MOKUNA I
KONA A‘O‘IA‘ANA I KA WĀ‘ŌPIOPIO
He Ali‘i nui‘o Lonoikamakahiki no ka mokupuni‘o Hawai‘i ma hope iho
o ko Keawenuia‘umi make‘ana; he kanaonokumamāhā hanauna maiā Wākea
mai.‘O Keawenuia‘umi kona makua kāne, a‘o Kaihālāwai kona makuahine; ma
Nāpo‘opo‘o kona wahi i hānau ai, a ma laila nō‘o ia i hānai‘ia ai a nui, e kona
mau kahu, e Hāuna lāua me Loli, a me kā lāua wahine‘o Kohenemonemo.
I ko Lonoikamakahiki wā‘ōpiopio,‘oiai ua ho‘omaka a‘e kona no‘ono‘o‘ana,
i ia manawa nānā a‘ela‘o Lonoikamakahiki, e kau ana nā mea le‘ale‘a a kona
makua kāne he nui ma loko o ka hale ali‘i.‘Ike a‘ela‘o ia e kau ana nā ihe pahe‘e.
Nānā lō‘ihi a‘ela‘o ia, a li‘uli‘u, a laila, nīnau akula‘o ia i kona mau kahu: “He
aha kēia mau mea loloa e kau nei i luna o ka hale?”
‘Ī akula nā kahu: “He ihe pahe‘e.”
Nīnau hou akula‘o Lonoikamakahiki: “He aha kona waiwai?”
A laila ha‘i akula nā kahu: “‘Elua mau kānaka e mana‘o ana e le‘ale‘a pili
waiwai, a laila hele lāua i ke kahua pahe‘e. I ka hiki‘ana ma laila, a laila,‘ōlelo
ka pili a holo. Inā he mau waiwai ka pili, a i‘ole, he mau‘āina paha, a inā‘a‘ole i
pili‘ia ma ia mau waiwai, a laila,‘o ka pili nō i nā iwi ka pili, a laila, pahe‘e. Inā
he‘umikumamālima ka‘ai (ka helu), a inā ua hiki‘ē aku kekahi i ka‘ai eo (i ka
helu pau) a emi mai paha kona hoa pahe‘e, a laila,‘o ke eo a‘ela nō ia. Inā paha
‘o ka waiwai ke kumu pili, a laila,‘o ke eo a‘ela nō ia o ka waiwai. Inā ua nui ka
waiwai o ka pili‘ana,‘ekolu,‘ehā hale e piha i ka waiwai. Akā, inā‘o nā kino o
lāua ka pili, a laila,‘o ka make nō o kekahi o lāua ka hope.‘A‘ole na‘e he pili nui
‘ia o ia mea; aia nō a kū ka ho‘opa‘apa‘a ma waena o nā‘ao‘ao‘elua, e hō‘ole ana
kekahi a me kekahi i nā akamai o lāua, a laila, pili kino‘ia. A‘o ia lā, pēlā ihola ka
waiwai o ia mea.”
A lohe‘o Lonoikamakahiki i kēia mea,‘ōlelo a‘ela‘o ia: “‘A‘ole ona waiwai.
Ho‘okahi nō hewa,‘o ka pili‘ana i nā iwi, ke hiki mai i ka manawa e ho‘opa‘apa‘a
ai nā mea pahe‘e i ko lāua mau‘ike, no laila ka waiwai‘ole o ia mea.”
‘Ī akula nā kahu: “‘O ia ihola nō ka waiwai o ia mea (pahe‘e) i malama‘ia ai e
kou makua kāne.”
I ia manawa, nānā hou a‘ela‘o ia, a‘ike i ka‘olohū (‘ulu maika), nīnau hou
a‘ela‘o ia: “He aha kēlā mea?”
Ha‘i akula nō nā kahu: “He‘olohū.”
Nīnau aku‘o Lonoikamakahiki: “He aha ho‘i ka waiwai o ia mea?” A laila
ha‘i akula nō nā kahu e like me ka‘ōlelo‘ana no ka ihe pahe‘e.‘Ī hou aku‘o
Lonoikamakahiki: “E kiola,‘a‘ole ona waiwai.”
Nānā hou a‘ela nō ua‘o Lonoikamakahiki, a‘ike i ka pua ke‘a, nīnau hou
akula nō i nā kahu: “He aha ho‘i kēlā?”
Ha‘i akula nā kahu: “He pua ke‘a.”
Nīnau hou nō ua‘o Lonoikamakahiki: “A pehea ho‘i kāna hana?”
Ha‘i akula nō nā kahu: “He mea le‘ale‘a nō ia. Inā‘elua a‘ekolu paha mau
mea e ke‘a pua ana, a inā i lele kā kekahi a‘oi loa ma mua o kekahi mea, a laila,
‘o ke eo a‘ela nō ia. A inā he pili ma ka waiwai, ua like nō ka waiwai me ko ka
pahe‘e‘ana, ke nui nō ho‘i ka pili‘ana.”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki: “‘A‘ole ona waiwai, e pono ke ha‘iha‘i a kiola
aku.”
Nānā hou a‘ela nō ua‘o Lonoikamakahiki, a‘ike a‘ela i ka lā‘au pālau, nīnau
a‘ela: “He aha ho‘i kēlā?”
‘Ī aku nā kahu: “He lā‘au pālau.”
Nīnau hou akula‘o Lonoikamakahiki: “He aha kāna hana?”
Ha‘i akula nā kahu: “He mea pepehi aku i nā kānaka inā paha he ho‘ouka
kaua mai ko kekahi‘ao‘ao, a ho‘ouka aku ko kekahi‘ao‘ao, a laila,‘o ka lā‘au
pālau ka mea e luku aku ai. A inā e kaua aku me ua lā‘au pālau nei, a laila, he
kanahā kanaka e make i ka lā‘au pālau ho‘okahi, a inā nō he nui aku,‘o ia nō.”
‘Ī akula ua‘o Lonikamakahiki: “‘A‘ole nō ona waiwai, ho‘okahi ona waiwai,
he ulu imu.”
Nānā hou a‘ela nō ua‘o Lonoikamakahiki nei, e kau ana ka ihe kaua, nīnau
a‘ela: “He aha kēlā?”
‘Ī aku nā kahu: “He mea luku kanaka nō. He mea luku aku i nā kānaka ke
kaua mai. Inā i kahi‘ē e hou aku ai, kū akula nō ke kanaka. A inā he akamai mai
kekahi‘ao‘ao i ka pale‘ana o ka ihe, a laila,‘a‘ole e kū.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘Ae, he mea waiwai ia, akā,‘o ka mea akamai i
ka‘alo ihe ke kanaka waiwai; no laila, he hana waiwai ia a ku‘u makua kāne. No
laila, inā eia nō ku‘u (kaula) piko ke waiho nei, a laila, e nīki‘i pū i ku‘u piko me
ka pū‘ā ihe a ku‘u makua kāne.”
Nānā hou a‘ela nō‘o Lonoikamakahiki, a‘o ke kau a ke kaula ma‘a, nīnau
a‘ela: “He aha ka waiwai o kēlā mau kaula e lewalewa mai nei?”
Ha‘i akula nā kahu: “He ma‘a.”
Nīnau hou aku‘o Lonoikamakahiki: “He aha ho‘i kona waiwai?”
Ha‘i akula nā kahu: “E ho‘okomo i ka pōhaku ma ka puka o ka ma‘a. A laila,
e pelu mai i nā piko‘elua o ua ma‘a lā, a e ho‘opa‘a a‘e i ka piko o nā kaula o ua
ma‘a lā i ka poho o ka lima e mākaukau ana i ka hana. A laila, e wili a‘e, a koali
a‘e, a e like me kona manawa i mana‘o ai e ho‘olele aku i ka pōhaku, a laila, e
ha‘alele loa aku i kekahi piko o ka ma‘a, a laila, e lele aku ka pōhaku. He kanahā
a‘oi aku nā anana e lele ai. A inā i pā aku i ka pōhaku, make loa kekahi kanaka. I
hana‘ia nō na‘e no ke kaua.”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki: “‘Alua mea waiwai a ku‘u makua kāne. Nāki‘i
pū‘ia aku me ka pū‘ā ihe.” Pēlā kona nīnau‘ana i nā mea le‘ale‘a a pau a kona
makua kāne. Ua hō‘ole‘ia ka waiwai o nā mea a pau, a‘elua wale nō mau mea a
Lonoikamakahiki i mahalo ai.
I kekahi manawa a‘e, hele akula nō‘o Lonoikamakahiki a ka hale i waiho ai
nā mea le‘ale‘a, nānā a‘ela, e kau ana nō nā mea āna i‘ōlelo ai i nā kahu, e ha‘iha‘i
a kiola. No laila, ho‘i akula‘o ia a kona mau kahu,‘ōlelo akula: “Kainō, ua kiola
‘olua i nā mea a‘u i‘ōlelo aku ai iā‘olua?”
‘Ī akula kona mau kahu: “‘A‘ole hiki iā māua ke kiola i nā mea a ko makua
kāne. Make mai paha māua, no ka mea,‘o ka lā‘au pālau a ko makua kāne, he
lā‘au ha‘i kanaka ia.” A no ka pa‘akikī loa o Lonoikamakahiki, no laila, hele akula
nā kahu, a ha‘i akula iā Keawenuia‘umi i kēia mau hana a kāna keiki.
I ia manawa, lohe a‘ela‘o Keawenuia‘umi, a laila, ha‘oha‘o ihola‘o ia i
kēia hana kupanaha a kāna keiki. No laila, hele akula‘o ia e nīnau maopopo
iā Lonoikamakahiki i ke kumu o ko ke keiki mana‘o‘ana pēlā. No laila i ka
hiki‘ana aku o Keawenuia‘umi i kahi i hānai‘ia ai e nā kahu, aia na‘e ua‘o
Lonoikamakahiki i ka ho‘oholo wa‘a me kekahi mau kahu ona. A ho‘i maila
ua‘o Lonoikamakahiki, e noho aku ana‘o Keawenuia‘umi. Hele maila ke keiki
a noho ihola i luna o nā‘ūhā o ka makua kāne. A laila, i mea e maopopo ai iā
Keawenuia‘umi ko Lonoikamakahiki mana‘o, no laila, lawe a‘ela kona makua
kāne iā ia i kahi i waiho ai nā mea le‘ale‘a. A hiki akula lāua, me nā kahu pū ma
ka hale i waiho ai nā mea le‘ale‘a, nīnau akula‘o Keawenuia‘umi: “He aha kou
mana‘o no nēia mau mea (nā mea le‘ale‘a a me nā mea kaua) e kau nei?”
‘Ī a‘ela ke keiki (Lonoikamakahiki): “‘A‘ole he waiwai iki o kēia mau mea. Ua
‘ōlelo aku wau iā lāua ala [Hāuna a me Loli] e kiola kēia mau mea a pau, a‘o ka
ihe kaua a me ka ma‘a nā mea waiwai.”
‘Ī akula‘o Keawenuia‘umi: “‘A‘ole pēlā ko‘u mana‘o. Aia nō a hiki i kou noho
‘ai moku‘ana, a laila, nāu nō e kiola, ke‘ike akula‘oe, he mea waiwai‘ole kēlā.”
Ma ia hope mai, nalu wale ihola nō‘o Keawenuia‘umi i ka hope o kēia keiki
ke nui a‘e.‘Ī ihola ka makua kāne: “He‘ane kipi wale aku nō koe o kēia keiki ma
kona noho‘ai‘āina‘ana, a he aha lā ka hana a kēia ali‘i ke kanaka makua aku?”
I kekahi manawa ma ia hope mai, komo a‘ela ua‘o Lonoikamakahiki i loko
o ka heiau me kona mau kahu, a‘ike akula i nā ki‘i e kū mai ana ma kū‘ono o ka
heiau. Nīnau akula i nā kahu: “‘O wai kēlā mau kānaka e kū maila i loko o ka
pā?”
‘Ī akula nā mākua a me nā kahu: “‘A‘ole ia he kanaka, he akua ia o ko mākou
mau mākua, nā kūpuna ho‘i ou.”
A lohe‘o Lonoikamakahiki he Akua ia mau ki‘i, a laila, pūliki ikaika akula i
nā mākua, no ka mea, ua maka‘u‘o Lonoikamakahiki, a no ka mea ho‘i, ua lohe
mua‘o ia i ka ho‘omāka‘uka‘u‘ia e nā hoa pā‘ani ona. A no laila‘o ia i pūliki pa‘a
ai i nā mākua, no kona mana‘o o pau mai i ke Akua. No ka mea, ua‘ōlelo‘ia e
kona mau hoa kamali‘i: “E Lono ē! A pau. A pau i ke Akua lapu.”
A no ko Lonoikamakahiki pūliki‘ana aku,‘ī akula nā mākua: “Mai maka‘u
‘oe.‘A‘ole ia he Akua lapu. He Akua ia nona kēia wahi.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki i nā mākua: “He aha kona waiwai?”
‘Ī akula nā mākua: “Eia kona mea i mālama‘ia ai; inā he kaua a pio paha, a
laila, ho‘omanamana aku i ke Akua, a laila, na ua Akua lā e alaka‘i i kahi e pakele
ai. A inā he wa‘a kahuli ma ka moana, pule nō i ke Akua, ola nō. Inā he kau wī,
a pule nō i ke Akua, a laila, ea mai nō ka‘ai.‘O ia ka waiwai o ke Akua i mālama
‘ia ai.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki iā Keawenuia‘umi: “‘Akolu wale nō āu mea
waiwai i mālama ai;‘o kēia mau mea āu ka‘u e mālama.”
Ma hope mai o ko Lonoikamakahiki mau lā‘ōpiopio, ma ka
ho‘okanakamakua iki‘ana a‘e, a‘o a‘ela‘o ia i ka‘alo ihe a me ka‘ō‘ō ihe‘ana, a
a‘o a‘ela nō ho‘i‘o ia i ke ku‘i a me ka mokomoko. A akamai a‘ela‘o ia ma ia mau
hana. A i ka manawa i akamai ai, a laila, hailona akula nā kumu nāna i a‘o i kēlā
mau hana ma ka‘ailolo‘ana. A i ka‘ailolo‘ana, ua kū kāna mau hana a pau i ka
pono me ke akamai. A‘o ka hailona o ke ku‘i ma ka lolo‘ana,‘o ia ka lolo i‘ino.
No laila‘ōlelo akula ke kumu ku‘i: “‘A‘ole‘oe e pono ke a‘o i ke ku‘i, no ka mea,
ua kū kāu lolo i ka pono‘ole, a no laila, e pono ke ha‘alele.” No laila, ha‘alele
ihola‘o Lonoikamakaiki i ke a‘o‘ana i ke ku‘i. Akā, ma ka mokomoko,‘o ia ka
‘oihana i‘oi ko Lonoikamakahiki‘ike a me ke akamai maoli.
MOKUNA II
KO LONOIKAMAKAHIKI‘IMI‘ANA I NĀ HANA‘OI O KA WAIWAI
I ko Lonoikamakahiki wā i ho‘ona‘auao loa a‘e ai, makemake a‘ela‘o ia e‘ike
maopopo i nā hana‘oi o ka waiwai, a no laila, ho‘ā‘o pākahi akula‘o ia i nā hana
le‘ale‘a, a me nā hana kaua a kona makua kāne, nā hana ho‘i āna i‘ōlelo ai i kona
mau kahu, he mau hana waiwai‘ole.
A i ko Lonoikamakahiki ho‘ā‘o‘ana, maopopo ihola nō he waiwai‘ole ia
mau mea, a e like ho‘i me kāna‘ōlelo mua,‘o ka‘alo ihe a me ka‘ō‘ō ihe, ka
ma‘a a me ka mālama i ke Akua nā hana waiwai. Akā, no ko Lonoikamakahiki
makemake nui e‘ike i ka hana i‘oi aku o ka waiwai, no laila, ka‘ahele a‘ela ia ma
ka mokupuni‘o Hawai‘i,‘o ia a me kona mau mākua a me nā kahu pū.
‘O Hāuna na‘e a me kona kaikaina me Loli, nā kahu ho‘i o ua‘o
Lonoikamakahiki, he mau kāula lāua, he mau kānaka haipule ho‘i, a ua‘ōlelo‘ia
he mau kānaka mana lāua. He hiki iā lāua ke hana i nā hana mana he nui ma ka
inoa o ko Keawenuia‘umi Akua, a me ko lāua Akua ho‘i.
Ma kēia ka‘apuni‘ana o Lonoikamakahiki me kona mau mākua, a hiki ma
Hilo, a noho ihola ma Kanokapa, kahi e pili pū ana me ka nuku o ka muliwai
‘o Wailuku. E noho ana‘o Kawa‘ama‘ukele ma laila, he kahuna kākā‘ōlelo
nui. Ua‘elemakule‘o ia, a po‘ohina nō ho‘i. Akā, he mea ha‘oha‘o na‘e ia iā
Lonoikamakahiki i kona‘ike‘ana aku i kēlā‘elemakule, no ka mea,‘o kēlā
kanaka ke kanaka‘ano‘ē i hiki mai i ke alo o Keawenuia‘umi, a ua loloa ho‘i kona
lauoho a hiki i lalo i ka pūhaka, e like mau me ke‘ano o nā Kāhuna nui. A‘ike
akula‘o Lonoikamakahiki i ua‘elemakule nei,‘oiai e noho pū ana‘o ia me kona
mau kahu. Nīnau malū akula: “He Akua anei kēlā‘elemakule lauoho loloa?”
‘Ī akula nā kahu: “‘A‘ole he Akua. He kanaka nō. He kākā‘ōlelo na‘e. He
kahuna nui‘o ia me nā‘oihana kahuna a pau.”
Nīnau hou akula ua‘o Lonoikamakahiki: “He aha ka waiwai o ia
‘elemakule?”
‘Ī aku nā kahu: “‘O ke kanaka‘ike i ke kākā‘ōlelo, he kanaka nui ia i mua o ke
alo ali‘i. He kanaka akamai i ka‘ōlelo, ma kāna‘ōlelo e‘ōlelo ai, ma laila ke Ali‘i
e ho‘olohe ai. Nāna e‘ike ka pōmaika‘i o ka‘āina a me ke kanaka. He hiki i kēlā
kanaka ke‘ike mai i ke kanaka waiwai a me ka waiwai‘ole, ke Ali‘i waiwai a me
ka waiwai‘ole.
A lohe‘o Lonoikamakahiki i kēia‘ōlelo a ke kahu, he mea pū‘iwa loa ia nona,
no kona lohe‘ana i ka‘ōlelo, he hiki ke‘ike i ke Ali‘i waiwai, a me ka waiwai
‘ole. No laila,‘ōlelo akula‘o ia i kona mau kahu, me ka‘ī aku: “‘Ā, e‘ike mai nō
auane‘i kēlā‘elemakule lā ia‘u?”
‘Ī aku nā kāhuna: “‘Ae,‘a‘ole‘oe e nalo, a me kāu hana ma hope aku.”
‘Ī hou akula‘o Lonoikamakahiki i nā kahu: “He kanaka kapu anei kēlā,‘a‘ole
e kama‘ilio‘ia aku e kamali‘i?‘O nā kānaka makua wale nō anei?”
‘Ī akula nā kahu: “Nāu e kama‘ilio kēlā‘elemakule. I mālama‘ia ho‘i nā
kākā‘ōlelo a me nā kāhuna no‘oukou, no nā Ali‘i.
A no kēia mea, ho‘ouna akula‘o Lonoikamakahiki i kekahi kahu ona e ki‘i
i ke kākā‘ōlelo iā Kawa‘ama‘ukele. A hiki maila i mua o Keawenuia‘umi me
Lonoikamakahiki,‘ī akula‘o Lonoikamahiki: “I ki‘i‘ia aku nei‘oe no ko‘u lohe
‘ana he‘elemakule akamai‘oe i ka‘ike mai i ke Ali‘i waiwai a me ka waiwai‘ole;
no laila, nānā mai‘oe ia‘u, mali‘a paha he Ali‘i‘ilihune wau ma kēia manawa aku,
a e ha‘i mai‘oe i ka‘u mau hana ma kēia hope aku.”
‘Ī mai‘o Kawa‘ama‘ukele: “He Ali‘i waiwai nō‘oe i kekahi manawa, aia a hiki
aku i kou wā kanaka makua, a laila,‘ilihune‘oe.‘A‘ole ou kanaka, akā, he Ali‘i
koa‘oe. “
‘Ī hou akula‘o Lonoikamakahiki: “I aha ka‘u hana e hana ai i waiwai ai? A
inā ua‘ike‘oe i ka hana waiwai no‘u, a laila, e a‘o nō kāua.”
Noho ke kahuna a li‘uli‘u me ke kali‘ana i kona manawa e‘ōlelo mai ai iā
Lonoikamakahiki, a laila,‘ōlelo akula: “‘O ka hana e kaulana ai‘oe a puni nā
moku,‘o ke kākā‘ōlelo, a me ka ho‘opāpā. Inā e akamai‘oe ma nā hana ho‘opāpā,
a laila, waiwai‘oe.” Ma ka‘ōlelo a ke kahuna kākā‘ōlelo, ho‘olohe akula nō‘o
Lonoikamakahiki.
Ma hope iho o ia manawa, a‘o a‘ela‘o ia i ka‘oihana ho‘opāpā ma ka‘ao‘ao
kākā‘olelo, a na‘auao‘o ia ma ia hana. A‘o ia ka‘oihana i kaulana nui ai‘o
Lonoikamakahiki a puni nā moku.‘O ke kolu nō ho‘i ia o kā Lonoikamakahiki
mau hana akamai a hiki i kona make‘ana; a nui loa ka pilikia o kekahi po‘e Ali‘i
iā ia.
Ma hope mai o kona a‘o‘ana i ka‘oihana ho‘opāpā ma Hilo, ho‘i akula‘o
ia me kona mau mākua a noho ma Nāpo‘opo‘o, a ho‘omaka akula‘o ia i ka
ho‘opāpā me nā hoa pā‘ani ona. A lilo ihola ka hana ho‘opāpā i mea makemake
nui na Lonoikamakahiki a pau ka lā, a pēlā aku. Akā,‘o Lonoikamakahiki, ua
ho‘olawehala wale aku‘o ia i kona mau hoa pā‘ani i mea e ho‘opāpā ai, he mea e
hō‘a‘o ai i kāna‘oihana ho‘opāpā.‘O nā pū‘ulu kamali‘i a pau o Kealakekua, ua
ho‘opāpā mau‘ia e Lonoikamakahiki, akā na‘e,‘a‘ole i‘ike‘o Lonoikamakahiki i
kona akamai ma ia hana hope āna i a‘o ai, akā,‘o ka mea nāna i a‘o aku, ua‘ike
aku‘o ia i ke akamai ma ka ho‘opāpā‘ana.
Ma ko Lonoikamakahiki mau lā ho‘okanakamakua, lawe a‘ela‘o ia i kona
kaikuahine iā Kaikilani i wahine nāna. Mai ia manawa mai, e pono wale nō
ko lāua noho‘ana.‘A‘ole i loa‘a iā lāua ka mea‘ino ma ko lāua noho pū‘ana. I
loko o ko lāua manawa i noho ai,‘a‘ole i loa‘a ke keiki iā lāua a hiki i ko lāua
make‘ana. Akā,‘o Kaikilani ka mea i hānau nā keiki‘ekolu me kekahi mea‘ē
a‘e me Kanaloakua‘ana, he makua kāne nō no ua‘o Kaikilani. I ia‘ike‘ana o
Kanaloakua‘ana me Kaikilani, loa‘a‘o Kalani‘o‘umi a me Keali‘iokalani, he mau
kaikamāhine lāua, a‘o Keākealani ke keikikāne.
