana, penei: “Kānemoe, Kāne‘āpua, Lē‘āpua, Kahaumāna.” Ō like maila lākou a pau loa, ‘o nā kino maoli ‘ekolu, ‘o ke kino ‘uhane ho‘okahi. Ua like nō nā leo o lākou ‘a‘ole na‘e i ikaika loa. No laila, noho hou lāua ma muli o kā Kānemoe ‘ōlelo, e ‘ōlelo ana, “A ikaika ka leo o ka ‘uhane, a laila, holo kāua i Kuaihelani.”
A pau kēia mau mea iā lāua, holo akula lāua a noho i Kuaihelani. ‘Elua pō, ‘elua ao, hiki lāua i Kuaihelani. Ma ko lāua hiki ‘ana i Kuaihelani, nānā akula lāua. ‘A‘ohe kū mai o ka hale, ‘a‘ohe kanaka mā‘alo mai, ‘a‘ohe mea kani, ‘a‘ohe maika‘i o ka ‘āina; he nāhelehele wale nō. A ‘ike lāua i ke kanaka ‘ole, iho akula lāua i lalo i ka lua o ka mo‘o e noho ana, ‘o ia ‘o Kamo‘o‘īnanea, kēlā kupunawahine o ‘Aukelenuia‘īkū a kākou i ‘ōlelo mua ai ma ka ho‘omaka ‘ana o kēia mo‘olelo.
A hiki lāua i ka lua, kāhea ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “E Kamo‘o‘īnanea ē!” ‘A‘ole he leo i ‘ōlelo mai, no laila, mana‘o lāua ua make. ‘O ke kumu na‘e o kēia lohe ‘ole o Kamo‘o‘īnanea, ua ho‘oku‘i ke ko‘a o ka honua me ke ko‘a o kona lae. No laila, lohe ‘ole i ka leo kāhea o ka mo‘opuna o ‘Aukelenuia‘īkū. I ia wā, kū a‘ela ‘o ‘Aukelenuia‘īkū a hehi ihola me kona ikaika loa i luna o ke ko‘a e pili ana
63
64
i ka honua a me ka lae o kona kupunawahine, a ha‘iha‘i ihola, a waiho wale ke kino o ke kupunawahine o Kamo‘o‘īnanea.
A ‘ike ‘ia ke kino o Kamo‘o‘īnanea, ua hele a wīwī, ‘a‘ohe kino. Kāhea ihola ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “E Kamo‘o‘īnanea ē!”
Ōa‘ela ‘o Kamo‘o‘īnanea, “Ō.” Nānā a‘ela ia, ‘o kāna mo‘opuna ‘o ‘Aukelenuia‘īkū. Aloha a‘ela ia, “E walina ‘oe.”
‘Ōlelo a‘e ke kupunawahine, “He aha ka huaka‘i i hiki mai ai?”
“I ho‘i mai e ‘ike iā ‘oukou.” Nīnau hou aku ‘o ‘Aukelenuia‘īkū, “ ‘Auhea ‘o ‘Īkū mā?”
‘Ī mai ‘o Kamo‘o‘īnanea, “Aia i Kaua‘i kahi i noho ai. ‘O ke kumu o ka hele, ‘o ka na‘au‘auā iā ‘oukou, i nā keiki, no ka pau loa i ka hele. I ka hiki ‘ana aku nei o ko makuakāne, o ‘Īkū, i Kaua‘i, kaua ihola me ko Kaua‘i ali‘i, me Kūkoa‘e. A lanakila ‘o ‘Īkū, noho ihola ia he ali‘i no Kaua‘i. A ma hope o kēia noho ‘ana, ua kaua hou lāua no ko kaikuahine, i ka wahine maika‘i, a ua pio ko makuakāne, ‘o ‘Īkū, iā Mākūkoa‘e.”
‘O ia ka pau ‘ana o kēia mo‘olelo.
65