Ma mua o ko Keawenuia‘umi make‘ana, kauoha a‘ela‘o ia iā
Lonoikamakahiki e noho ma ka noho ali‘i, akā,‘a‘ole pēlā ko Lonoikamakahiki
mana‘o.‘O kā Lonoikamakahiki mana‘o i‘ōlelo aku ai i kona makua kāne,‘a‘ole
ona makemake e kū koke i ka moku, aia a mākaukau‘o ia ma nā mea kaua, a
‘ailolo ho‘i, a laila, kū i ka moku. A no laila, ho‘oili a‘ela‘o Keawenuia‘umi i ka
‘āina a puni‘o Hawai‘i no Kaikilani. A make akula‘o Keawenuia‘umi, kū a‘ela‘o
Kaikilani i ka moku.‘O ia ka wahine ali‘i i‘ai i ka moku.
Ma ia hope mai o ko Kaikilani‘ai moku‘ana, ka‘apuni a‘ela‘o
Lonoikamakahiki iā Hawai‘i a puni, e hō‘ike ana i kona‘ike ma nā mea āna i a‘o
ai o ka‘oihana kaua, a lanakila a‘ela‘o ia ma ia mau hana. Akā, ku‘i akula kēia
mau hana a Lonoikamakahiki a lohe‘o Kanaloakua‘ana. A i ka ho‘i‘ana aku
o Lonoikamakahiki mai kāna huaka‘i ka‘apuni aku, ho‘omaka a‘ela‘o ia i ka
mokomoko me Kanaloakua‘ana, no ka mea, he akamai‘o ia i nā‘oihana kaua a
pau. Akā, i mea e‘ike ai‘o Kanaloakua‘ana i ke akamai o Lonoikamakahiki, no
laila, ho‘ā‘o hou lāua i ka mokomoko. A laila, ho‘ā‘o akula nō‘o Kanaloakua‘ana
ma ka‘ō‘ō ihe;‘ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘A‘ole wau i a‘o i ka‘ō‘ō ihe, akā,
‘o ka‘alo ihe ka‘u mea i a‘o.” A ho‘ā‘o lāua i ka‘alo ihe. Iā Kanaloakua‘ana
na‘e ka ihe.‘O ka‘alo kā Lonoikamakahiki. I ia ho‘ā‘o‘ana a lāua, ua‘ike‘o
Kanaloakua‘ana, ua akamai. A laila ho‘ā‘o hou akula‘o Lonoikamakahiki no nā
ihe‘elua i ka manawa ho‘okahi, a ua akamai nō‘o ia i ka‘alo‘ana no ia mau ihe.
A‘ike akula‘o Kanaloakua‘ana ua akamai‘o Lonoikamakahiki, a laila,
ho‘ā‘o a‘ela nō lāua no nā ihe‘ehā e hou i ka manawa ho‘okahi, akā, he mea
‘ole ia iā Lonoikamakahiki; a pēlā nō kā lāua ho‘ā‘o‘ana a hiki i nā ihe he‘umi.
‘Ike maopopo akula‘o Kanaloakua‘ana, ua mākaukau‘o Lonoikamakahiki
ma kēia mau maka ihe, a laila mana‘o a‘ela‘o Kanaloakua‘ana e ho‘ā‘o hou iā
Lonoikamakahiki i ka‘alo‘ana o ke olowalu ihe.
A i mea e maopopo ai iā Kanaloakua‘ana ke akamai o Lonoikamakahiki
ma ka‘ō‘ō ihe, lawe a‘ela‘o ia iā Lonoikamakahiki ma Kailua, ma ke one o
Kaiakekua. A hiki akula ma laila, i ia manawa,‘ōlelo akula‘o Kanaloakua‘ana
iā Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e‘ike i ko akamai loa, no laila wau i
lawe mai nei ma‘ane‘i e‘ike i kou akamai, no ka mea, ua ho‘ā‘o kāua i ka‘ō‘ō ihe
ma ka ihe ho‘okahi a hiki i ka‘umi, ua‘ike au i kou akamai ma ia mau ihe, akā,
ho‘okahi mea i koe iā‘oe,‘o ka‘alo i loko o ke olowalu ihe, inā e akamai‘oe ma ia
mau mea , a laila akamai‘i‘o‘oe.”
A pau kā Kanaloakua‘ana‘ōlelo‘ana no kēia mea, a laila kū maila ka po‘e‘ō‘ō
ihe ma ke alo mai a ma nā‘ao‘ao, koe kona kua, ua like paha me kanakolu ihe e
hou i ka manawa ho‘okahi. Akā i ia ho‘ā‘o‘ana,‘a‘ole i kū iki‘o Lonoikamakahiki
i ia mau ihe. Pēlā nō kā Kanaloakua‘ana ho‘ā‘o‘ana. Mai ke kanakolu ihe a
hiki i ka‘elua ka‘au,‘a‘ole‘o Lonoikamakahiki i kū iki; ho‘okahi nō‘eha‘ana o
Lonoikamakahiki, i‘eha nō i kāna ihe pono‘ī. Pēlā nō kā Kanaloakua‘ana ho‘ā‘o
‘ana a pau nā mea a Lonoikamakahiki i a‘o ai.
MOKUNA III
KA ILI MUA‘ANA O KA‘ĀINA IĀ LONOIKAMAKAHIKI
Ma hope iho o ko Kanaloakua‘ana ho‘ā‘o‘ana iā Lonoikamakahiki,
no laila‘ōlelo akula‘o Kanaloakua‘ana iā Kaikilani: “E ho‘iho‘i ka‘āina iā
Lonoikamakahiki.” No ka mea ua maopopo iā Kanaloakua‘ana ke akamai
ma nā mea e pili ana i ke aupuni, no laila,‘ōlelo akula‘o Kanaloakua‘ana iā
Lonoikamakahiki e pani ma ka hakahaka o Keawenuia‘umi; a noho ihola
‘o Lonoikamakahiki ma ka noho ali‘i o kona makua kāne. Noho ihola‘o
Lonoikamakahiki me kāna wahine ma nā‘āina a pau o Hawai‘i, he mau po‘o no
ke aupuni.
A li‘uli‘u ko Lonoikamakahiki noho ali‘i‘ana,‘a‘ole he kaua a kipi ho‘i ma
ia hope mai,‘a‘ole nō ho‘i i kūlanalana kona noho‘ana me kāna wahine, akā,‘o
Kaikilani,‘o ia‘o lāua ka mea i hana i ka hewa, no ka mea, ua lawe a‘e‘o ia iā
Heakekoa, ke keiki a Kalāulipali me Uli i kāne moe kolohe nāna, me ka‘ike‘ole o
Lonoikamakahiki.
A i ka manawa i mana‘o ai‘o Lonoikamakahiki e holo māka‘ika‘i iā Maui a
hiki i Kaua‘i; no laila, lawe a‘ela‘o ia i kāna wahine iā Kaikilani, e hele pū ma
ia huaka‘i hele a ke Ali‘i. A i ka manawa i mākaukau ai‘o ka huaka‘i a ke Ali‘i,
lawe a‘ela‘o ia i kona mau hoe wa‘a, a me kona kahu me Loli.‘O ka mana‘o nui o
Lonoikamakahiki ma ia huaka‘i, i mea e hō‘ike aku ai i kāna mau hana ho‘opāpā
ma kahi āna e hele ai. A no ia mea, lawe a‘ela‘o ia i kāna hōkeo.‘O Kūwalawala
ka inoa o ua hōkeo lā nā mea ho‘opāpā a pau, nā ukana o kēlā‘ano kēia‘ano. A
lawe a‘ela nō ho‘i i kona kāhili‘o‘Ele‘eleualani. He kāhili nui ia.
A mākaukau ka huaka‘i a ke Ali‘i, a laila, holo akula lākou a Maui.‘A‘ole
i li‘uliu ma Maui, a laila, holo akula ma Moloka‘i. A ma Ko‘olau kā lākou holo
‘ana, a noho ma Kalaupapa. I ia kau‘ana o lākou nei ma laila,‘a‘ole i mana‘o‘o
Lonoikamakahiki e li‘uli‘u ka noho‘ana ma laila, akā no ka lo‘ohia‘ana o lākou e
ka makani‘ino, no laila, i li‘uli‘u ai lākou ma laila he mau malama paha‘ehā. I ia
manawa nō a lāua i noho ai ma Kalaupapa, he kōnane kā lāua hana nui i ia mau
malama.
I kēlā manawa ho‘i a ua‘o Lonoikamakahiki mā i ha‘alele aku ai a holo mai ai
ka māka‘ika‘i, i ia manawa he mea nui loa ia no ko Heakekoa aloha no Kaikilani,
a hiki‘ole ke ho‘omanawanui. No laila, huli maila‘o ua‘o Heakekoa ma hope o
Lonoikamakahiki mā. Ma ia huli‘ana mai a hiki i Maui,‘a‘ole i hālāwai, ma laila
mai a kau ma Kala‘e i Moloka‘i. I ia wā lohe‘o ia, aia nō nā Ali‘i i Kalaupapa kahi
i noho ai. Noho ihola‘o Heakekoa ma Kala‘e no kekahi mau lā, me ke ake e loa‘a
ka mea nāna e lawe aku ka lohe iā Kaikilani, akā,‘a‘ole he kanaka kūpono.
I kekahi lā, hiki maila kekahi mau kānaka no Kalaupapa mai; a i ka wā i ho‘i
ai kēlā po‘e ma Kalaupapa, no laila nīnau akula ua‘o Heakekoa i nā kānaka me
ka‘ī aku: “E ho‘i ana anei‘oukou i Kalaupapa?”‘Ae, maila nā kānaka.
Nīnau hou akula nō ua‘o Heakekoa: “‘A‘ole anei nā Ali‘i o Hawai‘i i laila?”
A laila ha‘i maopopo akula ua mau kānaka nei: “Aia nō ke noho lā.”
‘Ī akula‘o Heakekoa: “I ho‘i auane‘i‘oukou a luna o ka pali lā, hea wale iho
auane‘i‘oukou penei lā: “E Kaikilani Ali‘i Wahine o Puna ē, e a‘a mai ana‘oe
ke kū a ka lāuli pali o Uli o Hea?” A inā i lohe‘ole mai, a laila kāhea hou aku
‘oukou:
“E Kaikilani Ali‘i Wahine o Puna ē,
E a‘a mai ana ko ipo iā‘oe,
‘O ke kū a ka lāuli pali o Uli o Heakekoa
Pēlā auane‘i‘oukou e hea aku ai?”
A lohe a‘ela lākou i kēia‘ōlelo a Heakekoa, a laila, ho‘i akula ua mau kānaka
nei. I ia ho‘i‘ana a hiki i luna o ka pali o Kalaupapa, ma Kaomilani, a laila, kāhea
akula ua mau kānaka nei e like me ke kauoha a Heakekoa. Ma ia kāhea mua‘ana,
i ia manawa, lohe akula nō‘o Kaikilani i kēia leo kāhea ma ka pali, a laila, mana‘o
a‘ela‘o ia, ua hiki mai kāna ipo. I ia manawa na‘e a ua‘o Kaikilani i lohe aku ai, e
kōnane ana lāua, akā, i mea e nalo ai ke‘ano o keia leo e pa‘ē nei i luna o ka pali
iā Lonoikamakahiki, no laila, ho‘onalonalo a‘ela ua‘o Kaikilani me ka wala‘au
‘ano‘ē ma ke kōnane‘ana, ma ka ho‘opuka‘ana i kēia mau hua‘ōlelo: “‘O ke ku‘i
kēia,‘o ka holo kēlā, mau kāwā, nīnole ka luna, hāpala ka‘ele, na ke kea ka‘ai.”
A no ka mana‘o o nā kānaka nāna i kāhea aku‘a‘ole i lohe‘o Kaikilani, no
laila, kāhea hou akula ua po‘e kānaka nei:
“E Kaikilani Ali‘i Wahine o Puna,
E a‘a mai ana ko ipo iā‘oe,
‘O ke kū a ka lāuli pali o Uli o Heakekoa.”
I ia manawa, lohe a‘ela‘o Lonoikamakahiki, he kāne‘o Heakekoa na
Kaikilani, me ka mana‘o nō ua pae mai ma kekahi wahi o Moloka‘i.
Ma hope iho o ka lohe‘ana o Lonoikamakahiki i kēia leo, a laila, nīnau
aku‘o ia i ka wahine kaikuahine ona: “‘Ē, aloha maila na‘e ho‘i ko ipo iā‘oe‘o
Heakekoa.”‘A‘ole na‘e he‘ekemu aku o Kaikilani, akā, ua lohe nō i ka nīnau mai
a ke kāne, ho‘olalau wale ihola nō ua‘o Kaikilani: “‘O ke ku‘i kēia, a‘o ka holo
kēlā, mau kāwā, nīnole ka luna, hāpala ka‘ele, na ke kea ka‘ai.” I ia manawa,
lālau akula ua‘o Lonoikamakahiki i ka papa kōnane, a hahau akula i ke po‘o o ka
wahine, a‘eha akula‘o Kaikilani, akā, ua koe nō na‘e ke ola.
No laila, huhū nui loa ihola‘o Lonoikamakahiki, a pono‘ole kona mana‘o,
me ka mana‘o e ho‘ohiki,‘a‘ole e launa hou me Kaikilani; akā, i loko wale iho nō
ia ona,‘a‘ole i ho‘opuka ma ke ākea. A laila, ho‘oma‘au a‘ela‘o ia i kāna wahine,
a ho‘oka‘awale akula. A no kēia mea, ho‘i akula‘o Kaikilani i Hawai‘i,‘a‘ole i
launa hou me Heakekoa, no ka mea,‘ī ihola‘o Kaikilani,‘a‘ole e launa hou me
Heakekoa; a no ka mea ho‘i, inā e launa hou me Heakekoa, a laila,‘o ka make ka
hope a ke kāne (Lonoikamakahiki) ke hana mai ma hope, no laila ha‘alele loa‘o
Kaikilani iā Heakekoa.
A no kēia hana‘ana a Lonoikamakahiki i ka wahine, no laila, ua ku‘i aku ka
lono a lohe‘o Kanaloakua‘ana, no laila, mana‘o a‘ela nā ali‘i o Hawai‘i e kipi aku
iā Lonoikamakahiki. A i ka ho‘i‘ana aku o Kaikilani mai Moloka‘i aku, a hiki ma
Hawai‘i, i ia hiki‘ana aku, a ho‘onoho a‘ela‘o Kanaloakua‘ana i nā ali‘i a puni nā
awa pae wa‘a o Hawai‘i, ma muli o ke kauoha a Kanaloakua‘ana a me nā ali‘i a
pau, no ka mea, ua menemene a‘ela nā ali‘i i ka lohe‘ana, mai make‘o Kaikilani.
Ho‘i loa akula‘o Kaikilani a Nāpo‘opo‘o, ua hao a‘ela nā ali‘i a pau o Hawai‘i
e kipi iā Lonoikamakahiki. A no ia mea, he nui loa ko Kaikilani mana‘o aloha no
Lonoikamakahiki, no ka mea,‘a‘ole he like o kona mana‘o me ko Kanaloakua‘ana
mā a me nā ali‘i‘ē a‘e. A no laila mana‘o a‘ela ua‘o Kaikilani, e‘imi hou iā
Lonoikamakahiki i ha‘i aku ai‘o ia i ka‘ōlelo kipi a nā ali‘i o Hawai‘i. Ma ia‘imi
‘ana a Kaikilani, ua hala aku‘o Lonoikamakahiki i O‘ahu.
MOKUNA IV
KA HOLO‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI I O‘AHU, KO‘ŌHAIKAWILI‘ULA
HIKI‘ANA MAI; KO LONOIKAMAKAHIKI HO‘OPA‘A‘ANA ME
KĀKUHIHEWA
Ma hope iho o ko Kaikilani ho‘i‘ana i Hawai‘i mai Moloka‘i aku, a laila,
ma ka pau‘ana o nā lā‘ino, kūpono no ka holo moana, a laila, holo akula‘o
Lonoikamakahiki mai Kalaupapa aku, a pae ma Kailua i Ko‘olaupoko ma O‘ahu.
I ia hiki‘ana aku‘o Lonoikamakahiki, aia nō‘o Kākuhihewa ma laila kahi i
noho ai, ma loko o kona hale Ali‘i. I ka wā e holo aku ana‘o Lonoikamakahiki,
‘ike mua akula nō‘o Lānahu‘imihaku mā i nā wa‘a o Keawenuia‘umi, a laila,
‘ōlelo akula iā Kākuhihewa: “‘O ke Ali‘i o Hawai‘i,‘o Lonoikamakahiki.” A
no ko Kākuhihewa mā lohe‘ana, he kanaka akamai‘o Lonoikamakahiki i ka
ho‘opāpā, no laila, ho‘omākaukau mua‘o Kākuhihewa mā no ka ho‘opāpā. A
hiki akula‘o Lonoikamakahiki, a kau nā wa‘a i uka, ki‘i‘ia maila nā ukana a me
ke ali‘i pū, ho‘iho‘i‘ia akula a ka hale ali‘i o Kākuhihewa .
I kekahi lā a‘e, hiki maila‘o‘Ōhaiwili‘ula, kekahi Ali‘i wahine mai Kaua‘i
mai, a no ka nui akamai o Lonoikamakahiki a me kona na‘auao loa, no laila, lawe
a‘ela‘o Lonoikamakahiki iā‘Ōhaikawili‘ula i wahine moe nāna i ia pō, i kumu
e loa‘a hou ai iā ia kekahi mau kumu ho‘opāpā. A lilo maila‘o‘Ōhaikawili‘ula
ma kona poli no ka pō ho‘okahi, me kona mana‘o mua‘ole e hana i ka hewa me
ke Ali‘i wahine o Kaua‘i, akā, i mea e loa‘a ai kona kumu ho‘opāpā hou me ke
Ali‘i o O‘ahu, no laila, lawe a‘ela‘o ia e moe ma ia‘ano iā‘Ōhaikawili‘ula. I ka
manawa i lawe a‘e ai‘o Lonoikamakahiki i ke Ali‘i wahine ma ia pō, a ma hope
iho o ko lāua manawa hō‘olu‘olu no ka‘ike‘ana iā lāua iho, a laila, nīnau akula‘o
Lonoikamakahiki: “Iā‘oe i holo mai nei mai Kaua‘i mai,‘a‘ole anei he wahi mele
hou o Kaua‘i i loa‘a iā‘oe?”
‘Ī akula‘o‘Ōhaikawili‘ula: “He wahi mele nō, he wahi inoa nō na‘e no‘u.”
Nīnau hou akula nō‘o Lonoikamakahiki: “He mele hou anei?”
‘Ī hou akula‘o‘Ōhaikawili‘ula: “‘Ae, he mele hou loa,‘a‘ole i laha i ke
kua‘āina, i ke aloali‘i wale iho nō, a holo wale mai nei wau.”
Nīnau hou akula‘o Lonoikamakahiki: “‘O wai ua wahi mele lā?”
Ha‘i akula‘o‘Ōhaikawili‘ula: “‘O ke ālialia li‘u o Mānā.” Ma hope iho o kēia
mau kama‘ilio‘ana a lāua, a laila, a‘o ihola‘o Lonoikamakahiki i ua mele nei, a ao
nō ho‘i ka pō,‘o ka pa‘a na‘au nō ho‘i ia o ua wahi mele nei.
A ma ke ao‘ana a‘e, ho‘omākaukau a‘ela‘o‘Ōhaikawili‘ula e holo i Hawai‘i
no ke ki‘i iā Manukahi i kāne nāna. I ia manawa, i nā wa‘a e ho‘omaka aku ana
e holo,‘a‘ole na‘e i kau aku ke Ali‘i wahine,‘ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā iā
Kākukihewa: “E hele aku‘oe e noi aku i ke Ali‘i wahine o Kaua‘i i mele, mali‘a he
wahi mele hou kekahi o Kaua‘i mai i loa‘a iā ia, a laila, a‘o a‘e kākou, no ka mea,
e lilo‘ē aku auane‘i i ke Ali‘i o Hawai‘i [‘o Lonoikamakahiki], a mali‘a o‘ae mai‘o
‘Ōhaikawili‘ula, a laila, nou ka inoa; aia lā he Ali‘i inoa‘ole.”
A no kēia‘ōlelo‘ana a Lānahu‘imihaku mā pēlā, no laila, hele akula‘o
Kākuhihewa me kona mau kānaka, a hiki i kahi e lana lā nā wa‘a a pa‘a akula‘o
Kākuhihewa ma nā lima o ke Ali‘i wahine (‘Ōhaikawili‘ula) me ka nīnau aku:
“Holo mai nei‘oe mai Kaua‘i mai,‘a‘ole he wahi mele hou o Kaua‘i i loa‘a iā‘oe?”
Ha‘i akula‘o‘Ōhaikawili‘ula: “He mele nō.”‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “He mele
hou loa,‘a‘ole i laha i ke kua‘āina?”
‘Ī hou aku‘o‘Ōhaikawili‘ula: “‘A‘ole i laha i ke kua‘āina, i ke aloali‘i wale iho
nō a hele wale maila wau, he wahi inoa nō no‘u.”
Nīnau hou akula‘o Kākuhihewa: “‘O wai ua wahi mele lā?” “‘O ke ālialia
li‘u o Mānā.”
A laila, a‘o akula‘o Kākuhihewa i ua mele nei, ma ka hā‘awi pākahi‘ana
i nā lālani mele i nā kānaka, a pau ua mele nei, holo akula‘o‘Ōhaikawili‘ula
i Hawai‘i, a ho‘i akula nō ho‘i‘o Kākuhihewa i ka hale me nā kānaka, a
ho‘oku‘iku‘i a‘ela i nā hua i hā‘awi pākahi‘ia i nā kānaka, a lilo a‘e i mele e like
me ko lākou a‘o‘ia‘ana e ka mea nāna i a‘o mai iā lākou.
Akā, i ka manawa i a‘o ai‘o Kākuhihewa me‘Ōhaikawili‘ula i ua mele nei,
he mea nani loa na‘e i ke Ali‘i wahine ka ha‘i‘ole aku iā Kākuhihewa, ua a‘o‘ia‘o
Lonoikamakahiki i ua mele nei.‘A‘ole nō ho‘i i puka iki aku kekahi hua‘ōlelo mai
kona waha aku; akā, no ka poina loa‘ana paha, inā paha ua ha‘i‘o ia, ua a‘o‘ia iā
Lonoikamakahiki ua mele lā, inā ua lilo‘ole i kumu ho‘opāpā.
Ma hope iho o ko Kākuhihewa a‘o‘ana i ke mele, hele a‘ela‘o ia me kāna
mau punahele i ka he‘e nalu, a‘o Lonoikamakahiki ho‘i kekahi ma ia he‘e nalu
‘ana. A pau kā Kākuhihewa mā he‘e nalu‘ana, ho‘i akula lākou i ka hale. I ia
manawa,‘ōlelo akula‘o Lānahu‘imihaku mā iā Kākuhihewa: “E, Kākuhihewa!
I noho auane‘i kākou a i pau ka‘au‘au‘ana a ke Ali‘i o Hawai‘i, a i ki‘i mai
auane‘i i ka malo a me ke kapa; a laila,‘au‘a aku auane‘i‘oe, me ko‘ōlelo aku
auane‘i,‘a‘ole e loa‘a ka malo a me ke kapa, ke loa‘a‘ole kēlā mele a kākou i a‘o
iho nei i kēia kakahiaka.” A laila,‘ike a‘ela ke Ali‘i Kākuhihewa, ua pono ka
‘ōlelo a Lānahu‘imihaku mā, a laila, ho‘okō a‘ela‘o Kākuhihewa ma muli o kā
Lānahu‘imihaku mā‘ōlelo.
A‘o Lānahu‘imihaku mā, he mau kānaka punahele ia ma ko
Lonoikamakahiki alo, a‘o lāua nō nā kānaka nui o ko Lonoikamakahiki aloali‘i,
a ua‘oi a‘e lāua ma mua o nā kānaka a pau ma ko Lonoikamakahiki kū‘ana i
ka moku. A no ka pau‘ana o ko Lānahu‘imihaku mā punahele, no laila, ha‘alele
lāua iā Lonoikamakahiki, a holo mai a noho me Kākuhihewa; a‘o kēia mau
kānaka nā kānaka i pilikia loa ai‘o Kākuhihewa mā.
A i ka manawa i ho‘i mai ai‘o Lonoikamakahiki mai ka‘au‘au mai, ho‘i akula
a ma waho o ka hale ali‘i o Kākuhihewa,‘ī akula i ke kahu iā Loli: “E ki‘i aku‘oe
i ku‘u wahi malo a me ku‘u wahi kīhei.” A no kēia‘ōlelo a ke Ali‘i, no laila, ki‘i
akula‘o Loli i ka malo o Lonoikamahiki i loko o kona hōkeo (Kūwalawala) ma
loko o ko Kākuhihewa hale, kahi i waiho ai, ma ke kala ho‘i i ho‘oka‘awale‘ia
nona.
I ka manawa o Loli i komo aku ai i loko o ka hale, a wehe a‘ela i ka hōkeo,
kahi i waiho‘ia aku ai nā mea o ke Ali‘i a‘ike akula‘o Kākuhihewa iā Loli e wehe
ana i ka hōkeo, a laila,‘ōlelo akula i kona kahu pono‘ī, me ka‘ī aku: “E hele‘oe a
‘ōlelo aku i ke kahu o Lonoikamakahiki,‘a‘ole e lawe i ka malo a loa‘a ka inoa o
ke Ali‘i.”
A no ko Kākuhihewa‘ōlelo‘ana pēlā, a laila, hele akula ua kahu nei‘o
Kākuhihewa a hālāwai me Loli,‘ī akula ma ka nīnau: “He aha ia āu e wehe nei i
ka hōkeo o ua hānai āu?”
‘Ī maila‘o Loli: “E wehe a‘e ana wau i ka malo a me ke kapa o ke Ali‘i.”
‘Ōlelo akula ua wahi kahu nei‘o Kākuhihewa: “E ho‘i wale‘oe,‘a‘ole e loa‘a
ka malo iā‘oe, a loa‘a ka inoa o ke Ali‘i [Kākuhihewa].”
Ho‘i akula‘o Loli, nīnau maila‘o Lonoikamakahiki: “‘Auhea kā ho‘i ka
malo?”
‘Ōlelo akula‘o Loli: “‘A‘ole e loa‘a mai ka malo, ua‘au‘a‘ia mai nei e
Kākuhihewa. Aia a loa‘a ka inoa o Kākuhihewa, a laila, loa‘a mai ka malo.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “E ki‘i‘oe i ku‘u malo, a lawe mai, a inā i nīnau
mai iā‘oe, a laila, nīnau aku‘oe i kona inoa.”
Ho‘i akula‘o Loli a wehe hou nō i ka hōkeo; nīnau hou mai ke kahu o
Kākuhihewa. “He aha kāu hana i ka hōkeo?”
‘Ī aku‘o Loli: “I ki‘i mai nei nō wau i ka malo a me ke kapa o ke ali‘i.”
‘Ī akula‘o Kākuhihewa: “He ho‘opa‘a anei‘oe;‘a‘ole anei‘oe e lohe? Ua‘ōlelo
‘ia aku nei‘oe, aia a loa‘a ku‘u inoa, a laila, loa‘a aku ka malo a me ke kapa.”
‘Ōlelo akula‘o Loli: “‘O ka‘u ia i‘ōlelo aku nei i ke Ali‘i a‘u,‘ī mai nei kēlā, e
ho‘i mai wau a nīnau aku i kou inoa.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “‘O ku‘u inoa‘o ke ālialia li‘u o Mānā.”
Ho‘i wale akula‘o Loli me ka nele i ka malo. Nīnau maila‘o
Lonoikamakahiki: “‘O wai ka inoa o ke Ali‘i o O‘ahu?” A laila, ha‘i akula kahi
kahu,‘o Loli: “‘Ī mai nei,‘o ke ālialia li‘u o Mānā.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “O ho‘i a lawe mai i ku‘u malo, i‘ōlelo hou mai,
a laila‘ōlelo aku‘oe, ua‘ōlelo aku wau: “‘O ke ālialia li‘u o Mānā inoa nei nō‘o
Lonoikamakahiki lā. Pēlā‘oe e‘ōlelo aku ai.”
A pau kā lāua kama‘ilio‘ana no kēia mau mea, a‘o kā lāua‘ōlelo hope loa nō
ho‘i ia ma kēia mau mea, a laila, ho‘i akula‘o Loli a ka hale ali‘i o Kākuhihewa.‘O
Kamoa ka inoa a ua hale ali‘i lā. Lālau hou akula nō ua‘o Loli i ka hōkeo, e wehe
ana i ka malo a me ke kapa.
I ia manawa, nīnau hou mai‘o Kākuhihewa: “E Loli! He aha ia āu e wehe hou
nei i ka hōkeo a ko hānai?”
‘Ī aku‘o Loli: “‘O ka malo nō o ke Ali‘i.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “‘A‘ole anei‘oe e lohe,‘a‘ole e loa‘a aku ka malo, a
loa‘a ku‘u inoa?”
‘Ī aku‘o Loli: “Ua‘ōlelo aku nei wau pēlā, akā‘ōlelo mai nei kēlā, me ka
nīnau mai: “‘O wai ka inoa o Kākuhihewa?”
Ha‘i aku nei wau: “‘O ke ālialia li‘u o Mānā.”
‘Ī mai nei kēlā: “‘O ke ālialia li‘u o Mānā inoa nei nō‘o Lonoikamakahiki lā;
a pēlā mai ua Ali‘i lā ia‘u, a‘o ia lā.” A no kēia‘ōlelo‘ana aku a Loli pēlā, a laila,
nīnau a‘ela‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “No ke Ali‘i‘i‘o anei o Hawai‘i
kēia inoa?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “He wahahe‘e.‘A‘ole ona inoa e like me kēia,
he Ali‘i inoa‘ole. Mai maka‘u‘oe. Pili‘ia aku.”
MOKUNA V
KA PILI‘ANA O KĀKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI
Ma hope iho o ko Kākuhihewa lohe‘ana iā Loli no ko Lonoikamakahiki
ha‘i‘ana mai, nona ka inoa, ke mele ho‘i a lāua e ho‘opāpā nei, a laila,‘ōlelo
pū a‘ela nā Ali‘i‘elua, no nā kumu pili a lāua. Maopopo a‘ela, hā‘awi maila
‘o Kākuhihewa i ka‘āina, mai ka lae o Lē‘ahi a ka lae o Ka‘ena, mau iā
‘Ele‘eleualani, ke kāhili nui o Lonoikamakahiki. A no ko Lonoikamakahiki hō‘ole
‘ana aku i ka pili iā Kākuhihewa, a laila, hā‘awi hou maila ua‘o Kākukihewa i ka
‘āina mai ka lae o Ka‘ena a Kalaeoka‘ō‘io ma Kualoa.
A no kēia pili‘ana mai a Kākuhihewa,‘ane‘ane e pau loa‘o O‘ahu nei, a laila,
‘ōlelo aku‘o Lonoikamakahiki: “‘A‘ole e mau ku‘u kāhili i ia pili.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “‘Ole a‘ela ka‘u pili. Iā‘oe mai ho‘i ia wahi.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘O ku‘u kāhili a mau iā loko o ka hale, a laila,‘ae
wau.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “Ua mau;‘o loko wale a‘ela nō kā ho‘i o ka hale ka pili
o kou kāhili lā. Mai lilo hewa ka‘āina iā‘oe.”
A pau kā lāua pili‘ana,‘akahi nō a hā‘awi‘ia aku ka malo a me ke kapa o
Lonoikamakihiki.‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “Iā‘oe mua. E hana mai‘oe i kou inoa, a
pau ho‘i kāu hana‘ana, a laila, iā mākou aku.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Iā‘oukou paha mua, i ka po‘e lawe wale i ka inoa
o kekahi. No‘oukou ihola kā ho‘i ia inoa a‘o ke akāka ia o ko‘oukou inoa; a pau
ho‘i kā‘oukou, a laila, ia‘u aku.”
A no kā Lonoikamakahiki‘ōlelo‘ana aku iā Kākuhihewa pēlā, a laila,
lilo mua a‘ela iā Kākuhihewa ka hana mua o ke mele a lākou i a‘o ai me
‘Ōhaikawili‘ula. A eia ma lalo iho ua wahi mele lā a lāua e ho‘opāpā nei:
‘O ke ālialia li‘u o Mānā,
Ke uhai lā nō.
Ke uhai lā ka wai,
Ke uhai lā ka wai a Kamakahou,
Wai ālialia,
Wai o Mānā.
Me he kai lā ka wai,
Me he wai lā ke kai,
Me he kai lā ka wai a Kamakahou.
‘O ka‘ainakō a‘u i‘ai a kiola, ha‘alele.
Ho‘i aku a mua,
Ho‘ohewahewa mai.
Ho‘i ana i ke kua, i ke alo.
‘O ka iliau loha i ka lā,
Pū‘olo hau kakahiaka.
Hele ke ālia o Ālia‘ōma‘o
Hele kanu kupapa‘u,
‘O ke kaha i Nonohili.
Hālala nā niu i kai o Pōki‘i,
Ho‘ākua wale lā‘o Makali‘i.
“Aia lā, holo ko mākou inoa, a iā‘oe ho‘i.”‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki:
“‘A‘ole no‘oukou ka inoa, no‘u ka inoa.”‘Ī akula‘o Kākuhihewa: “‘O ke akāka
ia o kou inoa ke hana mai‘oe.” A laila, hana akula‘o Lonoikamakahiki i kona
inoa pono‘ī a Hāuna i a‘o mai ai iā ia, a ho‘ohui pū akula me ke mele a ka wahine
o Kaua‘i i a‘o mai ai iā lāua, e like me ma lalo iho:
1)
5)
10)
‘O Kaikahonua iā‘Elekaukama,
‘O Hālalaka‘uluonae,
‘O Nānāmakaika‘eleua,
‘O Māhehaluakama,
‘O Lalo ia, Lalo a‘e Kama,
‘O Ho‘opilikūlō kō i ka manawa,
‘O Kūkuluohalaaniani,
‘O Hāne‘e aku‘o hāne‘e mai,
‘O Hāne‘e i ke au Kama.
‘O ka papa o ka lewa Kama,
‘O ka papa o Kū‘ami,
‘O Paepaeilani,
‘O Kekupuai‘āwa‘awa‘a.
15)
20)
25)
30)
35)
40)
45)
‘O ke au o Haki‘āwihi Kama,
‘O Hākekō‘ai e Lono,
‘O‘Ōpu‘ukahonua, Kamakalewa,
‘O Noiaku Kamāhūola,
‘O Peu‘o Kiha,
Ka papa o Kama,
‘O Hā‘ena Koenamimi,
‘Ōpiopio i ka ulu a Lonoka‘eho.
‘O wai‘oe?
‘O Kākā‘eke,
‘O Hanakā‘eke,
‘O Nānākā‘eke,
‘O Pa‘akā‘eke,
‘O Ma‘akā‘eke,
‘O Kā‘eke ia kū i ka‘ie‘ie,
‘O Kā‘eke ia, Kā‘ekea‘elua,
‘Elua Honokeana ke ana,
‘Elua ana‘opihi,
‘Ekolu Kahana,
‘Elua Mailepai,
‘Elua Honokawai,
‘O Kawailua,
I kolu iā Keka‘a,
‘Ehā lā Māhinahina,
‘O ka luna i‘Alaeloa.
‘Ehā lā‘āina Hono,
‘O Honokahua,
‘O Honolua,
‘O Honokōhau,
‘O Honopou,
‘Ahā lā‘āina Hono,
‘Alima lā iā Kahakuloa,
‘O Kahakuloa lā‘aono,
‘O Makalina lā‘awalu,
50)
55)
60)
65)
70)
75)
80)
‘O Waihe‘e lā‘aiwa,
‘Aiwa i Honokea,
‘O nā māhele i Wailuku.
Ka‘umi,
Kahi Ko‘olau ē,
Kahi Wailuku ē.
Kahi Pā‘ia,
Kahi Kaho‘okuli ke haele;
‘Elua,
‘Elua kū mai,
‘Elua,
‘Elua noho a‘e,
‘Elua,
‘Elua pili wale i Kea‘ahala,
‘Elua,
‘Elua Nua‘ailua,
‘Ekolu,
‘Ekolu Makaiwa,
‘Ekolu,
‘Ekolu Pāpā,
‘Ehā,
‘Ehā Waipi‘o,
‘Ehā,
‘Ehā ka uka i Halehaku,
‘Elima,
‘Elima Pa‘uwela,
‘Elima,
‘Elima Hulē‘ia,
‘Elima,
‘Elima nā kānaka,
Alualu o ke kaha wale i Pā‘ie,
He‘oi‘ahiku,
‘Ehiku Pūlehu,
‘Ehiku Mānā,
85)
90)
95)
100)
105)
110)
115)
‘Ehiku ka‘ōhi‘a i Paukauila,
He‘umi,
He‘umi‘o Lele,
He‘umi,
He‘umi‘o Moloka‘i,
He‘umi,
He‘umi‘o Lāna‘i,
He‘umi,
He‘umi‘o Kanaloa Kaho‘olawe,
Ka hono ka ho‘oku‘i o nā moku,
‘O kāna Pūiki a‘e ka ipo aloha,
Kope a‘e kope a‘e,
Aia Hilo lā,
Ke‘ako maila,
Kaupaku maila,
Aia ko ipo lā,
Ke hele a‘ela,
Kālā‘au i ka waha ē,
Pe‘ahi ka lima ē,
E kūnou nā maka,
O hilahila iā ia ala,
A‘ī wale i nā
kīlou pali ē,
Wai O‘ahu ē.
Ahu maila i luna,
Ha‘aha‘a‘o Kaunuohua,
He pu‘u kolo i Nīhoa,
Kēlā pali ē,
Kēia pali ē,
Pālā‘au ē,
Ka hiwa i lalo ē.
A noho,
A noho e Kū,
Kuhi ua palu ē,
120)
125)
130)
135)
140)
145)
150)
Kūkahaulani,
Makakū manu ē.
He po‘o manu ē,
A he nuku manu ē,
He alelo manu ē,
‘Ā‘ī manu ē,
‘Ēheu manu ē,
Umauma manu ē,
A he kino manu ē,
‘Ūhā manu ē,
He kā manu ē,
Puapua manu ē,
He kuli manu ē,
Wāwae manu ē,
Māiu‘u manu ē,
He hulu manu ē,
Kani‘ā‘ī manu ē,
A he pu‘u manu ē,
He ake manu ē,
Na‘au manu ē.
Ka ua manu iki.
Hele‘oe i waho,
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei,
I ke kā‘e‘e pua,‘o ke‘i‘i,
Ka hāpai pua o Kea‘au;
‘O Hanalei,
‘O Hanalei kumu a ka ua,
I amo a ha‘aha‘a;
I kū i luna o ka pu‘u,
I hala i lalo ka malu,
Ikīki nā hoa, manakā‘ino ē.
E hāpai ka wa‘a,
E‘e‘e aku kānaka,
155)
160)
165)
170)
175)
180)
Me nā houhou,
Me nā nakinaki,
Me nā lanalana,
‘E‘e aku, hoe aku, kau aku.
Ua kau ke ala wa‘a,
‘O Lelepahū,‘o Hawai‘i,
‘O Hawai‘i Nui a Kāne,
‘O Hilo a Kāne a Kapu,
‘O Hilo a ka pali,
‘O Kū‘ai lehua,
Hoa aloha wale o Kalale‘a mā
e noho maila,
E noho maila,
I kū i Kona ka hale,
I Ko‘olau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Hālawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peu ē.
He kua‘o Moloka‘i,
‘O Lāna‘i ke alo,
He aha Molokini?
Kahua a‘ōlelo Wailuku ē,
He aha Kulaloa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui‘o Kaluanui,
Ke kū lā i nā pu‘u māhoe,
Nā hale loulu a Kāne,
I‘ako no‘u i Auahi.
Ka‘uala o Pu‘ukamā‘ele.
‘O Kipapai‘o Honoka‘upu.
‘O ka‘o‘opu o Waikolu,
E ho‘i ana wau e‘ai,
He kala ku‘u i‘a e‘ai ai,
A mā‘ona.
185)
190)
195)
200)
205)
210)
He i‘a pā ia na ku‘u Akua,
Ho‘okomokomo ka wa‘a,
‘O Kaluako‘i,
‘O ke kaha wale o Pu‘umomi,
Ho‘ōmo Wailau,
‘O‘Umipi‘ilani.
‘O ke ālialia o Mānā.
Ke uhai lā nō.
Ke uhai lā ka wai a Kamakahou,
Wai ālialia,
Wai o Mānā,
Me he kai ka wai,
Me he wai ke kai,
‘O ka‘ainakō a‘u i‘ai,
Kiola, ha‘alele, poina,
Ho‘i aku a mua,
Ho‘ohewahewa mai.
Ho‘i ana i ke kua, i ke alo.
‘O ka iliau loha i ka lā.
Pū‘olo hau kakahiaka.
Ho‘i ana i ke kua i ke alo,
‘O Lā‘auhaele,
Hele ke ālia o Ālia‘ōma‘o
Hele a‘e kanu kupapa‘u,
‘O ke kaha i Nonohili.
Hālala nā niu i kai o Pōki‘i,
Ho‘ākua wale lā‘o Makali‘i.
Ma kēia wahi, e ho‘okomo iho i ke mele i koe, he wahi inoa no
Lonoikamakahiki, a‘o ia ke mele i lohe ai‘o Lānahu‘imihaku, a‘o ia ke mele i
kāmau‘ia mai ma luna o ke mele a lāua i a‘o‘ia ai e‘Ōhaikawili‘ula.
I kēlā manawa a Lonoikamakahiki e heluhelu ana i kēlā mele a
‘Ōhaikawili‘ula i a‘o ai iā Kākuhihewa mā, a‘ike akula ua loa‘a kēlā mele iā
Lonoikamakahiki,‘ī akula‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “‘Ē! Ua loa‘a
ho‘i hā kēlā mele iā Lonoikamakahiki?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku iā Kākuhihewa: “‘O ia paha, no ka mea, noho wale
mai nei no mākou i Hawai‘i‘a‘ole ona inoa penei. Mali‘a paha ua holo a‘e kekahi
wa‘a ma ka moana a‘e a Hawai‘i, a‘o mai nei i kēia mele.”
I ka manawa i eo ai‘o Kākuhihewa mā iā Lonoikamakahiki, a laila, kēnā
a‘ela‘o Kākuhihewa i nā kānaka a pau o loko o ka hale, e puka i waho a koe iho
ka hale no ke ali‘i o Hawai‘i, no Lonoikamakahiki. Iā Kākuhihewa i kēnā ai i
nā kānaka e hele, i ia manawa, puka akula nā kānaka i waho. Aia na‘e ua make
maila ka po‘e mua iā Lonoikamakahiki, a no kēia mea, kuemi hou nā kānaka i
loko o ka hale, no ka mea, ua maka‘u akula i ka make mai iā Lonoikamakahiki.
A no ia ho‘i hope‘ana mai o nā kānaka mai waho mai o ka hale, nīnau aku‘o
Kākuhihewa, me ka‘ī aku: “He aha kā ho‘i ka mea i ho‘i hou mai ai nā kānaka i
loko nei? Kainō, he hele aku ko kākou, a waiho iho ka hale nona?”
‘Ī akula nā kānaka: “He aha mai kā kāu!‘O kāu pili‘ino‘ana iho nei;‘o Mea
a me Mea, ua make akula iā Lonikamakahiki. Eia kā, i pili aku nei‘oe, e make
mākou.”
A lohe‘o Kākuhihewa i kēia leo, a laila,‘ōlelo akula‘o ia iā Lānahu‘imihau
mā: “‘Eā! He‘oia‘i‘o kēlā‘ōlelo?”
‘Ī aku‘o ua‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘Ae, he‘oia‘i‘o, no ka mea, pili aku nei
kākou i ka‘āina, a he puni wale a‘e nō koe‘o O‘ahu nei,‘a‘ole kēlā i‘ae mai e pili
i ko ia ala kāhili, no laila, pili mai nei kēlā iā loko o ka hale nei. I pili mai kēlā
nou, no ke Ali‘i, a me nā kānaka,‘o ka pau nō i ka make. Eo akula kākou. Kāhea
‘ia aku ua Ali‘i lā, e ola kākou.” A laila, kāhea akula‘o Kākuhihewa: “E ke Ali‘i o
Hawai‘i ē! E ola. Ua eo iā‘oe.”
A lohe‘o Lonoikamakahiki i kēlā‘ōlelo, a me ka leo kāhea ma loko mai,
a laila, ho‘okō a‘ela‘o ia‘a‘ole e luku aku e like me kāna no‘ono‘o mua‘ana, a
ma ka inoa o kona kānāwai mau, “Kai‘Okia Kānāwai”, no laila,‘a‘ole he luku
hou‘ana a Lonoikamakahiki i koe. A‘o ia nō ho‘i ka ho‘omaka mua‘ana o kā
Lonoikamakahiki ho‘opāpā‘ana.
MOKUNA VI
KA HO‘OPĀPĀ‘ALUA‘ANA,‘AKOLU,‘AHĀ, A ME KA LIMA, A ME KA
HIKI‘ANA MAI O KAIKILANI
Ma hope iho o kēia eo‘ana o Kākuhihewa mā iā Lonoikamakahiki, a laila,
‘ōlelo akula‘o Lānahu‘imihaku mā iā Kākuhihewa, me ka‘ī aku: “E Kākuhihewa,
he nani ia ua eo a‘e nei kākou i ke ali‘i o Hawai‘i ma kēia pili‘ana.‘O kāna eo ho‘i
ia.‘O ko māua mana‘o: e pono iā kākou ke holo i ka lawai‘a. Mali‘a, holo a‘e ma
hope o kākou, a inā e holo a‘e, a mali‘a o le‘ale‘a ua ali‘i nei o Hawai‘i i ka lawai‘a,
a noi a‘e paha i makau, i aho, i maunu; i ia manawa‘o ia e pākīkē‘ia aku ai, eia lā,
he ali‘i‘ike‘ole i ka lawai‘a. A laila, ma ka lawai‘a‘o ia e eo ai iā kākou,‘o ka lilo
kā ho‘i ia o kona kāhili iā‘oe.”
A, no ia mea, ho‘oholo a‘ela‘o Kākuhihewa i kona mana‘o‘ae, ma muli o kā
Lānahu‘imihaku mā‘ōlelo, me ke kānalua‘ole. No ka mea,‘o nā mea a pau a
Lānahu‘imihaku mā e‘ōlelo ai, ma laila wale nō‘o Kākuhihewa e hilina‘i ai.
I ke kakahiaka o kekahi lā a‘e, ho‘omākaukau a‘ela‘o Kākuhihewa mā i nā
wa‘a, a holo akula i ka lawai‘a ma ke ko‘a lawai‘a i‘ōlelo‘ia‘o Akaka. Ma waho
pono aku o Kailua, ma kahi e‘ike aku ana iā Kahuku, ma Ko‘olauloa, a me
Moku‘ōniki, ma ka‘ao‘ao hikina o Moloka‘i. A,‘ike akula‘o Lonoikamakahiki e
holo ana‘o Kākuhihewa i ka lawai‘a, a laila,‘ōlelo akula ua‘o Lonoikamakahiki
i ke kahu iā Loli: “E aho paha e hahai kākou ma hope o Kākuhihewa mā, e
māka‘ika‘i aku ai i ka lawai‘a a ke Ali‘i o O‘ahu nei.”
‘Ī akula‘o Loli i kāna hānai: “Mai une‘oe iā kākou e holo i kai, inā e pa‘akikī
‘oe,‘o ko‘u make nō ia, no ka mea,‘a‘ole‘oe i‘ike i ka lawai‘a.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki iā Loli: “He aha auane‘i kou kumu e make wale
iho ai?”
‘Ī akula ke kahu: “Eia ho‘i ku‘u mea e make ai,‘o ka holo o kāua a ka moana,
nānā aku‘oe i ka lawai‘a a Kākuhihewa mā, le‘ale‘a aku‘oe i kā lākou lā huki mai
i ka i‘a. A, no laila, nonoi aku‘oe i nā mea lawai‘a, pākīkē‘ia mai‘oe, me ko lākou
lā‘ōlelo mai: I hea nō ho‘i‘oe hele mai me kou mākaukau? A, no laila, hilahila
‘oe, a‘o ia ku‘u mea e make ai.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘O ke aha auane‘i ko lākou mea e‘au‘a mai ai ke
noi aku wau i nā mea lawai‘a? He hōlona paha ka mea nāna e‘au‘a ke aho a me
ka makau.”
‘Ī aku ke kahu: “‘Ae, i ka manawa pono ia, no ka mea, ua pono‘ole ko lākou
mana‘o i ko lākou lā eo‘ana iā‘oe.”
A no kēia mea,‘a‘ole he pio o ko ke ali‘i mana‘o ma muli o kā ke kahu‘ōlelo
mai. A ikaika loa a‘ela ko Lonoikamakahiki mana‘o holo i ka nānā i ka lawai‘a a
Kākuhihewa mā.
A, no ko ke ali‘i mana‘o pa‘a loa, no laila,‘ōlelo akula‘o Loli iā
Lonoikamakahiki: “‘Auhea‘oe? He nani ia ke pa‘akikī lā‘oe i ka holo i kai. A, inā
holo kāua i kai, a i le‘ale‘a aku‘oe i ka huki mai a Kākuhihewa mā i ka i‘a, a inā i
noi aku‘oe i ke aho a me ka makau, a me nā mea lawai‘a a pau, a i pākīkē‘ia mai
‘oe, a laila, pepehi iho‘oe ia‘u a make. Lawe a‘e‘oe i ku‘u na‘au i aho nāu,‘o ku‘u
iwi pāpākole no kāu makau, maunu iho‘oe i ku‘u‘i‘o, a‘o ku‘u po‘o no kāu pākā,
a laila, ku‘u iho nō‘oe i ke kai, a kuehu a‘e i ka pākā, a laila, kāhea iho‘oe ma
ku‘u inoa: E Loli ē! E Loli ē, ka i‘a maka‘ole o kai! I pa‘a kā kāua i‘a, e Loli. A laila,
mau ke‘ahi iā‘oe.” A pau kēia‘ōlelo a ke kahu iā Lonoikamakahiki, holo akula
lākou i kai.
KA HO‘ĀKAKA‘ANA I KO LOLI‘ANO A ME KO HĀUNA
Ma ka mokuna mua o kēia mo‘olelo o Lonoikamakahiki, ua‘ōlelo‘ia ma laila
ko Loli a me ko Hāuna‘ano. He mau kānaka haipule‘o Hāuna lāua me Loli, ma
ka inoa o ke Akua o Keawenuia‘umi a ili iho iā Lonoikamakahiki.
He mau kānaka kaulana lāua ma nā moku a puni, no ko lāua mana a me ko
lāua mālama‘ana i ke Akua, a he hiki iā lāua ke hana i nā hana mana he nui, ma
ka inoa o ko Keawenuia‘umi Akua. A, no laila, i‘ōlelo ai‘o Loli, e pepehi iā ia i
mau mea lawai‘a na ke ali‘i na Lonoikamakahiki.
KA HOLO‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI E MĀKA‘IKA‘I I KA LAWAI‘A A
KĀKUHIHEWA MĀ
Iā Lonoikamakahiki mā i holo aku ai i ka moana ma hope aku o
Kākuhihewa mā, ua kaulike a‘ela nā wa‘a o Kākuhihewa mā ma ke ko‘a. Akā,‘o
Lonoikamakahiki, holo akula lāua a ma mua o nā wa‘a o Kākuhihewa mā. Kiola
a‘ela i kona pōhaku hekau, he wahi pōhaku lana‘u‘uku nō ia. A i mea e‘ike‘ia
ai ko Hāuna mana, no laila, he makani nui ikaika kai pā iho i ia manawa. He
wā pōkole na‘e o ka pā‘ana a ka makani, a laila, pau. I ia manawa a ka makani
i puhi ai, ua hemo a‘ela nā pōhaku hekau o nā wa‘a o Kākuhihewa mā. Akā,
‘o ko Lonoikamakahiki mau wa‘a,‘a‘ole he ne‘eu aku,‘o ia mau pa‘a nō, me he
heleuma i loko o ke one. Ma muli na‘e ia o ka mana o ke kahu,‘o Hāuna.
I ia manawa, makemake akula‘o Kākuhihewa i ka pōhaku hekau o ke Ali‘i
o Hawai‘i. A laila mana‘o a‘ela‘o ia (Kākuhihewa)‘o ko Lonoikamakahiki kumu
pili ia e pili mai ai iā Kākuhihewa.
Iā Lonoikamakahiki mā e lana ana ma luna o nā wa‘a,‘ī akula‘o Kākuhihewa
iā Lānahu‘imihaku mā: “Kupanaha ka pōhaku hekau o ke ali‘i o Hawai‘i.”
‘Ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘Ae, ua‘ike māua i kēlā pōhaku lana o ke
ali‘i o Hawai‘i, he nui wale ka pōhaku i like me kēlā.”
A, no kēia‘ōlelo a Lānahu‘imihaku mā, mana‘o‘o Kākuhihewa e ki‘i i
pōhaku nāna i Hawai‘i.‘Ī‘ia aku e Lānahu‘imihaku mā: “‘A‘ole e pono kēlā
pōhaku, no ka mea,‘a‘ole ou mana a me kou mau kahu. No ka mana o Hāuna
wale nō ka mea i pa‘a ai kēlā pōhaku.”
Iā Lonoikamakahiki mā e lana mai ana ma ko lākou wahi, he mea pono
‘ole na‘e ia i ko Kākuhihewa mana‘o, no ka mea, he mea mau i nā lawai‘a,‘a‘ole
e pono e kau‘ia kekahi wa‘a ma mua o kekahi wa‘a. A, no laila i mana‘o ai‘o
Kākuhihewa, he pono‘ole iā Lonoikamakahiki ke kau ma mua o nā wa‘a ma mua
o lākou.
‘Ī aku na‘e‘o Lānahu‘imihaku mā: “Mai mana‘o‘oe pēlā. Inā he mau
mea lawai‘a kā ua ali‘i lā o Hawai‘i, a laila, hewa‘i‘o.” A laila, pau a‘ela ko
Kākuhihewa mana‘o‘ana pēlā.
I ia manawa a Kākuhihewa mā e kama‘ilio ana me Lānahu‘imihaku mā, e lou
ana ka i‘a iā Kākuhihewa.‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “He ulua. Nīnau‘ia aku
ke ali‘i o Hawai‘i.”
A, no ia mea, kāhea akula‘o Kākuhihewa: “Ahāhā! E ke ali‘i o Hawai‘i, he
aha ka i‘a?”
‘Ī aku‘o Loli iā Lonoikamakahiki: “Koho‘ia aku he manō.”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki e like me kā Loli‘ōlelo: “He manō.”
A, no ke koho‘ana aku a Lonoikamakahiki he manō, no laila, nīnau a‘ela‘o
Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “He manō‘i‘o anei?”
‘Ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘A‘ole he manō. Wahahe‘e ke ali‘i o Hawai‘i,
lawai‘a auane‘i ho‘i kākou i kēia ko‘a a kākou e lawai‘a nei, he manō kekahi.
Kainō, ua ho‘ola‘a‘ia kēia ko‘a i ke Akua,‘a‘ole komo ka manō i kēia ko‘a. Pili‘ia
aku,‘akahi hana‘ana a ke ali‘i o Hawai‘i e eo ai.”
A no laila, ma ka‘ōlelo a Lānahu‘imihaku mā,‘ōlelo akula‘o Kākuhihewa
iā Lonoikamakahiki: “E ke ali‘i o Hawai‘i, e pono nō paha ke pili. Inā nō ho‘i he
manō, ua eo mākou iā‘oe, akā ho‘i he ulua ka i‘a e pa‘a nei i kā mākou makau, a
laila, ua eo‘oe iā mākou.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “I aha ka pili?”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “Mai Lē‘ahi a hiki i ka lae o Ka‘ena, mau i ko wahi
pōhaku lana.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
A laila, huki a‘ela‘o Kākuhihewa i ke aho, a i ke kokoke‘ana a‘e i luna, a laila,
‘ī aku‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “He manō. Ua eo kākou i ke ali‘i o
Hawai‘i.”
Nānā a‘ela‘o Lānahu‘imihaku mā, a‘ike ihola he manō, a laila, kūnou akula
‘o ua‘o Lānahu‘imihaku mā iā Kākuhihewa, e ho‘oku‘u aku i ke aho i moku
aku ai ka manō i‘ole ai e‘ike‘ia a‘e. Akā, ua‘ike akula‘o Lonoikamakahiki iā
Kākuhihewa mā e hana ana pēlā. No laila i kāhea aku ai‘o Lonoikamakahiki iā
Kākuhihewa mā: “‘Ē! E ke ali‘i o O‘ahu, mai kalohe iho‘oe,‘a‘ole ke ku‘u aku i
ke aho o moku aku auane‘i ka makau.‘Ike‘ole‘ia aku ka manō, huki a‘e ka manō
i akaka.”
‘O ka huki a‘ela nō ia o Kākuhihewa i ke aho, a‘ike‘ia a‘ela he manō. A no ia
mea,‘ī mai‘o Kākuhihewa iā Lonoikamakahiki: “Ua eo, no ko mākou‘ike maoli
‘ana he ko‘a manō‘ole kēia, no laila wale nō mākou i pili‘ino aku ai.”
He‘oia‘i‘o, he ko‘a manō‘ole kēlā, no ka mea, ua ho‘omanamana‘ia kēlā
ko‘a i mua o ke Akua,‘a‘ole e komo mai ka manō. Akā, ma ka mana o Loli a
me Hāuna, ua lilo ke ko‘a manō‘ole i ko‘a manō. A, eo a‘ela‘o Kākuhihewa iā
Lonoikamakahiki, a lilo a‘ela kekahi hapa o O‘ahu nei iā Lonoikamakahiki, mai
Lē‘ahi a Ka‘ena.
Ma hope iho o kēia mau mea, kupu a‘ela ko Lonoikamakahiki mana‘o le‘ale‘a
i ka lawai‘a, a laila,‘ōlelo akula‘o Lonoikamakahiki iā Kākuhihewa: “E ke ali‘i o
O‘ahu! Hō mai ho‘i kāu wahi makau, i wahi aho mai me ka maunu, a i pākā mai
nō.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “I hea nō ho‘i kou mākaukau hele pū mai‘oe,‘o kā
mākou kā kāu mea i mana‘o ai, i‘ane‘i kou lako?”
‘Ī aku ke kahu‘o Loli: “E ku‘u ali‘i! A, hilahila‘oe, Kainō‘o ka‘u ia e‘ōlelo aku
ana iā‘oe,‘a‘ole kāua e holo mai i kai nei. A no laila, pepehi‘ia nō wau.”
A, e like me ka‘ōlelo mua a kona kahu, pepehi ihola‘o Lonoikamakahiki iā
Loli, a hana ihola e like ma kā Loli a‘oa‘o‘ana. A ku‘u ihola i ke kai, a‘ōlelo ihola
e like me kā Loli‘ōlelo mua: “E Loli! E Loli ē, ka i‘a maka‘ole o kai! I pa‘a kā kāua
i‘a e Loli.”
I ia manawa koke nō, ma hope iho o ka pau‘ana o kāna kama‘ilio‘ana, mau
ana ke‘ahi. No laila, kāhea akula‘o Lonoikamakahiki: “E Kākuhihewa ē, he aha
ka‘u i‘a?”
Noho‘o Kākuhihewa a li‘uli‘u,‘ōlelo akula iā Lānahu‘imihaku mā: “He aha
ka i‘a a ke ali‘i o Hawai‘i?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku iā Kākuhihewa: “Koho‘ia aku he manō, no ka mea,
‘ai a‘ela ka manō i ka makau mua, lālākukui akula ka manō o lalo.”
A no ia mea, e like me kā Lānahu‘imihaku mā‘ōlelo, pēlā nō‘o ia i‘ōlelo aku
ai iā Lonoikamakahiki: “He manō.”
‘Ī mai‘o Lonoikamakahiki: “‘A‘ole, lalau ke ali‘i o O‘ahu nei.”
Nīnau hou aku‘o Kākuhihewa iā Lonoikamakahiki: “A, he aha lā kāu?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘A‘ole kēia he manō, he‘ahi kēia i‘a.”
A, no kēia‘ōlelo‘ana aku a Lonoikamakahiki pēlā, a laila, nīnau a‘ela‘o
Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “He‘ahi‘i‘o anei ka i‘a a ke ali‘i o Hawai‘i?”
‘Ī mai‘o Lānahu‘imihaku mā: “Ua wahahe‘e ke ali‘i o Hawai‘i. Kainō ua‘ike
nō kākou,‘a‘ole he mau ko‘a lawai‘a‘ahi o O‘ahu nei,‘o Ni‘ihau a me Hawai‘i
wale nō nā‘āina ko‘a‘ahi. Pili‘ia aku.”
Kāhea akula‘o Kākuhihewa: “E ke ali‘i o Hawai‘i ē! E pili nō ho‘i paha, mai
ka lae o Ka‘ena a Kalaeoka‘ō‘io. Mau i ko wahi pōhaku lana.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
A laila, ma ka pau‘ana o ka pili a lāua, huki a‘ela‘o Lonoikamakahiki i
ke aho, a kokoke e‘ike‘ia ka i‘a. I ia manawa,‘āha‘i pono akula ua i‘a nei a
Lonoikamakahiki ma lalo pono o nā wa‘a o Kākuhihewa mā. I ia manawa‘ike
maopopo a‘ela ua‘o Kākuhihewa mā, he‘ahi‘i‘o ka i‘a a Lonoikamakahiki. A
laila,‘ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā iā Kākuhihewa: “Ua eo kākou i ke ali‘i o
Hawai‘i, eia lā he‘ahi‘i‘o ka i‘a a ke ali‘i.”
A pili a‘ela ka i‘a ma ka‘ao‘ao o nā wa‘a o Lonoikamakahiki mā, lawe
a‘ela‘o Lonoikamakahiki i ka lei lehua a me ka lei hala i ho‘omākaukau mua
‘ia, a ho‘okomo a‘ela ma ka‘api o ka i‘a, ma nā‘ao‘ao‘elua, a kāhea akula iā
Kākuhihewa: “E ke ali‘i o O‘ahu ē! Mai Hawai‘i loa mai nei kā kēia i‘a.‘O ke‘ahi
maha‘ō‘ō o Umulau, eia lā ke lei mai nei i ka lei hala a me ka lei lehua.”
A lohe‘o Kākuhihewa i kēia‘ōlelo a Lonoikamakahiki, he mea kupanaha ia iā
Kākuhihewa mā. A laila,‘ōlelo akula iā Lānahu‘imihaku mā, me ka nīnau aku: “
‘Eā, ua‘ike anei‘olua, he lei mai nō ko Hawai‘i‘ahi i ka lehua a me ka hala?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
A holo kā lāua‘ōlelo, a laila, ho‘ohuli muku a‘ela nā wa‘a o Lonoikamakahiki,
a kāmakamaka a‘ela i ka i‘a a pa‘a. A laila, hō‘ike‘ike a‘ela i ka lei lehua a me ka
lei hala i mua o Kākuhihewa mā, a eo a‘ela‘o Kākuhihewa.
Ma hope iho o kēia eo‘ana o Kākuhihewa,‘ōlelo akula‘o Lānahu‘imihaku mā
iā Kākuhihewa: “Eo a‘ela kākou ma kēia mau mea, a‘ane‘ane pau loa‘o O‘ahu
nei. No laila, eia ka pono; e pili aku kākou i kahi i koe, mai Mōkapu a Lē‘ahi, mau
i kahi pōhaku lana. E heihei hoe wa‘a, aia nō‘o nā wa‘a e kau koke i ka malo‘o.
Inā e‘ae mai ke ali‘i o Hawai‘i, a laila,‘o ke eo nō ia iā kākou, no ka mea,‘elua nō
āna mau hoe wa‘a.”
A no kēia‘ōlelo a Lānahu‘imihaku mā‘ōlelo akula‘o Kākuhihewa: “E ke ali‘i
o Hawai‘i, ho‘opau‘ia aku kou‘āina i puni.”
‘Ī mai‘o Lonoikamakahiki: “E aha kāua?”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “E heihei wa‘a kākou, aia nō ho‘i‘o nā wa‘a e kau‘ē i
ka malo‘o, nāna ke eo.‘O kahi nō ho‘i i koe a mau i ko wahi pōhaku lana.”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
Ma hope iho o kā lāua pili‘ana, kēnā akula‘o Lonoikamakahiki iā
Kākuhihewa: “Holo‘ē aku ma mua.”
A lohe‘o Lānahu‘imihaku mā i kēia hua‘ōlelo kēnā a Lonoikamakahiki,
‘ī akula iā Kākuhihewa, me ka ho‘olale koke aku‘o Lānahu‘imihaku mā iā
Kākuhihewa e‘ōlelo aku i nā hoe wa‘a e hoe. A,‘o ka holo ihola nō ia.
A hala akula ko Kākuhihewa mā mau wa‘a, a laila, kēnā akula‘o
Lonoikamakahiki i kona mau hoe wa‘a e pā‘ina, a laila, pā‘ina lākou. Akā‘o
Kākuhihewa mā, ke‘ane‘ane akula e nalowale lākou mai ko Lonoikamakahiki
mā mau maka aku. I ia manawa, ho‘olale koke a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kona
mau hoe wa‘a‘elua, iā Kai‘ehu a me Kapahi, e hoe. A laila,‘o ka holo ihola nō ia,
ma Ko‘olauloa ka holo‘ana a hiki ma Kona, a hō‘ea a‘e ma loko o Waimānalo.
Akā,‘o Kākuhihewa mā, ho‘olana ihola lākou, me ke kali o ka hō‘ea mai ma hope
o lākou, me ka mana‘o a kokoke mai, a laila, ho‘opae loa nā wa‘a i ka malo‘o.
I ia manawa a lākou e kali lā, aia na‘e‘o Lonoikamakahiki e holo mai ana ma
loko o Waimānalo, a hiki a‘e i Kailua. Iā Lonoikamakahiki mā e holo a‘e ana a
kokoke i ke awa i ia manawa ko Kākuhihewa‘ike‘ana aku, a laila,‘ōlelo akula
‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “E nānā a‘e‘olua i kēia mau wa‘a e holo
a‘ela ma loko.”‘Ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Lonoikamakahiki kēlā mau
wa‘a, ua eo kākou.”
‘Ī akula‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “Ma hea a‘e nei ho‘i ko lākou
holo‘ana?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “Ma Ko‘olau a‘e nei a ma Wai‘anae, a ma Kona
loa a‘e nei paha.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “‘Ī a‘e ho‘i‘oe na kākou ke eo ke heihei, eia mai nei kā
ho‘i, na lākou lā. Kupanaha‘olua. He puni wale a‘e nō koe o ka‘āina. Ma muli o
kā‘olua mau‘ōlelo wale nō mākou e ho‘olohe nei, a lilo ko‘u noho‘ai moku‘ana
iā Lonoikamakahiki.”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘Ī‘a‘a aku māua i ka heihei me ke ali‘i o
Hawai‘i, no ko māua‘ike iho. He‘umikumamāono ko kākou mau hoe wa‘a, a
‘elua wale nō o ke ali‘i o Hawai‘i.” A eo a‘ela‘o Kākuhihewa, pau loa o O‘ahu iā
Lonoikamakahiki.
Ma hope iho o kēia mau mea, pili akula‘o Kākuhihewa i ke kaikamahine āna,
e ho‘i ka‘āina iā ia, ma ke kōnane na‘e.‘O Kākuhihewa ho‘i,‘o ke kōnane kāna
mea‘oi o ke akamai ma mua o kāna mau hana a pau i a‘o ai. No laila,‘a‘a akula
‘o Kākuhihewa e kōnane me Lonoikamakahiki. A‘ae mai nō‘o Lonoikamakahiki.
Akā,‘o Lonoikamakahiki,‘a‘ole‘o ia i a‘o i ke kōnane,‘o kona manawa i‘ike iki
ai,‘o ia nō kēlā noho‘ana ma Kalaupapa me kona kaikuahine wahine.
Ho‘omaka a‘ela nā pili a lāua a pau, a laila, kau nā‘ili‘ili a pau,‘ōlelo aku‘o
Lonoikamakahiki iā Kākuhihewa: “‘O kāu lawe mua.”
No laila, lawe a‘ela‘o Kākuhihewa i ka‘ili‘ili mua, a lawe‘o
Lonoikamakahiki, ku‘i maila‘o Kākuhihewa, a holo aku‘o Lonoikamakahiki, a
holo pū me Kākuhihewa. A laila, lilo ka hāuna hope iā Lonoikamakahiki. Ma ia
kōnane‘ana, make ihola‘o Kākuhihewa, a ua ho‘oholo ho‘i lāua i ka‘ōlelo, aia a
‘elua hāuna‘ana, a laila, eo kekahi o lāua. A no laila, kau hou ka papa kōnane a
pau nā‘ili‘ili i ke kau, lilo iā Lonoikamakahiki ka lawe mua o ka‘ili‘ili. A ma ia
kōnane‘ana a lāua,‘ane‘ane nō e make iā Lonoikamakahiki. I ia manawa, iā lāua
e kōnane ana, hiki maila‘o Kaikilani ma Kailua, mai Hawai‘i mai.
A‘ike akula nā kānaka i nā wa‘a, nānā akula‘o Lonoikamakahiki, a‘ike akula
‘o Kaikilani kēia, a laila,‘a‘ole he makemake e‘ike aku i ko Kaikilani mau maka,
a i mea e like ai me kona kānāwai i kau ai i Moloka‘i ma hope iho o kona pepehi
‘ana iā Kaikilani. No laila, ho‘olilo loa ihola‘o Lonoikamakahiki i kona mau maka
i ka papa kōnane, i‘ole ai‘o ia e‘ike aku iā Kaikilani.
A,‘o Kaikilani ho‘i, iā ia i pae mai ai i uka, hele akula‘o ia a kū ma waho o
ka pā, ma ka paehumu ho‘i.‘Ike akula‘o ia iā Lonoikamakahiki e kōnane ana,
ua huli aku ke alo i loko o ka hale. I ia manawa, hana akula‘o Kaikilani i ka inoa
o Lonoikamakahiki e like me ka mea i hō‘ike‘ia ma ka Mokuna‘Elima. A penei
kāna kāhea‘ana aku:
1)
5)
10)
‘O Kahikahonua iā‘Elekaukama,
‘O Hālalaka‘uluonae,
‘O Nānāmakaika‘eleua,
‘O Māhehaluakama,
‘O Lalo ia, Lalo a‘e Kama,
‘O Ho‘opilikūloko i ka manawa,
‘O Kūkuluohalaaniani,
‘O Hāne‘e aku,
‘O Hāne‘e mai,
‘O Hāne‘e i ke au a Kama,
15)
20)
25)
30)
35)
40)
‘O ka papa o ka lewa Kama,
‘O ka papa o Kū‘ami,
‘O Paepaeilani,
‘O Kekupuai‘āwa‘awa‘a.
‘O ke au o Haki‘āwihi Kama,
‘O Hākekō‘ai e Lono,
‘O‘Ōpu‘ukahonua,‘O Kamakalewa,
‘O Noiaku Kamāhūola,
‘O Peu,‘O Kiha,
Ka papa o Kama,
‘O Hā‘ena,‘O Koenamimi,
‘Ōpiopio i kaulu o Lonoka‘eho,
‘O wai‘oe?
‘O Kākā‘eke,
‘O Hanakā‘eke,
‘O Nānākā‘eke,
‘O Pa‘akā‘eke,
‘O Ma‘akā‘eke,
‘O ka‘eke ia kū i ka‘ie‘ie,
‘O ka‘eke ia, ka‘eke a,
‘Elua,
‘Elua ia Honokeana ke ana,
‘Elua ana‘opihi,
‘Ekolu Kahana,
‘Elua Mailepai,
‘Elua Honokawai,
‘O Kawailua,
I kolu iā Keka‘a,
‘Ehā lā Māhinahina,
‘O ka luna i‘Alaeloa,
‘Ehā lā‘āina hono,
‘O Honokahua,
‘O Honolua,
Honokohau, Honokawai,
45)
50)
55)
60)
65)
70)
75)
‘O Honopou,
‘Ahā lā‘āina hono,
‘Alima lā iā Kahakuloa,
‘O Kahakuloa lā‘aono,
‘O Makalina lā‘ewalu,
‘O Waihe‘e lā‘aiwa,
‘Aiwa lā Honokea,
‘O nā māhele lā i Wailuku.
He‘umi,
He‘umi o Lele,
He‘umi,
He‘umi o Moloka‘i,
He‘umi,
He‘umi o Lāna‘i,
He‘umi,
He‘umi o Kanaloa Kaho‘olawe,
Ka hono, ka ho‘okui o nā moku,
‘O kāna pūiki a‘e ka ipo aloha,
Kope a‘e, kope a‘e,
Aia Hilo lā,
Ke ako maila,
Kaupaku maila,
Aia ko ipo lā,
Ke hele a‘ela,
Kalā‘au ka waha,
Pe‘ahi ka lima ē,
E kūnou nā maka,
O hilahila iā ia ala,
A‘ī wale i nā
Kīlou pali ē,
Wai O‘ahu ē,
Ahu maila i luna,
Ha‘aha‘a‘o Kaunuohua,
He pu‘u kolo i Nīhoa,
80)
85)
90)
95)
100)
105)
110)
Kēlā pali ē,
Kēia pali ē,
Pālā‘au ē,
Ka hiwa i lalo ē,
A noho e Kū,
Kuhiu palu ē,
Kūkahaulani,
Makakū manu ē,
He po‘o manu ē,
A he nuku manu ē,
He alelo manu ē,
‘Ā‘ī manu ē,
Umauma manu ē,
‘Ēheu manu ē,
He kino manu ē,
‘Ūhā manu ē,
Puapua manu ē,
He kuli manu ē,
Wāwae manu ē,
Māi‘u‘u manu ē,
He hulu manu ē,
Kani‘ā‘ī manu ē,
He pu‘u manu ē,
He ake manu ē,
Na‘au manu ē,
Ka ua manu iki,
Hele‘oe i waho,
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei,
I ke kā‘e‘e pua o ka‘i‘i,
Ka hāpai pua o Kea‘au,
‘O Hanalei,
‘O Hanalei kumu o ka ua,
I amo a ha‘aha‘a,
115)
120)
125)
130)
135)
140)
145)
I kū i luna o ka pu‘u,
I hala i lalo ka malu,
Ikiiki nā hoa, manakā‘ino,
E hāpai ka wa‘a,
E‘e aku kānaka,
E‘e aku, hoe aku, kau aku,
Me nā houhou,
Me nā nakinaki,
Me nā lanalana,
Ua kau ala wa‘a,
‘O Lelepau,‘O Hawai‘i,
‘O Hawai‘i nui a Kāne,
‘O Hilo a Kāne a Kapu,
‘O Hilo a ka pali,
‘O Kū‘ai lehua,
Hoaaloha wale o Kalalea mā
E noho maila.
I kū i Kona ka hale,
I Ko‘olau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Hālawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peue,
He kua Moloka‘i,
‘O Lāna‘i ke alo,
He aha Molokini?
Kahua ao lele Wailuku ē,
He aha Kulaloa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui o Kaluanui,
Ke kū lā i nā pu‘u māhoe,
Nā hale loulu a Kāne,
I‘ako no‘u i‘Auwahi.
Ka‘uala o Pu‘ukamaele,
‘O Kipapai o Honokaupu.
150)
155)
160)
165)
170)
175)
180)
‘O ka‘O‘opu o Waikolu,
E ho‘i ana wau e‘ai,
He kala ku‘u i‘a,
A mā‘ona.
He i‘a pā ia na ku‘u Akua,
Ho‘okomokomo ka wa‘a,
‘O Kaluako‘i,
Ke kaha wale‘o Pu‘umomi,
Ho‘ōmo Wailau,
‘O‘Umipi‘ilani.
‘O ke ālialia o Mānā,
Ke uhai lā nō,
Ke uhai lā ka wai,
Ke uhai lā ka wai a Kamakahou,
Wai ālialia wai‘o Mānā,
Me he kai lā ka wai,
Me he wai lā ke kai,
‘O ka‘āina kō a‘u i‘ai ai,
Kiola, ha‘alele, poina,
Ho‘i aku a mua,
Ho‘ohewahewa mai.
Ho‘i‘ana ke kua, i ke alo.
‘O ka iliau loha i ka lā,
Pū‘olo hau kakahiaka,
Ho‘i‘ana i ke kua i ke alo,
‘O Lā‘auhaele,
Hele a‘e ke ālia o Ālia‘ōma‘o,
Hele a‘e kanu kūpapa‘u,
‘O ke kaha i Nonohili.
Hālala nā niu i kai o Pōki‘i,
Ho‘ākua wale lā o Makali‘i,
Aloha wai hau o Mālama.
Ulu Lonoikamakahiki,
‘O Kamakahikikaiakea,
185)
190)
‘O kula o Kohala o Wākiu,
‘O Lanikāula,
Ku‘u moku i ke kai.
E Lono ē,
Ma ke kua ka‘ike,
Inā mai ka‘ae, ka lohe,
Ka‘ike ē, Lono ē,
Hāliu mai.
A pau kā Kaikilani kāhea‘ana mai i ka inoa o Lonoikamakahiki, a laila, huli
maila‘o Lonoikamakahiki i hope, i nānā aku ko ia nei hana.‘O ke kaikuahine
kēia ona e kū nei ma waho. I ia manawa nui a‘ela ko Lonoikamakahiki aloha,
‘a‘ole na‘e e hiki ke ho‘omanawanui i kona uē‘ana. Akā,‘a‘ole na‘e‘o ia i uē me
ka leo, ma ke kulu o kona mau waimaka i‘ike ai kona uē‘ana.
A no ke kāhea‘ana mai o ke kaikuahine i ko Lonoikamakahiki inoa, a laila,
nānā pono akula ua‘o Lonoikamakahiki iā Lānahu‘imihaku mā. No ka mea, ua
makemake‘o ia e hana aku i ko Kaikilani inoa, akā,‘a‘ole na‘e he makemake‘o
Lānahu‘imihaku mā e hana aku i ka inoa, no ka mea, aia ma ko Kākuhihewa
‘ao‘ao ko lāua mana‘o nui.
I ia manawa, loa‘a a‘ela iā Lonoikamakahiki nā lālani mua‘ehā o ko Kaikilani
inoa, a hui pū a‘ela me nā lālani mele‘apo wale a ua‘o Lonoikamakahiki, a laila,
hāliu akula a kāhea akula i ka inoa o ke kaikuahine ma ke mele penei:
1)
5)
10)
Ku‘u pali lehua i Kilou,
Ku‘u‘āina lehua i lalo ē,
Ku‘u kanaka lehua i ka pali,
Lehua o ku‘u‘āina.
E‘ī a‘e‘oe iā lākou lā,
He keikunāne wau nou.
‘Ae.‘Ae.‘Ae.
A kēlā pu‘u wau,
A kēia pu‘u au,
Lumilumi i kou‘a‘ahu,
Nānā mai ka pali lehua,
‘O wau e lēhei aku ana.
A lohe‘o Kākuhihewa i ka hana a Lonoikamakahiki i ka inoa o ke
kaikuahine,‘ī maila ua‘o Kākuhihewa: “Aia‘o ua‘o Lonoikamakahiki, ke hana
ala i ko ha‘i inoa,‘a‘ole i hana mai i kona inoa.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua hana ho‘i; kainō e hana aku ana, e uē a‘e ho‘i
me ka malihini.”
I ia manawa, hele maila‘o Kaikilani a honi i ka ihu o Lonoikamakahiki, a
uē ihola. A no ka ho‘olale pinepine mai o Kākuhihewa iā Lonoikamakahiki
e hana i ka inoa o ua‘o Lonoikamakahiki. A laila, nīnau akula‘o Kaikilani iā
Lonoikamakahiki: “He aha kēlā a lākou lā e‘ōlelo pinepine mai nei iā‘oe e hana
a‘e?”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki: “E‘ōlelo mai ana lākou lā ia‘u, e hana wau i ku‘u
inoa, no ka mea, ua‘ōlelo‘o Lānahu‘imihaku mā, he ali‘i inoa‘ole au.”
‘Ī aku‘o Kaikilani: “Ua oki ka uē a kāua, hana‘ia aku kā lākou lā koi.”
A laila, hāliu akula‘o Lonoikamakahiki a kāhea akula i mua o ka‘aha i kona
inoa, a hana pū akula nō ho‘i me Kaikilani.‘O ia kēlā mele ma luna a‘e.
A pau kā Lonoikamakahiki mā hana‘ana i ua inoa nei ona, a laila,‘ōlelo
akula‘o Lonoikamakahiki iā Lānahu‘imihaku mā: “He‘oi‘olua o nā kānaka
lapuwale nui wale. No‘u paha auane‘i ka noho a lilo ia‘u kēia moku o O‘ahu nei,
koli ola‘ia‘olua e a‘u.”
MOKUNA VII
KA HO‘OPĀPĀ HOU‘ANA O KĀKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI
NO HĀUNA
‘O ka ho‘opāpā‘ana a ke ali‘i o O‘ahu me ke ali‘i o Hawai‘i, i‘ōlelo
‘ia ma kēia mokuna,‘o kēia kā lāua ho‘opāpā hope loa. A ho‘i pū akula‘o
Lonoikamakahiki me Kaikilani i Hawai‘i.
‘O ke kumu o kēia ho‘opāpā, no Hāuna wale nō. No ka mea, ma hope iho
o ka lilo‘ana o O‘ahu iā Lonoikamakahiki ma nā pili mua‘ana, ua noi mai
‘o Kākuhihewa iā Lonoikamakahiki, e ho‘iho‘i hou‘o O‘ahu iā ia, a penei kā
Kākuhihewa‘ōlelo: “E ke ali‘i o Hawai‘i, e aho e ho‘iho‘i ka‘āina ia‘u, a e ho‘opau
kēlā pili mua, a me kēlā eo mua‘ana. E no‘ono‘o hou mai‘oe i kumu ho‘opāpā
hou na kāua, a inā e eo wau ma ke kumu ho‘opāpā hope, a laila, lilo pau loa‘o
O‘ahu nei iā‘oe, mai kānaka nui a kānaka li‘ili‘i.”
‘O kēia‘ōlelo‘ana a Kākuhihewa pēlā, no Lānahu‘imihaku mā, no ka
mea, ua‘ōlelo‘o Lonoikamakahiki, e koli ola iā Lānahu‘imihaku mā. A‘o
ia wale nō ke kumu i‘ōlelo aku ai ua‘o Lānahu‘imihaku iā Kākuhihewa, e
noi aku iā Lonoikamakahiki e‘imi hou i kumu ho‘opāpā. Akā,‘a‘ole na‘e‘o
Lonoikamakahiki i ha‘i aku i kumu ho‘opāpā na lāua.
Akā, ma hope koke iho o ia wā nō, lawe a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kona
hōkeo a kū i mua o kona alo. A,‘ōlelo akula iā Kākuhihewa: “E ke ali‘i o
O‘ahu nei,‘o kēia hōkeo lā, ua piha i ka iwi o nā ali‘i i make i ke kaua i luna o
Pu‘umane‘o, no ka mea,‘eono ali‘i‘ai moku i make i ke kaua a ku‘u makua kāne e
waiho nei i loko o ka hōkeo.”
‘Ōlelo akula‘o Kākuhihewa: “Wahahe‘e wale!‘O wai kai a‘o mai iā‘oe, he
pau nā ali‘i‘eono i loko o nā hōkeo?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘O wau nō. Aia a‘apōpō hiki mai ku‘u makua
kāne‘o Hāuna, nāna e ha‘i aku iā‘oukou.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa: “A na wai mai nei ho‘i nā‘ōlelo āu e puka mai ana‘o
Hāuna i ka lā‘apōpō?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Na‘u nō, a na ku‘u‘ike.”
I ia manawa nīnau a‘ela‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “‘Eā, he
‘oia‘i‘o anei kēlā a ke ali‘i o Hawai‘i e‘ōlelo maila? He‘ike kona? A e hiki‘i‘o mai
ana anei‘o Hāuna i ka lā‘apōpō?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku: “He wahahe‘e. Na wai kona‘ike?‘O māua nō paha
kona mau kānaka‘ike, mai kona makua kāne mai, a‘o ua‘o Hāuna e noho maila
i Hawai‘i. A,‘o ke kahu nō ona i pepehi ai iā kākou i kai, pau a‘ela nō nā kānaka
‘ike, a‘ o ua ali‘i lā‘eā he‘ole loa.”
‘Ī hou aku‘o Kākuhihewa: “He‘oia‘i‘o, e puka mai ana anei‘o Hāuna i ka lā
‘apōpō?”
‘Ī aku ua‘o Lānahu‘imihaku mā: “He wahahe‘e. Pili‘ia aku.”
‘Ī aku‘o Kākuhihewa iā Lonoikamakahiki: “E ke ali‘i o Hawai‘i ē. He nani ia,
ua loa‘a a‘ela kā kāua ho‘opāpā‘o Hāuna,‘o kona hiki mai i ka lā‘apōpō.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘Auhea kāu kumu e pili ai? I kū ho‘i nei mea‘o
ka pili i ka loa‘a o ke kumu e pili mai ai.”
‘Ī mai‘o Kākuhihewa: “Kainō nō ho‘i‘o O‘ahu nei nō a mau iā Hawai‘i?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Aia kā a lilo‘o O‘ahu nei ia‘u, pili mai nō?”
‘Ī hou mai‘o Kākuhihewa: “Alia ho‘i ia mana‘o ou e ke ali‘i o Hawai‘i. Kainō
‘o O‘ahu iki kā kāua i pili iho nei, koe nō‘o O‘ahu nui?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua pono. Ma nā moku‘okana na‘e ka pili.‘Eono
moku o O‘ahu nei,‘eono nō ho‘i o Hawai‘i.”
A holo a‘ela kā lāua‘ōlelo, i ia pō iho, hiki a‘ela‘o Hāuna i Kailua. A ao a‘e,
ha‘i akula‘o Lonoikamakahiki iā Kākuhihewa: “Ua hiki a‘ela‘o Hāuna, eia i
O‘ahu nei.”
A lohe‘o Kākuhihewa i kēia‘ōlelo a Lonoikamakahiki, a laila, kēnā a‘ela‘o
ia i kāna‘elele iā Kūleonui, he kanaka kaulana‘o ia i ka māmā, a‘ōlelo akula: “E
hele‘oe e nānā a puni‘o O‘ahu nei, a inā i‘ike‘oe iā Hāuna, a laila e pepehi iho, a
hao a‘e i ka waiwai, i eo ke ali‘i o Hawai‘i iā kākou.”
A laila, holo a‘ela‘o Kūleonui a puni‘o O‘ahu nei,‘a‘ole i loa‘a‘o Hāuna. Ho‘i
akula, a‘ōlelo akula iā Kākuhihewa: “Hele aku nei wau a puni‘o O‘ahu nei,‘a‘ole
i loa‘a‘o Hāuna,‘a‘ole nō i puka mai,‘a‘ole he wa‘a holo mai ma ka moana,‘a‘ole
nō ho‘i he wa‘a hekau i ke kai,‘a‘ole he wa‘a kau i uka, he‘ole loa nō.”
I ia manawa i mana‘o ai‘o Kākuhihewa e eo ana‘o Lonoikamakahiki. A laila,
hele akula‘o Kākuhihewa a‘ōlelo aku iā Lonoikamakahiki, me ka nīnau aku: “Ua
hiki mai nei anei‘o Hāuna?”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “Ua hiki a‘ela.”
Lohe a‘ela nō‘o Kākuhihewa i kēia‘ōlelo a Lonoikamakahiki, kēnā hou akula
nō iā Kūleonui, e holo a puni‘o O‘ahu. A laila, holo hou akula nō, a ho‘i akula,
ha‘i akula i ke ali‘i, me ka hō‘ole aku: “‘A‘ole i loa‘a,‘a‘ole nō i hiki mai.” E like
nō me kāna‘ōlelo mua.
Akā, ma ke ka‘apuni mua‘ana a Kūleonui i ua lā lā, ua hiki mua a‘e‘o Hāuna
ma Kailua, e kōnane ana me nā wāhine.‘Ike aku na‘e‘o Hāuna iā Kūleonui e
holo ana, me ka‘alawa o nā maka, ma‘ō a ma‘ō, i‘ike aku ai‘o ia i kona mea i
ho‘ouna‘ia mai ai,‘a‘ole na‘e‘o ia i‘ike aku iā Hāuna, akā,‘o Hāuna kai‘ike mua
aku iā Kūleonui, a no laila‘o ia i pe‘e ai, a pakele akula i nā maka o ka‘elele a
Kākuhihewa.
HE WAHI‘ŌLELO NO HĀUNA
Iā Hāuna e noho ana i Hawai‘i, mana‘o a‘ela‘o ia e imi mai iā
Lonoikamakahiki, a no laila ho‘omākaukau a‘ela‘o ia i nā ukana a pau e ho‘oili
ma luna o kona mau wa‘a. A ka ukana nui o luna o nā wa‘a o Hāuna, he‘ahu‘ula.
Ua ho‘opiha‘ia nā wa‘a mai mua a hope i ka‘ahu‘ula, a‘o ia ho‘okahi nō ka
ukana.
I ia holo‘ana mai, mai Hawai‘i mai a kau ma Kailua,‘ike akula‘o ia e kōnane
ana‘elua wahine me kā lāua mau kāne. I ia‘ike‘ana aku a Hāuna, ua honu ka
papa kōnane, a laila,‘ī aku‘o Hāuna: “Ua make‘olua, inā‘o wau ko‘olua hoa
kōnane, make‘olua ia‘u.”
‘Ī mai ua mau wāhine lā: “Eia mai nō ho‘i ka papa kōnane, kōnane mai.”
‘Ī aku‘o Hāuna: “Alia kākou e kōnane, aia a hala akula ka‘elele a
Kākuhihewa, a laila, kōnane kākou. E pono na‘e ke uhi i ke kapa ka papa kōnane,
a laila,‘ōlelo ka pili ma mua, a holo, a laila, kōnane.”
A hala akula‘o Kūleonui,‘ōlelo a‘ela lākou no ka pili, a ho‘oholo a‘ela lākou.
A penei ka pili‘ana.‘Ōlelo mai nā wāhine iā Hāuna: “‘A‘ole a māua kumu‘ē a‘e
e pili aku ai,‘o nā kino wale nō o māua. A inā nō ho‘i, ua make māua iā‘oe ma ka
hāuna o ka papa mua, a laila, lilo nō ho‘i māua nāu.”
‘Ī akula‘o Hāuna: “He mau wa‘a kaulua ko‘u‘elua, ua piha i ka waiwai.‘O ka
waiwai nui na‘e o luna, he‘ahu‘ula, a inā i make wau iā‘olua, no‘olua ka wa‘a a
me ka ukana o luna a pau, a me nā kānaka pū o luna.”
‘Ī maila nā wāhine: “Ua mau.”
‘Ōlelo akula‘o Hāuna: “Ia‘u ka uhau mua i koe.”
He‘oia‘i‘o, ma ko lākou hahau mua‘ana, ma mua o ko lākou pili‘ana, a me
ka uhi‘ana i ke kapa, ua maopopo iā Hāuna e make ana‘o ia. Akā, no ka‘ike
‘ana aku iā Kūleonui, no laila‘o ia i‘ōlelo ai , alia e uhau a hala aku ka‘elele a
Kākuhihewa, e uhi‘ia ka papa i ke kapa. Akā, i ka ho‘omaka‘ana e lawe a‘e i
ke kapa, lilo pū a‘ela me ka‘ili‘ili a nā wāhine i‘ike ai he maika‘i, ma ka lima o
Hāuna. A laila, hahau a‘ela‘o Hāuna, make ihola nā wāhine.
‘Ī akula‘o Hāuna: “Ua lilo‘olua ia‘u.”
‘Ī aku ua mau wāhine nei: “ He mau kāne kā māua, pehea lā auane‘i māua e
pono ai?”
‘Ī aku nā kāne: “‘A‘ole a‘olua‘ōlelo kuhikuhi no māua, no ka mea, ua lilo
‘olua.”
A laila, kāhea a‘ela nā kāne a ua mau wāhine lā iā Hāuna: “Lawe‘ia nā
wāhine nāu, ua eo iā‘oe, no ka mea,‘a‘ole na ha‘i aku kā lāua mea i pili ai, na
lāua nō.”
A no ia mea, lālau akula‘o Hāuna i nā wāhine a nāki‘i a‘ela i ka malo i kekahi
wahine a me kekahi wahine, kauō akula i kahi a nā wa‘a e kau ana. A no ia kauō
‘ana o Hāuna i nā wāhine, no laila, ua kapa‘ia ka inoa o kēlā wahi‘o Ka‘ōhao, ma
Kailua, Ko‘olaupoko, O‘ahu, a hiki mai i kēia lā.
Hele pū akula ua mau wāhine nei me Hāuna a hiki i nā wa‘a,‘ōlelo akula i
kekahi wahine: “Eia ko‘u wa‘a a me nā ukana o luna mai mua a hope, a eia ko‘u
mau kānaka, he mau kānaka lawelawe nou;‘a‘ole he mau kānaka moe aku nāu.”
A e like me ka‘ōlelo i kēlā wahine, pēlā nō ka ia nei‘ōlelo‘ana i ka lua
o ka wahine. A ha‘alele ihola‘o ia i nā wāhine, a hele akula e hālāwai me
Lonoikamakahiki.
MOKUNA VIII
KA HŌ‘IKE‘ANA A LONOIKAMAKAHIKI I KA IWI O NĀ ALI‘I I MAKE IĀ
KEAWENUIA‘UMI
A hiki akula‘o Hāuna a hālāwai me Lonoikamakahiki,‘ī akula‘o
Lonoikamakahiki: “Inā e hiki‘ole mai nei‘oe i kēia lā,‘o ka pau nō ia o‘u i kālua,
eia lā, ua mākaukau ka umu no‘u.”
‘Ī aku‘o Hāuna: “Ua eo iā‘oe, hō‘ike‘ia aku nā iwi o nā ali‘i i make i ke kaua i
ka wā o ko makua kāne‘o Keawenuia‘umi.”
I ia manawa, lālau a‘ela‘o Hāuna i nā iwi o ko Kohala ali‘i. Ua haku‘ia i ka
hulu, ua kama‘aha‘ia a pa‘a, a‘ōlelo akula iā Lonoikamakahiki: “Eia kēia ali‘i‘o
Pālahalaha, ko Kohala ali‘i, ka Wohilani keiki. Me mākou nō ka noho‘ana, a‘ike
i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele, a i ke kaua nei a ko makua kāne i luna o Pu‘umane‘o,
make nō ia mākou. Lilo nā iwi iā mākou, komo i loko o ka hōkeo.”
I ia manawa, lālau akula‘o Lonoikamakahiki, a kiola akula ma ke alo o
Kākuhihewa, a kani akula ke oli:
Pālahalaha wale,
Ka moe a Kohala,
I lalo ke alo.
Ehuehu mai ana ia‘u,
Ka pua o Ko‘olau, o Mo‘olau.
Kai mai ana ka waiho a Puakea,
Kākā‘āko ana Kukuipahu.
I nā mai ua mea lā!
I ka waiho‘ana o kēia mea a Lonoikamakahiki i ho‘olei aku ai ma ke alo o
Kākuhihewa, a laila, nīnau aku‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “‘O wai
kēia?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Pālahalaha,‘o ko Kohala ali‘i, kā Wohilani
keiki. Me Keawenuia‘umi nō kahi i noho ai, a‘ike i ka‘u‘uku o mākou, ha‘alele, a
ke kaua a Keawenuia‘umi i luna o Pu‘umane‘o, make nō ia mākou. He kaikaina
nō na‘e no Keawenuia‘umi. He‘āina maika‘i‘o Kohala, he moku nui nō.”
A laila,‘ōlelo hou aku‘o Hāuna iā Lonoikamakahiki: “Eia hou nō kēia ali‘i, he
kaikaina nō no ko makua kāne. Me mākou nō kahi i noho ai,
a‘ike i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā mākou, hele a kipi mai ma kekahi‘ao‘ao,
mana‘o e he‘e mākou, a ke kaua a mākou i luna o Pu‘umane‘o make iā mākou.
Pau nā iwi i ka holehole, komo i loko o ka hōkeo.”
A lohe‘o Lonoikamakahiki i kēia‘ōlelo, a laila lawe a‘ela‘o ia i nā iwi o ke
ali‘i o Hāmākua a pa‘a i ka lima, ua haku‘ia nō i ka hulu e like me ka hana‘ana i
ko Kohala. A ma mua o ko Lonoikamakahiki kiola‘ana aku i ia mea i mua o ko
Kākuhihewa alo, a laila oli akula‘o ia:
‘Akahi āu‘opu mai,
‘Alua āu‘opu mai.
‘O Keau wale a,
A kānaka i ka hele i ka ua,
Kīkī a kōlea,
He ho‘olono pakaua o Hilo.
He‘a‘a mai‘oe,
E‘ai pū no‘oe?
Eia mai ua mea lā!
Waiho kēia mea ma ke alo o Kākuhihewa. Nīnau a‘ela ua‘o Kākuhihewa iā
Lānahu‘imihaku mā: “‘O wai kēia?”
A laila, ha‘i akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Pūmai‘a kēia, ke keiki a
Wanu‘a, ko Hāmākua ali‘i ia, he kaikaina nō no Keawenuia‘umi. Me mākou nō
ka noho‘ana, a‘ike i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele, a i ke kaua a mākou i luna o
Pu‘umane‘o, make nō iā Keawenuia‘umi. Lilo nā iwi iā mākou, komo i loko o ka
hōkeo,‘o ia na mau iwi.”
Lālau hou ihola nō‘o Hāuna i ka iwi o kekahi ali‘i, mai loko a‘e o ka hōkeo,
a‘ōlelo akula iā Lonoikamakahiki: “Ē! Eia hou nō kēia makua kāne ou,‘o
Hilohāmākua, ko Hilo ali‘i, keiki a Kulukulu‘ā, he kaikaina nō no ko makua
kāne. Me mākou nō kahi i noho ai, a no ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā mākou, hele
a ma kekahi‘ao‘ao, kipi mai, a i ka ho‘ouka kaua a mākou i luna o Pu‘umane‘o,
make nō i ko makua kāne, pau nā iwi i ka holehole, komo i loko o ka hōkeo.”
A laila, lālau akula‘o Lonoikamakahiki, a oli a‘ela:
‘O Hilo ia!‘O Hilo ia!
‘O Hilo ia o ka ua kina,
Ka ua kinakina,
Ka ua mao‘ole o Hilo.
‘O Hāmākua ia, he pali,
Pēpē ka laukī o Kāmae,
Kāmae loa Hāmākua.
Eia mai ua mea lā!
Waiho ana ma ke alo o Kākuhihewa. Nīnau a‘e kēlā iā Lānahu‘imihaku mā: “
‘O wai kēia?”
‘Ī aku‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Hilohāmākua ia, kā Kulukulu‘ā keiki ia, ko
Hilo ali‘i ia, he kaikaina nō no Keawenuia‘umi. Me mākou nō ka noho‘ana, a ike
i ka‘u‘uku o mākou, ha‘alele, a i ka ho‘ouka kaua a mākou i luna o Pu‘umane‘o,
make nō iā Keawenuia‘umi. Pau nā iwi i ka holehole, komo i loko o ka hōkeo,‘o
ia na.”
A pau a‘ela‘ekolu ali‘i i ka hō‘ike‘ia, koe‘ekolu ali‘i i koe,‘ī hou aku‘o
Hāuna: “Eia hou nō kēia ali‘i, he makua kāne nō no‘u, he kaikaina nō no
Keawenuia‘umi. Me mākou nō ka noho‘ana, a‘ike i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā
mākou, a i ka ho‘ouka kaua a mākou i Pu‘umane‘o, make nō iā Keawenuia‘umi.
Pau nā iwi i ka holehole, komo i loko o ka hōkeo.”
A laila, lawe a‘ela‘o ua‘o Lonoikamakahiki iā Līlīlehua, kā Hua‘ā keiki, ko
Puna ali‘i ho‘i. A oli akula i mua o Kākuhihewa:
‘O Līlīlehua lā,
Ko e papai Waimea,
Moloka‘i ua‘ino.
A pā Ko‘olauwahine o lalo,
Komo ku‘u kāne hale Mānā.
Momomoe aku māua i Wāwaenohu,
‘Ike māua i ka uē a ke Akua lā.
Eia mai ua mea lā!
A waiho akula kēia mea ma ke alo o Kākuhihewa, a laila, nīnau a‘ela‘o ia:
“‘O wai kēia?”
‘Ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Līlīlehua ia,‘o ko Puna ali‘i, kā Hua‘ā
keiki. No ia nei ka‘āina maika‘i,‘o ka hele nō ia o ka hala a me ka lehua a lu‘u i
ke kai,‘o ka‘āina‘a‘ala ho‘okahi nō kēia o Hawai‘i. Me mākou nō ka noho‘ana
o kēia ali‘i, he kaikaina nō no Keawenuia‘umi,‘ike i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā
mākou. A i ka ho‘ouka kaua a mākou i luna o Pu‘umane‘o, make nō ia mākou,
pau nā iwi i ka holehole‘ia, komo i loko o ka hōkeo,‘o ia na.”
A pau kēia, lālau hou nō‘o Hāuna i ka iwi o kekahi ali‘i i loko o ka hōkeo,
i ko Ka‘ū ali‘i, a‘ōlelo akula iā Lonoikamakahiki: “Eia hou nō kēia ali‘i,‘o ko
Ka‘ū ali‘i. He makua kāne nō no Keawenuia‘umi. Me mākou nō kahi i noho ai,
a‘ike i ka‘u‘uku o mākou, ha‘alele a ke kaua i luna o Pu‘umane‘o, make nō iā
Keawenuia‘umi. Lilo nā iwi iā mākou, komo i loko o ka hōkeo.”
A laila, lawe a‘ela‘o Lonoikamakahiki a pa‘a ma ka lima, a laila oli akula:
Aloha Kahalemilo o ka lā lā,
Hale pākaiāulu o Moanauli.
Uli hewa ka‘ili,
Me he mea i moe a ipo lā.
No Hanalei nei aloha,
No ku‘u kāne lau‘awa o Puna.
Kūmoena kalukalu Kapa‘a,
‘Ōhai huli Papiohuli.
Eia mai ua mea lā!
Ho‘olei akula ua‘o Lonoikamakahiki i nā iwi hā‘ule āna ma ke alo o
Kākuhihewa. A laila, nīnau a‘ela‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā:
“‘O wai kēia?”
‘Ī akula‘o Lānahu‘imihaku mā: “‘O Kahalemilo kēia,‘o kā‘Īmaikalani keiki,
ko Ka‘ū ali‘i, he kaikaina nō no Keawenuia‘umi. Me mākou nō kahi i noho ai, a
no ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā mākou, a mana‘o e kaua mai iā mākou a luna o
Pu‘umane‘o, make nō iā makou,‘o ia na.”
A laila, lawe hou a‘ela nō‘o Hāuna i nā iwi o ko Kona ali‘i, a‘ōlelo akula iā
Lonoikamakahiki: “Eia hou nō kēia ali‘i,‘o Mō‘īhala ke keiki a Heapae, ko Kona
ali‘i, he kaikaina nō no ko makua kāne. Me mākou nō ka noho‘ana, a no ka‘ike
i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele, hele a ma kahi‘ē; kipi mai iā Keawenuia‘umi, a i ka
ho‘ouka kaua‘ana a ko makua kāne i luna o Pu‘umane‘o, pau nō iā mākou i ka
make, holehole‘ia nā iwi, komo i loko o ka hōkeo.”
A laila, lawe a‘ela‘o Lonoikamakahiki a pa‘a ma ka lima, a oli akula:
‘O Mō‘īhala nei,
Ke nonoi a‘ela i ka makani,
Ka manu o Kuolohia,
‘O Wai‘ale‘ale, i ka mauna,
‘O Wai‘ale‘ale, i ka mauna.
Kahe Kawaikini,
A Kāne i ka la‘i,
E ukali aku au o ka ipo,
Waialua lā waiho,
I waiho i ka hale makamaka,
Loa‘a ke kauna,
Kahi e kipa aku ai.
Eia mai ua mea lā!
Ho‘olei akula‘o Lonoikamakahiki, pahu ana ma ke alo o Kākuhihewa. A
laila, nīnau a‘ela‘o Kākuhihewa iā Lānahu‘imihaku mā: “‘O wai kēia?”
‘Ī akula lāua: “‘O Mō‘īhala kēia,‘o ko Kona ali‘i, he‘okana nui kēia o Hawai‘i.
He kaikaina nō na‘e‘o Mō‘īhala no Keawenuia‘umi. Me mākou nō ka noho‘ana,
a no ka‘ike i ko mākou‘u‘uku, ha‘alele iā mākou, hele a ma kekahi‘ao‘ao, kipi
mai, kuhi i ia kipi‘ana, āna e pakele. I pi‘i a‘e ka hana i ka ho‘ouka kaua a mākou
i luna o Pu‘umane‘o, make nō iā Keawenuia‘umi.”
Ma kēia hō‘ike hope‘ana a Lonoikamakahiki i ko Kona ali‘i,‘o ka pau loa nō
ho‘i ia o O‘ahu nei iā Lonoikamakahiki.
Ma hope iho o kēia manawa,‘ōlelo akula‘o Lonoikamakahiki iā Kaikilani:
“He nani ia, ua puni a‘e nei O‘ahu nei iā kāua, noho‘oe‘o kaua, eia lā, he‘āina
‘olu‘olu, he kanaka iki, kanaka nui.”
‘Ī akula‘o Kaikilani: “Ua pono ia, akā, e ho‘i kāua e ho‘oponopono iā Hawai‘i
a pono. A laila, ho‘i hou mai iā O‘ahu nei. Aia nā ali‘i o Hawai‘i lā, ua kipi, ua hao
a‘ela nā ali‘i a pau iā‘oe.‘O ko hiki nō i Hawai‘i‘o ka ho‘ouka nō ia o ke kaua.
Pania maila nō e nā kānaka mai‘Anaeho‘omalu a ka lae o Kauhola.”
A no kēia‘ōlelo‘ana aku a Kaikilani pēlā, ho‘olale koke a‘ela‘o
Lonoikamakahiki i nā wa‘a, a holo akula lākou. Ma kēia holo‘ana a
Lonoikamakahiki,‘a‘ole na‘e i holo aku ma Kohala, akā, ma waho loa nō a hiki
i Kealakekua. I ia hiki‘ana aku o Lonoikamakahiki mā, ua pau mai nā ali‘i o
Kona a pau a me nā kānaka i Kohala, no ke kali nō iā Lonoikamakahiki‘o ka
puka aku nō, ma Kohala‘o ka luku nō. Akā, iā Lonoikamakahiki i hiki aku ai,
ho‘ouna akula‘o ia i‘elele i Ka‘ū e ki‘i aku iā Pupuakea. E hele mai e hālāwai me
kona kaikua‘ana (Lonoikamakahiki) i kūkā ai lāua no ka luku aku i nā ali‘i kipi o
Hawai‘i.
A i ka hiki‘ana mai o Pupuakea, kūkā a‘ela lāua a holo, a laila, ho‘ouna‘ia
akula kekahi‘elele e Pupuakea, e ki‘i aku i nā kānaka a pau e hele mai no ke
kaua. No ka mea,‘o Ka‘ū,‘o ia wale nō ka‘okana i koe,‘a‘ole i kipi, no ka mea,
ma laila nō‘o Pupuakea, kahi i noho ai, ma hope iho o ko Lonoikamakahiki holo
‘ana i O‘ahu. A lohe a‘ela nā kānaka, a laila, hele maila lākou ma uka o Ka‘ū a ma
uka o Kona. A,‘o ka luna ho‘i i ho‘ouna‘ia, hiki maila ia ma Kealakekua, ma kahi
e noho ana‘o Lonoikamakahiki lāua me Pupuakea. Ma hope iho o kēia lohe‘ana,
ua hala a‘e nā kānaka i Pu‘uanahulu, a ma laila kahi i ho‘onoho ai‘o ke kaua.
Akā na‘e, i ia manawa,‘ike maila ka‘ao‘ao kipi i kai o‘Anaeho‘omalu i ka‘ula
o ke‘ā o Pu‘uanahulu i nā kānaka, he mea ha‘oha‘o na‘e ia i nā kipi. Mana‘o na‘e
kekahi po‘e kipi, he kaua, a ma ka mana‘o ho‘i o kekahi po‘e, he po‘e kānaka nō
no lākou (nā kipi), no ka mea, ua mana‘o‘ia, aia nō‘o Lonoikamakahiki i O‘ahu,
no ka mea ho‘i,‘a‘ole he po‘e nāna i‘ōlelo aku, ua puka a‘e‘o Lonoikamakahiki i
Kealakekua.
Ma kēlā lā a nā kipi e ha‘oha‘o lā, a ma ia pō iho, iho akula‘o
Lonoikamakahiki me kona kaikaina me Pupuakea, a me nā kānaka a pau
i mākaukau no ka ho‘ouka kaua. I kēlā pō, i nā kānaka i iho aku ai mai
Pu‘uanahulu aku i ia manawa, mana‘o a‘ela nā kipi, he kaua kēia, no ka mea, aia
ma ka lima o nā kānaka, nā lama (he mau ihoiho kukui) e‘ā ana mai mua a hope
o ka huaka‘i kaua a Lonoikamakahiki. No laila, ho‘omākaukau a‘ela nā kipi i ke
kaua, a ho‘ouna akula i luna e ha‘i aku i nā kānaka a me nā ali‘i o ka‘ao‘ao kipi i
ho‘onoho‘ia mai‘Anaeho‘omalu a Kohala loa. Akā, iā Lonoikamakahiki mā i iho
mai ai, hālāwai mua ihola me nā kipi i Wailea,‘o ka ho‘ouka koke ihola nō ia o ke
kaua. A pau ihola nā kipi i ka luku‘ia, a lanakila a‘ela‘o Lonoikamakahiki ma ia
ho‘ouka kaua‘ana.‘O ka ho‘ouka kaua‘ana kēia a Lonoikamakahiki i kaheāwai
ai ke koko i kai o Wainānāli‘i, a no laila, ua kapa‘ia ia kaua a Lonoikamakahiki‘o
Kaheāwai.
MOKUNA IX
NĀ HO‘OUKA KAUA A LONOIKAMAKAHIKI
Ma hope iho o ke kaua a Lonoikamakahiki i Kaheāwai, ma ke kakahiaka nui,
‘ike‘ia maila‘o Lonoikamakahiki e ka‘ao‘ao kipi e hele aku ana i ke‘ā o Kanikū.
A laila, ho‘i akula nā kānaka o ka‘ao‘ao kipi a ha‘i akula i ko lākou pūkaua
(‘alihikaua) iā Kanaloapūlehu, me ka‘ī aku:
“Eia a‘e‘o Lonoikamakahiki me Pupuakea mā, ua pau mai nei kekahi po‘e i
ka make, ua he‘e mai nei kākou (nā kipi).”
No laila,‘ōlelo a‘ela‘o Kanaloapūlehu iā Kanaloakūakawaiea ko Hilo ali‘i:
“Hō aku ke kaua i Kauna‘oa i ke one nui, i ho‘ouka ai ke kaua i laila, i hiki a‘e ai
ia‘o Lonoikamakahiki i laila, ua pa‘a mua iā kākou ke one, na lākou ia e hele a‘e,
kanu mai ke one i nā maka, lilo lākou i laila e‘āna‘anai ai, hao aku nā pōhaku,‘o
ka lanakila nō ia.” E like me ka‘ōlelo a Kanaloapūlehu iā Kanaloakūakawaiea, a
laila, lawe‘ia akula nā kānaka o ka‘ao‘ao kipi a ho‘onoho ma Kauna‘oa (aia nō
kēlā wahi ma waena o Puakō a me Kawaihae). Ma ke ehu awakea (‘aina awakea),
hālāwai akula‘o Lonoikamakahiki me nā kipi, a‘o ka ho‘ouka ihola nō ia o ke
kaua, a lanakila ihola‘o Lonoikamakahiki ma ia ho‘ouka kaua‘ana, a he‘e akula
‘o Kanaloapūlehu mā me nā kipi a pau, ma ka‘ehu ahiahi.
Iā Kanaloapūlehu mā i he‘e aku ai me nā kipi, loa‘a akula ko Kohala po‘e
kipi mai a me ko Hāmākua mai, ma kahi i kapa‘ia‘o Nakikiaianihau.‘Ī akula‘o
Kanaloapūlehu mā i ko Kohala po‘e kipi mai a me ko Hāmākua: “Ho‘i hou aku
kākou i hope, a i Haleokapuni kākou e ho‘omoana ai.‘A‘ole auane‘i he mea pi‘i
aku o kākou i luna o Pu‘ukoholā. Aia a‘ike aku kākou iā Lonoikamakahiki e
hele mai ana i Nakikiaianihau mā, a laila, ho‘i aku kākou a luna o Pu‘ukoholā, i
ho‘olu‘e iho nā pōhaku o luna, a laila, make ko lākou kaua (ko Lonoikamakahiki
mā).”
E like me ka mea i‘ōlelo‘ia e ka pūkaua nui, pēlā nō i ho‘olohe aku ai nā
ali‘i a pau. No laila, ho‘i akula lākou a ho‘omoana ihola ma Kaleokapuni, ma
lalo pono o ka heiau‘o Pu‘ukoholā a me Mailekini, ma Kawaihae, a e like me ka
mana‘o o ka‘ao‘ao kipi. Akā,‘a‘ole‘o Lonoikamakahiki i hele e like me kā nā kipi
mana‘o wale‘ana.
Ma hope iho o ko Lonoikamakahiki lanakila‘ana i ke kaua ma Kauna‘oa, a
laila, nīnau a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kāna mau kāhuna i kahi e hiki ai ke hele
a lanakila.‘Ōlelo akula nā kāhuna iā Lonoikamakahiki: “Ma uka ke hele ma ke
pili a hiki i Pu‘upā, ma laila ka ho‘ouka kaua nui, no ka mea,‘o Kona wale nō kā
kākou i ho‘ouka aku nei,‘a‘ole kākou i‘ike aku iā Hilo a me Puna,‘a‘ole kākou i
‘ike aku iā Hāmākua,‘a‘ole‘o Kohala, he wahi moku‘u‘uku ia i kaua hope‘ia, e
pono ke ki‘i mua i nā kolu, iā Puna, Hilo, a me Hāmākua.” A, e like me ka‘ōlelo a
nā kāhuna a ua‘o Lonoikamakahiki, pēlā nō‘o ia i ho‘olohe aku ai.
I ia pi‘i‘ana a Lonoikamakahiki mā mai Kauna‘oa aku, a waena pili ma ke
aumoe,‘ike akula lākou i ke ahi a nā kipi e‘ā mai ana i Pu‘upā. Nīnau a‘e‘o
Lonoikamakahiki i nā kāhuna: “ He aha kēlā ahi?”
‘Ī maila ke kahuna: “He kaua, he ahi na nā kipi‘āina.”
Nīnau aku‘o Lonoikamakahiki: “A pehea kākou?”
‘Ī akula nā kāhuna: “Ho‘ouna‘ia aku i ho‘okahi kanahā kanaka, me nā lama
ma ko lākou lima, i‘ehā lama a ka mea ho‘okahi e hō‘a‘ā ai, a laila, ho‘ā a‘e i ke
ahi i hiki aku ai kākou i kahi a lākou i ho‘omoana ai. A laila,‘o ka ho‘omaka nō
ia o ke kaua, i alualu aku ma hope nei a,‘o kēlā po‘e mai ho‘i, he kanahā,‘o ko
lākou he‘e nō ia.”
I ia manawa a ke kahuna i‘ōlelo ai, ho‘ouna akula‘o Lonoikamakahiki i
ho‘okahi kanahā kanaka me Pupuakea pū,‘o ia ke kanahā kumamākahi. A,
hana a‘ela lākou e like me ka‘ōlelo a ke kahuna,‘ehā lama pākahi a nā kānaka,
a hele akula ma kahi a ke kahuna i kuhikuhi ai. A hala akula lākou a ma waho
pono aku o kahi a ka po‘e kipi e ho‘omoana ana, hō‘a‘ā maila lākou i nā lama
‘ehā kanahā. A ho‘ōho a‘ela me ka leo nui: “ I luna o ke kipi‘āina! I luna o ke kipi
‘āina!!” A pēlā aku. A,‘ike a‘ela nā kipi i nā lama e‘ā ana, a me nā leo ho‘ōho, a
helu akula lākou (nā kipi) i ka nui o nā lama, pākahi, ua like me‘ehā kanahā, a
alualu akula. Iā lākou (nā kipi) i hala aku ai, hiki akula‘o Lonoikamakahiki me
kona pū‘ali kaua, a i ka ho‘ouka kaua‘ana me ko Pupuakea pū‘ali, lanakila maila
‘o Pupuakea, a‘emi hope maila nā kipi. A, i loko o ia emi hope‘ana, e ho‘omoana
aku ana‘o Lonoikamakahiki me kona pū‘ali, a‘o ka ho‘ouka ihola nō ia, a ma ia
ho‘ouka‘ana, hui a‘ela nā pū‘ali‘elua;‘o ko Lonoikamakahiki me ko Pupuakea
pū‘ali, a pau ihola nā kipi i ka luku‘ia. A‘o ke koena, he‘e akula a uka o‘Ōuli ma
Waimea i ua pō nei, a luku‘ia maila nō e kekahi po‘e kipi o lākou, me ka mana‘o
o ko Lonoikamakahiki po‘e kēia e he‘e nei. No laila, pau loa ke koena o nā kipi
i pakele mai i ke kaua ma Pu‘upā. No laila, ma kēia kaua‘ana, ua kapa‘ia kēia
kaua a Lonoikamakahiki‘o Pu‘upā,‘o ia ke kolu o kā Lonoikamakahiki ho‘ouka
kaua‘ana.
Ma ke ao‘ana a‘e, i kēlā pō i ho‘ouka kaua ai ma Pu‘upā, ku‘i akula ka lono i
nā wahi‘ē a‘e, aia‘o Lonoikamakahiki i Pu‘upā. No laila,‘o ka po‘e e ho‘omoana
ana ma Haleokapuni i Kawaihae, a, e like ho‘i me ka mana‘o mua o ka po‘e e
ho‘omoana ana ma Haleokapuni.‘A‘ole lākou e pi‘i i luna o Pu‘ukoholā, aia a
make kekahi kanaka o ko Lonoikamakahiki‘ao‘ao, a laila, pi‘i‘ia‘o Pu‘ukoholā
no ka hai kanaka. A no ia mea, ua noho mana‘olana wale lākou (nā kipi) ma kā
lākou mana‘o i kūkā mua ai, a ua hilina‘i wale lākou me ka mana‘o e lanakila
ana lākou. No ka mea, ua kaulana‘o Kanaloapūlehu, he kanaka ikaika, a me
Kanaloakūakawaiea.
Akā, ma kekahi pō, hiki akula‘o Lonoikamakahiki i Kawaihae me kona
pū‘ali, a‘o ko Pupuakea pū‘ali ho‘i iho‘ia a‘e a ma Nakikiainihau, ho‘ā‘ia‘i‘ia
mai. Akā,‘o Kanaloapūlehu,‘ike akula lākou i ke kaua a Pupuakea, ho‘ouna
akula‘o ia he ho‘okahi lau kanaka e hele aku e kaua me Pupuakea. Akā, i ia
po‘e i ho‘omaka aku ai e hele e kaua me Pupuakea, ma ua pō nei, ua hiki a‘ela
‘o Lonoikamakahiki i luna o Pu‘ukoholā, kawa pō‘ia maila e Lonoikamakahiki,
pa‘a‘o luna o ka pu‘u o Pu‘ukoholā. I ia manawa,‘o ka ho‘ouka koke ihola nō ia
o ke kaua, a pa‘a maila‘o Kanaloapūlehu ma ka lima o ko Lonoikamakahiki po‘e
kaua. A,‘o Kanaloakūakawaiea, he‘e akula‘o ia me ke koena o nā kipi, a lanakila
ihola‘o Lonoikamakahiki i ia pō.‘O ka hā kēia o kā Lonoikamakahiki kaua pō
‘ana.
A, ua kapa‘ia ia kaua‘ana a Lonoikamakahiki i Pu‘ukoholā‘o Kawaluna, no
ke kawa pō‘ana mai a Lonoikamakahiki ma kēlā ho‘ouka kaua‘ana. Pa‘a ihola‘o
Kanaloapūlehu i ia pō a ao, pepehi‘ia ihola, a kau‘ia akula i ka lele. Pēlā i make
ai ka pūkaua o nā kipi.
MOKUNA X
KA HE‘E‘ANA O KANALOAKŪAKAWAIEA ME NĀ KIPI; KA LANAKILA
‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI
Ma hope iho o ka lanakila‘ana o Lonoikamakahiki i ka ho‘ouka kaua‘ana
ma Pu‘ukoholā, he‘e akula‘o Kanaloakūakawaiea, ka pūkaua nui i koe o nā kipi
‘āina; he‘e akula a noho i luna o Pū‘āinakō. (Aia kēlā‘oi‘oina ma ka‘ākau a‘e o
Kawaihae,‘ane‘ane‘ehā mile mai Kawaihae aku.)
Ma ua pō ho‘ouka kaua lā i Pu‘ukoholā, ma ke kakahiaka‘ana a‘e, ma hope
iho ho‘i o ka pau‘ana o ka hai kanaka (Kanaloapūlehu) ma Pu‘ukoholā, i ia
manawa, ho‘omaka akula kā Lonoikamakahiki po‘e kaua e hele. Akā, ua hiki
mua akula‘o Pupuakea me kāna po‘e kaua i ka pali o Honokoa i ka manawa
pō‘ele‘ele o ke kakahiaka nui, me ka mana‘o e loa‘a aku ke pio, akā,‘a‘ole he pio
i loa‘a aku. No laila, ho‘i hope maila ua‘o Pupuakea, a loa‘a‘o Lonoikamakahiki
e iho mai ana i Pāhonu.‘Akahi nō a hui nā pū‘ali‘elua; kā Pupuakea me kā
Lonoikamakahiki. I ia manawa, kūkā a‘ela lākou i kahi e hele ai. Ma ka mana‘o
‘o Pupuakea lāua‘o Lonoikamakahiki ma uka o Waimea ke pi‘i; a ma ka mana‘o
ho‘i o ke kahuna,‘o Hāuna, ma Kohala ke hele i Pu‘umane‘o e ho‘onoho ai ke
kaua. No laila, ho‘olohe nō‘o Lonoikamakahiki e like me kā ke kahuna‘ōlelo.
Ma ia ho‘oholo‘ana, hele akula lākou mai Kawaihae aku, a hiki i ka pali
o Honokoa, a kau ma luna o ka‘ao‘ao ma Kohala. I ia manawa,‘ike akula‘o
Lonoikamakahiki i ka meheu wāwae o nā kipi, a laila, ho‘omaka hou akula ka
lanakila e huli i ka meheu. Aia na‘e, e ahu ana nā meheu he nui, ua mae ke pili.
No laila, ho‘okolo akula ko Lonoikamakahiki mau pū‘ali ma kahi e meheu
ana. Aia na‘e nā kipi he nui e ho‘omoana ana ma Pū‘āinakō.‘Ike mua maila na‘e
nā kipi i kēia kaua e hele aku ana, a laila,‘o ka he‘e akula nō ia ma kēlā wahi kēia
wahi. Akā na‘e, ma mua o ka pau o ka ho‘oholo‘ana i ka‘ōlelo i Puha‘ukole, ua
ho‘ouna mua aku‘o Pupuakea i ka‘elele e hele aku e nānā i ka po‘e kipi i‘auhe‘e
ai i ke kaua i Pu‘ukoholā.
A ma kēia ukali‘ana a Lonoikamakahiki mā, hālāwai akula lākou ma kahakai
o Kahuā, a luku akula‘o Pupuakea i nā kipi mai ke pili aku a hiki ma kahakai.
‘Auhe‘e akula, a puehu li‘ili‘i akula ma‘ō a ma‘ō. A,‘o Kanaloakūakawaiea, holo
akula‘o ia a ma ke awa pae wa‘a, a kauoha akula i nā kānaka e uhi i nā‘ili‘ili
(pōhaku‘ili‘ili) ma luna ona. Akā na‘e,‘a‘ole i nalo ua‘o Kanaloakūakawaiea,
hiki‘ē aku‘o Lonoikamakahiki me kona po‘e pū‘ali, a pepehi‘ia ihola‘o
Kanaloakūakawaiea. A‘ike maila nā kānaka o Hilo, ua make ko lākou ali‘i,
ho‘omake pū maila nā maka‘āinana ma muli ona, a luku akula ka lanakila a pau
loa kekahi mau kipi, a‘o kekahi po‘e kipi,‘īnana akula lākou ma luna o ke‘a‘ā o
nā kahakai o Kahuā, me he‘ōpae lā ka pōhaku kahawai, a no laila, kāhea mai‘o
Pupuakea:
Ke he‘e lā kā ho‘i e he‘e ai,
Ke pio lā kā ho‘i e pio ai,
Ka ua pio kipi‘āina,
Ke‘īnana lā kā ho‘i,
Me he‘ōpae‘oeha‘a lā,
I luna ke‘a‘ā hao‘a,
E kala ka he‘e,
Ua kaheāwai ke kaua,
Ke kaua kuehu one i Kauna‘oa,
Ke kawa pō i Pu‘upā,
I kaua huli moku i Kawaluna,
He‘e honua kipi‘āina,
I ka‘ehu makani o ka lā‘au,
Hai kanaka na‘e ho‘i, Lono ē,
He lanakila lā,
E nā ali‘i hana‘ino o lākou ē!
Ua kapa‘ia kēia kaua a Lonoikamakahiki,‘o Kai‘ōpae, a no laila, ua kapa‘ia
ka inoa o ia awa pae wa‘a ma muli o ia kaua. A,‘o kona inoa, mau ia a hiki i kēia
lā.
Ma hope iho o kēia pio‘ana i ke kaua ma Kai‘ōpae, hele akula ka lanakila
a hiki i Kohala. Iā lākou na‘e i hiki aku ai, e ho‘opa‘a mai ana ke kaua a nā kipi
i Hinakahua, ma Kapa‘au i Kohala. I nā kipi i nānā mai ai i ka lanakila e hele
aku ana ma uka, he mea‘ē ka‘u‘uku. A nō ia‘u‘uku,‘a‘a nō nā kipi e kaua mai i
ko Lonoikamakahiki po‘e kaua. Akā i ka ho‘okokoke‘ana aku o ka lanakila, ua
‘auhe‘e honua nā kipi, a luku aku, luku mai nā kipi iā lākou iho, a holo akula me
ka mana‘o e pe‘e ma nā pali o Pololū a me Honokāne.
A Halelua, loa‘a akula nā kipi i laila, a luku‘ia ihola e Pupuakea me kāna
lā‘au pālau. A make ihola ko Kohala pūkaua‘o Kai‘opihi, a lanakila a‘ela‘o
Lonoikamakahiki ma ia kaua‘ana. Ua kapa‘ia ia kaua a Lonoikamakahiki‘o
Kai‘opihi, no ka make‘ana o Kai‘opihi ma laila, a‘o ka inoa o ia wahi a hiki mai
keia lā.
Ma hope iho o kēia kaua, ho‘i akula‘o Lonoikamakahiki a noho ma uka
o Pololū, ma luna o kēla pu‘u kaua i‘ōlelo‘ia‘o Pu‘umane‘o, e like me ke
kuhikuhi a Hāuna, kona kahu a kahuna ho‘i. A luna o Pu‘umane‘o, hiki hou
maila nō nā kipi o Hāmākua,‘o Hilo,‘o Puna a me Kona. A lanakila loa a‘ela‘o
Lonoikamakahiki; i laila pau loa nā ali‘i kipi i ka make,‘a‘ole kekahi o nā ali‘i i
ola. A puni a‘ela‘o Hawai‘i a pau iā Lonoikamakahiki.
Ma hope iho o kēia lanakila‘ana, ho‘i akula‘o Lonoikamakahiki a kapu heiau
ihola ma‘Āpuakēhau, Kohala, aia ma laila ka heiau i‘ōlelo‘ia‘o Mulei‘ula. A
pau ke kapu heiau‘ana a Lonoikamakahiki, a laila ho‘i akula a kapu heiau hou i
Pu‘ukoholā. A pau ke kapu heiau‘ana ma laila, a laila, ho‘i akula a ma Kahalu‘u
i Kona, kapu heiau hou, ma ka heiau i kapa‘ia‘o Mākole‘ā. A pau ia, ho‘i akula a
loa‘a‘o Kapulani, kekahi ali‘i o nā kipi, ma nā awāwa e pe‘e ana. A lilo a‘ela‘o ia
ma ka lima o ka lanakila, no ka mea, ua‘ōlelo‘ia,‘o ia kekahi ali‘i i hui pū e kipi
aku iā Lonoikamakahiki. A no ia mea, ua ho‘oholo‘ia ka make o Kapulani. I ka
pō i ka‘i ai ka‘aha, ua mana‘o‘ia ma ia ao‘ana a‘e e kau ai i ka lele. Akā, ma ia
pō iho, ho‘omahuka‘ia akula e Kalanio‘umi, a lilo akula‘o Kapulani a noho ma
Ka‘ū, a pakele akula‘o ia i ka lima o ka lanakila.
MOKUNA XI
KA HOLO‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI I MAUI E‘IKE ME
KAMALĀLĀWALU
Ma hope iho o ka luku‘ana a Lonoikamakahiki i nā ali‘i o Hawai‘i, kūkākūkā
a‘ela‘o ia me kāna wahine, me Kaikilani, e holo i Maui e‘ike me Kamalālāwalu.
A ho‘oholo a‘ela lāua a me ka nui ali‘i a pau, e ho‘oku‘u aku ma muli o kā
Lonoikamakahiki mea i no‘ono‘o mua ai. No laila, i ka lā i mākaukau ai ko
Lonoikamakahiki holo i Maui, lawe a‘ela‘o ia i kona po‘e kūpono, a me kona
mau kānaka ikaika kaulana. A lawe a‘ela‘o ia i kona kaikaina iā Pupuakea ma
kona‘ano kaulana‘āina (kuhina nui, a‘alihikaua nō ho‘i). Ma ia holo‘ana a
Lonoikamakahiki,‘a‘ole‘o ia i poina iā Hāuna ma kona‘ano kahu, a kalahala nō
ho‘i. A penei ka mo‘olelo o Lonoikamakahiki ma ia holo‘ana:
Iā Lonoikamakahiki i hiki aku ai ma Maui, e noho ana‘o Kamalālāwalu
ma Hāna, ma ke ahupua‘a i‘ōlelo‘ia‘o Wānanalua. Iā Lonoikamakahiki i
pae aku ai ma ke awa pae wa‘a i Punahoa,‘ike‘ia maila‘o Lonoikamakahiki
e Kamalālāwalu, ki‘i‘ia maila ua‘o Lonoikamakahiki a me kona po‘e a pau,
ho‘iho‘i‘ia akula ma ko Kamalālāwalu hale ali‘i. I ia manawa,‘akahi nō‘o ia a‘ike
maka i ke ali‘i o Hawai‘i, he lohe wale nō kona. Ua‘ōlelo‘ia he makua kāne nō‘o
ua‘o Kamalālāwalu nei no Lonoikamakahiki.
He mau lā paha ma hope iho, he mea mau nō ho‘i ma nā hale ali‘i o ia
manawa, ka inu‘awa. A no laila, makemake a‘ela‘o Kamalālāwalu e inu‘awa pū
me Lonoikamakahiki. No laila,‘ōlelo aku‘o Kamalālāwalu iā Lonoikamakahiki:
“Ua makemake au e inu‘awa kāua.” A, e like me ka makemake o ke ali‘i o Maui,
pēlā i‘ae aku ai ko Hawai‘i ali‘i.
‘Ī akula‘o Kamalālāwalu iā Lonoikamakahiki: “E hele kāua i ka he‘enalu a
ho‘i mai ua wali ka‘awa.”
A, no laila, hele akula lāua. Ma mua na‘e o ko lāua hele‘ana i ka‘au‘au, ua
ho‘oholo mua lāua, he moa ka pūpū o ko lāua‘awa ke inu. I ia manawa na‘e,
ua kauoha a‘ela lāua i ko lāua mau kaikaina e ho‘omākaukau i ka‘awa a me ka
pūpū, ma mua o ko lāua ho‘i‘ana mai, mai ka‘au‘au.
‘O ka pūpū a lāua i mana‘o ai no ka inu‘ana i ko lāua‘awa, he moa. Ma mua
o ko Lonoikamakahiki hele‘ana i ka he‘enalu, kauoha ihola‘o ia iā Pupuakea
penei: “Ke hele nei au i ka he‘enalu me ke ali‘i o Maui nei, pūholo a‘e‘oe i ka moa
i ho‘i mai māua mai ka‘au‘au mai, ua mākaukau.”
A pau kā Lonoikamakahiki‘ōlelo‘ana i kona kaikaina, hele akula‘o ia me
Kamalālāwalu i ka‘au‘au. A,‘o Kamalālāwalu ho‘i, ua kauoha a‘ela nō ho‘i‘o
ia i kona kaikaina iā Makakūikalani, e like me kā Lonoikamakahiki kauoha iā
Pupuakea. Ma kēia mau‘ōlelo a nā ali‘i,‘a‘ole ma kahi ho‘okahi kā lāua kama‘ilio
‘ana i nā kaikaina o lāua. Akā, ma ke ka‘awale nō lāua i‘ōlelo ai, me ka lohe‘ole
aku o kekahi i kekahi. A hala akula nā ali‘i i ka he‘enalu, a‘o Makakūikalani
ho‘i hana ihola‘o ia i ka moa a Kamalālāwalu, a me ka‘awa. A pau ka moa i ka
pūholo, a me ka‘awa i ka mama, a laila, kali aku o ka ho‘i mai o ke ali‘i.
Akā,‘o Pupuakea,‘a‘ole‘o ia i hana i nā mea a kona kaikua‘ana i kauoha ai iā
ia, no ka mea,‘a‘ole‘o ia i‘ike i ka hana‘ana o ka moa, a me ka mama‘ana o ka
‘awa, no ka mea,‘a‘ole i ma‘a. Akā na‘e, he mea ha‘oha‘o nō ia iā Pupuakea, kēia
kauoha‘ana a Lonoikamakahiki, me ka‘ike nō o ke ali‘i,‘a‘ole i ma‘a‘o Pupuakea
i ka hana‘ana o ka moa.
A ho‘i maila nā ali‘i mai ka‘au‘au mai, ua mākaukau‘o Kamalālāwalu
no kāna mea e‘ai ai; a nīnau akula‘o Kamalālāwalu iā Makakūikalani i ka
mākaukau, a ha‘i maila‘o Makakūikalani: “Ua mākaukau, ua mo‘a ka moa, ua
wali ka‘awa.”
‘Ī akula‘o Kamalālāwalu: “Ho‘omākaukau‘ia mai ka‘ai.”
A laila, i ia manawa, lawelawe‘ia a‘ela nā mea‘ai o ka‘aha‘aina. A i ia wā
nō, hoka ihola ka‘awa. A,‘o Lonoikamakahiki, i kona manawa i ho‘i mai ai
mai ka‘au‘au mai, nīnau akula iā Pupuakea: “‘Eā! Ke mākaukau maila kā
Kamalālāwalu mau mea‘ai.‘Auhea ho‘i ka‘awa a me ka‘u moa? Ua hana iho nei
‘oe?”
E kōnane ana na‘e‘o Pupuakea i ia manawa. A, i ko Pupuakea lohe‘ana i kēia
mau nīnau a Lonoikamakahiki, hō‘ole akula‘o Pupuakea, me ka‘ī aku: “Eia a‘e
nō ka moa,‘a‘ole i pepehi‘ia,‘a‘ole nō i mama‘ia ka‘awa, no ka mea, ua‘ike nō
‘oe,‘a‘ole au i‘ike i ka hana‘ana o kēia mau mea āu i kauoha iho ai.”
I ia manawa, wela ka huhū‘o Lonoikamakahiki, lālau ihola i ka papa
kōnane, a hauhau akula i ka lae o Pupuakea, a pā akula ma ka lae, pua‘i ke koko.
A, no ia mea, komo akula ka huhū i loko o Pupuakea. I ia manawa, lālau akula
‘o Pupuakea i ka lānahu a me ka wahie, ho‘ā a‘ela i ke ahi, lālau a‘ela i ka moa, a
‘u‘umi akula, a uhae maila i kekahi‘ūhā o ka moa, a hohole a‘ela i ka‘ili, a kō‘ala
akula i ke ahi, lālau akula i nā huluhulu‘awa. Ke kō‘ala lā ka moa, ke mama lā
nō ho‘i ka‘awa; a‘ekolu mana‘awa. A mo‘a a‘ela nā‘ūhā moa, hoka ka‘awa;
a waiho a‘ela nā‘ūha moa i pūlehu‘ia i ke pā. A waiho akula ka‘apu‘awa ma
ke alo o ke ali‘i, a me nā mea a pau āna i kauoha aku ai iā Pupuakea.‘Ī akula‘o
Pupuakea: “Ua mākaukau ka‘awa a me ka moa,‘o kāu wale nō koe ka‘ai iho a
me ka inu iho i ka‘awa.”
No laila,‘ike a‘ela‘o Lonoikamakahiki, ua mākaukau nā mea āna i kauoha
ai ma mua o kona hele‘ana i ka‘au‘au, a laila, pā‘ina ihola‘o ia, ma mua o kā
Kamalālāwalu inu‘ana i kona‘awa.
I ka manawa a Pupuakea e hana ana i ka moa, nānā pono maila‘o
Kamalālāwalu, i ke kupanaha o kā Pupuakea hana‘ana, a makemake maila.
A pau kā lāua inu‘awa‘ana a me ka pā‘ina‘ana, kōnane ihola ua mau
ali‘i nei. A, i loko o ko lāua manawa kōnane,‘ōlelo akula‘o Kamalālāwalu iā
Lonoikamakahiki: “E, makemake akula kā ho‘i au i kāu kauwa. A i ho‘i‘oe‘eā,
noho iho kāu kauwa me a‘u.”
‘Ī akula‘o Lonoikamakahiki iā Kamalālāwalu: “‘A‘ole ia he kauwa na‘u,‘o
ko‘u kaulana‘āina nō ia, a‘o ko‘u kaikaina pono‘ī nō ia.‘A‘ole e loa‘a aku iā‘oe.”
A lohe‘o Kamalālāwalu i kēia‘ōlelo a Lonoikamakahiki i ka‘ī‘ana,‘o ko‘u
kaulana‘āina nō ia, no laila‘ōlelo aku‘o Kamalālāwalu: “ Inā‘o kou kaulana
‘āina kēlā, a‘o kou pūkaua ho‘i ia, a laila ke‘ōlelo aku nei au, ha‘aha‘a, haka pau i
ka‘iole.”
‘Ī aku‘o Lonoikamakahiki: “‘O ka iki‘ulu maika ia nāna e ka‘a ke kahua loa e
pau ai.”
A pau ho‘i kā Lonoikamakahiki‘ōlelo‘ana, a laila,‘ōlelo aku‘o
Kamalālāwalu, me ke kuhikuhi a‘e iā Makakūikalani: “Eia a‘e nō ho‘i ko‘u
kaulana‘āina,‘o ka‘u pūkaua nō ho‘i kēia,‘o ko‘u kaikaina nō.”
A no kā Kamalālāwalu ho‘ohenehene‘ana i ko Lonoikamakahiki pūkaua iā
Pupuakea, no laila i‘ōlelo aku ai‘o Lonoikamakahiki i kā Kamalālāwalu‘ōlelo
‘ana: “‘O ko‘u kaulana‘āina nō ho‘i kēia.”
A, no laila,‘o Lonoikamakahiki i‘ōlelo aku ai: “E, hakahaka, i ke ehu nō
o lā‘au pālau, kūlana,‘aiwa a papa lā‘au aku o ka make nō ia.” A no ka‘ōlelo
‘ana mai a Lonoikamakahiki pēlā,‘ī aku‘o Kamalālāwalu: “‘O ka līlā mai‘a ia o
Ka‘ea,‘a‘ole e pala i ke anahulu.” I loko o kēia mau‘ōlelo a Lonoikamakahiki me
Kamalālāwalu, waiho wale i loko o lāua ia mea. A, he mau manawa he nui ma
hope iho o kēia mau hana a lāua, i ka manawa i ho‘i aku ai‘o Lonoikamakahiki
mai kāna huaka‘i ka‘apuni aku, mana‘o a‘ela‘o Kamalālāwalu e luku aku ma ke
kaua i nā ali‘i o Hawai‘i, no ka mea, ua ku‘i akula ka lono o ko Lonoikamakahiki
ikaika a me ka lanakila i ke kaua.
A,‘o Kauhiokalani, kā Kamalālāwalu keiki pono‘ī;‘o Kauhiakama ho‘i kekahi
inoa ona. Ho‘ouna akula‘o Kamalālāwalu i kāna keiki e holo i Hawai‘i, me ka
‘ī aku: “E holo‘oe e nānā i ka nui o nā kānaka o Hawai‘i, ho‘i mai‘oe a ha‘i mai
ia‘u.”
No laila, e like me ko Kamalālāwalu makemake, holo akula‘o Kauhiokalani
ka mea i kapa‘ia‘o Kauhiakama i Hawai‘i. I ia holo‘ana, pae mua akula‘o ia ma
Kohala, ma ke awa pae wa‘a i‘ōlelo‘ia‘o Puakea. A hiki‘o ia ma laila kau nā
wa‘a, hele akula ma nā kahakai o Kohala a hiki i Kawaihae. Akā,‘a‘ole i loa‘a nui
nā kānaka iā ia ma ia hele‘ana aku, he kaka‘ikahi loa.
Hele akula ua‘o Kauhiakama mai laila aku a hiki i Kona, i Kapalilua, ma ka
palena o Ka‘ū a me Kona,‘a‘ole nō ia i hālāwai nui me nā kānaka. Pēlā kāna hele
‘ana a puni‘o Hawai‘i,‘a‘ole‘o ia i‘ike i ka lehulehu o nā kānaka i loa‘a iā ia.
Ho‘i mai‘o ia ma Kohala ma Kapa‘au. I ia manawa, e‘ākoakoa ana nā kānaka he
lehulehu ma laila, ma ke kahua mokomoko i ‘ōlelo‘ia‘o Hinakahua. No ka mea,
he mea mau ma ia wahi, ka‘ākoakoa mau i kēlā lā kēia lā i ka mokomoko.
‘Ī ihola‘o Kauhiakama: “Kainō ua nui aku ko Hawai‘i nei mau kānaka,‘a‘ole
kā. He kaulana wale iho nō kā he moku nui, a‘o ke kanaka, he‘u‘uku loa. Inā lā
ho‘i wahi kanaka, inā lā ho‘i e aho ia.‘A‘ole, he‘ole loa nō kā.”
A,‘ike ihola‘o Kauhiakama i ka nui o nā kānaka o Kohala ma ia ka‘apuni
‘ana, a laila ho‘i akula‘o ia a hiki i Maui. Iā ia i hiki aku ai i Maui, nīnau maila‘o
Kamalālāwalu: “Pehea‘o Hawai‘i?”
‘Ī aku‘o Kauhiakama: “Lē‘iwi Kohala i ka nuku nā kānaka, no ka mea, ma
ka‘u hele‘ana aku nei a puni‘o Hawai‘i,‘a‘ole i loa‘a nui ia‘u nā kānaka. Ma
Kohala ku‘u kau mua‘ana aku, hele akula wau ma nā kahakai o laila a hiki i
Kawaihae,‘a‘ole au i hālāwai me kekahi kanaka ho‘okahi. Akā, ma kahi a‘u i kau
aku ai, ua hālāwai au me kekahi po‘e,‘a‘ole na‘e paha i kanahā. A ma Kawaihae,
pau nō nā wahi kanaka iki. Hele aku au mai Kawaihae aku a hiki i Kona a kau
wahi o Ka‘ū,‘a‘ole au i hālāwai pū me nā kānaka he lehulehu.‘O kahi akua loa
aku he‘a‘ā wale nō. Ka‘apuni hou aku wau mai Ka‘ū aku a Puna, Hilo, a me
Hāmākua.‘A‘ole paha i‘akolu lau kanaka i hālāwai me a‘u. A, i ko‘u hiki‘ana
mai ma Kohala,‘o ia wale nō ka‘āina kanaka a‘u i‘ike aku nei. He lē‘iwi nō
Kohala, eia i ka nuku nā kānaka.”
No kēia lohe‘ana o Kamalālāwalu i ka‘ōlelo a kāna keiki a Kauhiakama, no
laila ho‘olale a‘ela‘o ua‘o Kamalālāwalu iā Makakūikalani, e ho‘omākaukau
no ke kaua. Ua‘ōlelo‘ia na‘e ma kēia mo‘olelo, na kekahi mau kānaka i holo
mai, mai Hawai‘i mai i paipai iā Kamalālāwalu e ki‘i e kaua iā Hawai‘i, na
Kauhipa‘ewa a me Kihapa‘ewa, nā keiki a Kumaikeau mā. Wahi a ka‘ōlelo‘ia
e kekahi po‘e kahiko mālama mo‘olelo, na Lonoikamakahiki nō i ho‘ouna mai
kēlā mau kānaka, e holo mai e paipai iā Kamalālāwalu e ki‘i e kaua iā Hawai‘i. A
penei ka mo‘olelo o ia hana‘ana a kēlā mau kānaka:
No ka mana‘o nui o Lonoikamakahiki e kaua me Kamalālāwalu, no laila,
ho‘ouna akula‘o Lonoikamakahiki iā Kauhipa‘ewa a me Kihapa‘ewa e kūkā pū
me Kamalālāwalu, no ke kaua. A hiki maila ua mau kānaka nei i o Kamalālāwalu
lā, me ka‘ike‘ole o Kamalālāwalu, he mau kānaka kēia mai ko Lonoikamakahiki
alo mai. I ka manawa i hālāwai ai ua mau kānaka nei me Kamalālāwalu,‘ōlelo
akula: “E ki‘i a‘e‘oe e kaua iā Hawai‘i, e lilo ana nō‘o Hawai‘i iā‘oe ke ki‘i aku e
kaua, no ka mea,‘a‘ole he ikaika‘o Lonoikamakahiki a me ke kaulana‘āina ona.”
A no ka‘ōlelo‘ana a kēlā mau kānaka pēlā iā Kamalālāwalu, no laila,‘o
Kamalālāwalu i mana‘o ai e holo aku i Hawai‘i e kaua ai. A,‘o ia ka mea i‘ōlelo
‘ia e ka po‘e kahiko. A penei ho‘i ka‘ōlelo a kekahi po‘e mālama mo‘olelo. Ua
‘ōlelo‘ia penei:
No ko Lonoikamakahiki makemake e‘ike i ka ikaika o nā pūkaua o lāua, e
like me nā‘ōlelo hō‘ole aku a hō‘ole mai a lāua no nā pūkaua‘elua, ma hope iho
o kā lāua inu‘awa‘ana. A penei ho‘i ke‘ano o kā Kihapa‘ewa a me Kauhipa‘ewa
iā Kamalālāwalu: “Inā e holo a‘e‘oe i Hawai‘i e kaua me Lonoikamakahiki,
‘āha‘i aku auane‘i kā kākou kaua i luna o Pu‘u‘oā‘oaka a me Hōkū‘ula, i pa‘a
e ia wahi iā kākou, lilo‘ē iā kākou nā pōhaku, i kahi ki‘eki‘e, i lilo auane‘i kā
Lonoikamakahiki kaua ma lalo nei, he ho‘one‘e wale nō ka luna mai a‘o ka he‘e
nō ia o ka Hawai‘i i ko Maui.” Pēlā kā ua mau kānaka nei‘ōlelo iā Kamalālāwalu.
‘A‘ole na‘e he‘ōlelo‘oia‘i‘o a ua mau kānaka nei iā Kamalālāwalu, akā, e nolu
ana i mea e pio ai ko Kamalālāwalu‘ao‘ao. Ma kēia‘ano wale nō i lana nui ai‘o
Kamalālāwalu e hele e kaua iā Lonoikamakahiki.
MOKUNA XII
KA HO‘I‘ANA O KAUHIPA‘EWA A ME KIHAPA‘EWA I HAWAI‘I; KA
HOLO‘ANA‘O KAMALĀLĀWALU I HAWAI‘I
Ma hope iho o kā Kauhipa‘ewa mā kama‘ilio‘ana iā Kamalālāwalu no ke
kaua, a laila ho‘i akula lāua i Hawai‘i. A i ka hiki‘ana aku i Hawai‘i, e noho ana
‘o Lonoikamakahiki i Puakō i ia manawa, e kali ana nō iā Kauhipa‘ewa mā i ka
ho‘i aku. A hiki akula lāua, nīnau maila ke ali‘i i kā lāua mea i ho‘ouna‘ia aku ai.
A laila, ha‘i akula lāua e like me kā lāua kama‘ilio‘ana me Kamalālāwalu. A laila,
ho‘omākaukau a‘ela‘o Lonoikamakahiki e like me ke kaua, i mākaukau ai‘o ia
no ka hiki mai o Kamalālāwalu. A hala akula‘o Kauhipa‘ewa mā i Hawai‘i. A
laila, ho‘omākaukau a‘ela‘o Kamalālāwalu no ka holo i ke kaua i Hawai‘i.
A‘ike a‘ela‘o Lanikāula, e ho‘omākaukau ana no ka holo i Hawai‘i i ke kaua
me Lonoikamakahiki,‘ī akula‘o Lanikāula iā Kamalālāwalu: “‘Auhea‘oe, e
ho‘omākaukau ana kēia mau wa‘a ou a hele i hea?”
‘Ī akula‘o Kamalālāwalu: “E holo ana e kaua me Lonoikamakahiki.”
‘Ī aku‘o Lanikāula: “‘A‘ole e he‘e‘o Lonoikamakahiki iā‘oe, no ka mea,‘a‘ole
he ikaika nui e loa‘a ai‘o Lonoikamakahiki, no ka mea, he kanaka‘oe, a he akua
kēlā.”
‘Ī aku‘o Kamalālāwalu: “Kā! Ua‘ōlelo mai‘o Kauhiakama, he lē‘iwi wale nō
Kohala, eia i ka nuku nā kānaka.”
A, no kēia‘ōlelo‘ana aku o Kamalālāwalu pēlā iā Lanikāula,‘ōlelo akula
‘o Lanikāula: “Ho‘ouna aku nei‘oe i ko keiki (Kauhiakama) e hele e māka‘ika‘i
i ka nui o nā kānaka o Hawai‘i, a ho‘i maila, a ha‘i maila iā‘oe,‘a‘ole he nui o
nā kānaka o Hawai‘i. Akā,‘ike‘ole akula‘o Kauhiakama i ka nui o nā kānaka
o Kohala, no ka mea, ma kahakai ka hele‘ana; a hele akula a hiki i Kona, hele
akula mai Kawaihae aku a hō‘ea i luna o Hu‘ehu‘e,‘a‘ole nō e‘ike i nā kānaka o
laila, no ka mea he‘a‘ā wale nō. Akā, hele akula ma Kona loa a hiki i Ka‘ū, inā i
ke kakahiaka nui ka hele‘ana ma Kona,‘a‘ole e loa‘a kanaka i ia wā, no ka mea,
ua pau nā kānaka o ia wahi i uka, a,‘o kekahi po‘e, ua pau i ka lawai‘a, a‘o ka
po‘e koe iho he po‘e palupalu. A no laila, ka loa‘a‘ole o nā kānaka o Kona iā
Kauhiakama ma ia hele‘ana. Akā, inā ma ke ahiahi ka hele‘ana, inā ua‘ike i ka
nui o nā kānaka o Kona, no ka mea,‘o ka‘okana nui ho‘okahi ia o Hawai‘i.”
Ma kēia‘ōlelo a Lanikāula,‘a‘ole na‘e he ho‘omaopopo nui‘o Kamalālāwalu
ia‘ōlelo, akā ho‘omau nō‘o Kamalālāwalu i kona mana‘o kaua. A‘ike maila‘o
Lanikāula, ua pa‘akikī loa ko Kamalālāwalu mana‘o no ke kaua,‘ōlelo akula
‘o Lanikāula iā Kamalālāwalu: “Inā, i mana‘o‘oe e ki‘i iā Lonoikamakahiki
e kaua, aia kou kahua e noho ai‘o‘Anaeho‘omalu, inā e hiki mai ke kaua a
Lonoikamakahiki i‘oukou lā, a laila, ho‘iho‘i aku ke kaua i Pōhakuloa e ho‘ouka
ai i kahi hāiki, a laila, lanakila‘oukou ma luna o ko Hawai‘i.”
‘Ī akula‘o Kamalālāwalu: “‘A‘ole‘oe i‘ike, no ka mea, ua‘ōlelo maopopo loa
‘ia mai au e Kauhipa‘ewa lāua‘o Kihapa‘ewa, aia ko mākou kahua kaua i luna o
Hōkū‘ula a me Pu‘u‘oā‘oaka; he wahi kau i luna.”
‘Ī hou aku o Lanikāula: “Puni akula‘oe i nā keiki a Kūmaikeau mā, nolu‘ia
maila‘oe. No laila, e ho‘olohe‘oe i ka‘u; a inā e ho‘olohe‘ole‘oe i ka‘u‘ōlelo,‘a‘ole
wau e mana‘o ana e ho‘i kino mai ana‘oe iā Maui nei.”
A no kā Lanikāula‘ōlelo‘ana iā Kamalālāwalu pēlā, a laila, wela a‘ela ko
Kamalālāwalu inaina no Lanikāula, a ho‘okuke akula. Akā,‘a‘ole i ho‘ōki‘o
Lanikāula i kāna‘ōlelo aku iā Kamalālāwalu, no ka minamina nō i ke ali‘i. A
laila,‘ōlelo akula nō‘o ia (Lanikāula): “E Kamalālāwalu, ke pa‘akikī loa nei‘oe i
ke kaua, a eia ka‘u iā‘oe. E pono ke kapu heiau i kēia mau lā, ma mua o kou hele
‘ana, e ho‘omālielie mua i ke akua, a laila, hele.”
Akā,‘o Kamalālāwalu ma kēia‘ōlelo‘ana a Lanikāula,‘a‘ole nō i maliu mai.
No laila, pau a‘ela kā Lanikāula‘ōlelo‘ana. Ma hope iho o kā Lanikāula‘ōlelo
‘ana iā Kamalālāwalu, a laila, ho‘omākaukau a‘ela‘o Makakūikalani i nā wa‘a
kaua, ma muli o ke kauoha ikaika a Kamalālāwalu. A i ka mākaukau‘ana o nā
wa‘a a me nā pūkaua‘ē a‘e, a me nā kānaka a pau, a‘ike a‘ela ua‘o Lanikāula,
ua mākaukau nā wa‘a kaua o Kamalālāwalu, a e lana ana i ke awa o Hāmoa. I ia
manawa, hele mai‘o Lanikāula, a wānana maila i mua o ke ali‘i Kamalālāwalu
a me nā wa‘a kaua a pau,‘oiai e lana ana nā wa‘a o ke ali‘i i ke kai. A penei kāna
wānana ma ke mele, a‘o kā Lanikāula‘ōlelo hope ia iā Kamalālāwalu. A penei:
Koa‘e‘ula, ke koa‘e kea,
Koa‘e lele pāuma‘ana,
Ki‘eki‘e i luna ka hōkū,
Ha‘aha‘a i au ka malama.
He akua ko akua o Lono,
Pu‘uiki, Pu‘unui,
I Pu‘uloa, i Pu‘upoko,
I Pu‘ukahanahana,
I ka hana a ke akua o Lono,
‘O Lono ka ipu iki,
‘O Lono ka ipu nui,
‘O Pu‘unahe iki,
‘O Pu‘unahe nui,
Na Hāna‘au aku,
Na Moe‘au mai,
Na‘u nō ka‘u pōpolo,
He pōpolo kū kapa alanui,
I aho hia e Kaiokāne,
I haka‘ia e Kaiowahine,
‘O kāua i Kahulikini ē,
He kini,
He kini, he lehu, he mano,
Kāua, e Kama ē,
I‘Anaeho‘omalu kāua,
E ku‘u ali‘i ho‘i ē.
A pau kā Lanikāula‘ōlelo wānana‘ana ma ke mele e like me ka hō‘ike‘ana
ma luna, a laila, holo akula‘o Kamalālāwalu me kona mau wa‘a kaua he nui.
Ua‘ōlelo‘ia ma kēia mo‘olelo,‘o ka nui o nā wa‘a o Kamalālāwalu, aia ka
maka hope o nā wa‘a kaua i Hāmoa ma Hāna, a‘o ka maka mua ho‘i o nā wa‘a,
aia i Puakea ma Kohala. Akā ho‘i, ma ka manawa o kēia mo‘olelo,‘a‘ole he like o
ka mana‘o o ka po‘e kahiko ma kēia mea. Ua mana‘o kekahi po‘e he wahahe‘e ka
mea i‘ōlelo‘ia no ka nui o nā wa‘a.
A hiki akula‘o Kamalālāwalu i Hawai‘i, ua ho‘onoho‘ia‘o Kauhipa‘ewa
me Kihapa‘ewa ma Puakō, e like me ka makemake o Lonoikamakahiki. I ia
manawa a Kamalālāwalu i hālāwai mua ai me Kauhipa‘ewa mā,‘ōlelo aku‘o
Kūmaikeau mā, he mau kānaka no ko Lonoikamakahiki alo, me ka‘ōlelo aku iā
Kamalālāwalu: “E Kamalālāwalu, lawe‘ia nā wa‘a i uka lilo, wehewehe ke ama
a me ka‘iako, i kaua ia a he‘e ka Hawai‘i iā‘oukou, mali‘a o holo ke auhe‘e pio, a
mana‘o‘o ka‘auwa‘a o kā Maui ka mea e holo ai, i hiki aku‘ia, ua pau ka‘iako i
ka hemohemo, i loa‘a mai ia i ka lanakila, a laila, na‘oukou nō ka make.”
A, e like me ka‘ōlelo a kēlā mau‘elemākule iā Kamalālāwalu, a laila, hana
akula‘o Kamalālāwalu e like me kā kēlā mau kānaka.
I ka manawa a Kamalālāwalu i hiki aku ai ma Kohala, ua mākaukau mua
nā pū‘ali kaua o Lonoikamakahiki. Akā, lohe a‘ela ua‘o Kamalālāwalu, eia nō‘o
Kanaloakua‘ana i Waimea kahi i noho ai, ho‘ouka mua ihola‘o Kamalālāwalu
me Kanaloakua‘ana i Kauna‘oa. A he‘e maila‘o Kanaloakua‘ana; a alualu loa
maila ko Kamalālāwalu po‘e koa a me Kauhiakama pū, a loa‘a pio ihola‘o
Kanaloakua‘ana ma Puakō. A ma ia ho‘ouka kaua hou‘ana, pō‘alo‘ia a‘ela nā
maka o Kanaloakua‘ana e ko Maui kaua, a‘ō‘ō‘ia a‘ela nā maka i ke kao he‘e,
pepehi‘ia ihola a make. Ua kākau‘ia na‘e nā maka o Kanaloakua‘ana i ka uhi.
A,‘o ia hana‘ana a ko Kamalālāwalu po‘e koa iā Kanaloakua‘ana, no laila, ua
kapa‘ia ka inoa o ia awa pae wa‘a ma Puakō‘o Kamakahiwa, a‘o ka inoa ia o ia
wahi a hiki mai i kēia manawa, a hiki aku i ka hanauna hope loa o kēia lāhui.
A no ia hana‘ia‘ana o Kanaloakua‘ana pēlā, ua hana‘ia e ka po‘e haku mele
penei,‘o ia ho‘i ma ka hapa waena o ke mele i‘ōlelo‘ia‘o Koauli, penei:
Ke koana o Kama, ka‘ōhi‘a,
Ko Kama ku‘u i Waimea,
Ka‘i‘o‘o Kanaloa,
He‘ele he‘Alaea,
‘O ka maka i ku‘ia,
I welo‘ia i ke kao o Kanaloa,
Ko Kanaloa maka,
A lalapa nō,
E ualo wau i ka maka,
‘O Makaki‘i,
E‘ō mai‘oe i ko Kamale‘a maka,
‘O Makahiwa, Makalau,
No Ho‘ohila ka lau.
‘O Makakaile,
Ka maka o Makakaile nui a ola,
Kīkēnui a Ewa,
No Ewa ka i‘a i ka maka o Pāweo,
No Lo‘e ka‘ili lolo i ka maka‘o Mano,
Ke ali‘i ke Olowalu o ka pahu o Hāwea,
Ka pahu ha‘i kanaka,
‘O La‘amaikahiki.
‘O kēia mele i ha‘i‘ia ma luna no ka maka o Kanaloakua‘ana, e like me ka
ho‘ākāka‘ana ma nā paukū ma luna a‘e o kēlā mele.
MOKUNA XIII
KA HO‘OUKA KAUA‘ANA MA WAIMEA; KA LANAKILA‘ANA
O LONOIKAMAKAHIKI;‘AUHE‘E‘O KAMALĀLĀWALU ME
KONA MAKE‘ANA
Ma hope iho o ka make‘ana o Kanaloakua‘ana iā Kamalālāwalu mā, a e
like ho‘i me ka‘ōlelo a nā‘elemākule, e ho‘i i uka o Waimea, ma Pu‘u‘oā‘oaka
a me Hōkū‘ula e ho‘onoho ai ko Maui po‘e kaua, a no laila, ua ho‘i akula‘o
Kamalālāwalu mā a ma kahi a ua mau‘elemākule nei i kuhikuhi ai.
Ho‘i akula ko Maui po‘e a noho ma Hōkū‘ula e kali ana no ka ho‘ouka kaua
‘ana. I ka lā a Kamalālāwalu mā i pi‘i ai i uka o Waimea a noho ma Hōkū‘ula,
a‘o ua mau‘elemākule nolunolu lā nō kekahi me Kamalālāwalu mā i kēlā
manawa. A ma ia pō a ao a‘e, ma ke kakahiaka nui i ka manawa i ala a‘e ai ko
Kamalālāwalu hiamoe, aia ho‘i, ua kuahaua‘ia maila nā kānaka o Kona, ko Ka‘ū
a‘o Puna a me Hilo,‘o Hāmākua ho‘i a me Kohala.
Nānā akula‘o Kamalālāwalu he‘ula wale lā nō na ke‘ā, mai Keohe a
Kanikū. I ia manawa ha‘oha‘o nō‘o Kamalālāwalu i kēia mea, no ka mea, i kā
Kamalālāwalu‘ike‘ana i ka lā mua he uliuli ke‘ā. A, i kēia kakahiaka ho‘i, he‘ula
pū wale lā nō i nā kānaka.
No laila, nīnau a‘ela‘o Kamalālāwalu: “‘Eā, e Kūmaikeau mā,‘ula pū ho‘i ke
‘ā, he aha kēia‘ula, he kaua paha?”
‘Ī aku‘o Kūmaikeau mā: “‘A‘ole paha ia‘ula āu e‘ike lā, he‘ula‘ē a‘e, a
mana‘o aku‘oe he kaua ia.‘A‘ole ia he kaua.‘O ia‘ula lā‘ea, he makani pā akula
ka makani‘Ōlauniu a pili akula, hui akula me ko Wainānāli‘i makani, kū a‘ela ke
ehu o ka lepo, uhia akula nalowale ke‘ā āu i‘ike ai i ka lā i nehinei.”
A, no kēlā‘ōlelo nolu a kēlā mau‘elemākule,‘oki wale ihola nō‘o
Kamalālāwalu, a waiho wale i loko ona i ia mana‘o, no ka mea,‘a‘ole he hilina‘i
nui i kēlā‘ōlelo a Kūmaikeau mā, no ka mea, ua mau ka pa‘a‘ana o ke‘ā i
nā kānaka a hiki i ka nāpo‘o‘ana o ka lā. Ma ia pō iho, a ao a‘e, hiki maila ko
Kona po‘e a ho‘onoho maila mai kai o Pu‘upā a hiki i Haleapala. A,‘o ko Ka‘ū
ho‘i a me ko Puna, ho‘onoho a‘ela kā lākou po‘e mai Holoholokū a Waikoloa.
A,‘o ko Hilo a me ko Hāmākua mai, ho‘onoho maila ko lākou po‘e kaua mai
Mahiki a Pu‘ukanikanihia. A,‘o ko Kohala ho‘i, pania‘ia maila e nā kānaka mai
Momoualoa a Waihaka.
I ia kakahiaka, nānā akula‘o Kamalālāwalu, ua uhi pa‘a pū‘ia mai o lalo i nā
kānaka,‘a‘ole o kana mai. A laila, nānā a‘ela‘o Kamalālāwalu iā lākou, ua‘u‘uku
loa. A laila,‘ōlelo akula‘o Kamalālāwalu iā Kūmaikeau mā: “‘Eā! E Kūmaikeau
mā, pehea kēia? He aha kēia lehulehu o lalo?”
‘Ī aku‘o Kūmaikeau mā: “‘Akahi nō au a‘ike i ka nui o nā kānaka o Hawai‘i
nei. Mai mana‘o na‘e‘oe i ia nui, e pakele ana iā kākou.‘A‘ole e pakele, aia kā
lākou kaua ma lalo, he nui lākou,‘o ko lākou ka‘a ma lalo, make nō ia kākou.”
I kekahi lā a‘e, hele akula‘o Lonoikamakahiki e hālāwai me Kamalālāwalu
e kūkā no ke kaua. A i ko lāua kama‘ilio‘ana,‘ōlelo aku‘o Kamalālāwalu
iā Lonoikamakahiki, e ho‘opau wale ke kaua, no ka mea, ua hopo maila‘o
Kamalālāwalu no ka nui loa o kā Lonoikamakahiki kaua. Akā, ma kēlā‘ōlelo
kaua a Kamalālāwalu e ho‘opau wale ke kaua,‘a‘ohe mana‘o o Lonoikamakahiki
e ho‘opau, e like me kā Kamalālāwalu‘ōlelo, no ka mea, ua wela ko
Lonoikamakahiki huhū no Kamalālāwalu, no ka pepehi ho‘omāinoino‘ana iā
Kanaloakua‘ana.‘O ia ho‘i, ua pō‘alo‘ia nā maka, a ua ho‘omāinoino‘ia i ko
Kanaloakua‘ana wā e ola‘oko‘a ana.
Akā ho‘i,‘o Makakūikalani, i kona lohe‘ana iā Kamalālāwalu, ua‘ōlelo
aku‘o ia iā Lonoikamakahiki e ho‘opau i ke kaua, he mea makemake‘ole na‘e
ia iā Makakūikalani.‘O ia ho‘i, ua‘ōlelo aku‘o ua‘o Makakūikalani nei iā
Kamalālāwalu,‘a‘ole e ho‘opau i ke kaua. “Hō aku i mua a kau i ka lananu‘u. A
laila,‘ike‘ia nā keiki makua o kākou.”
A no ia mana‘o pa‘a o Makakūikalani, hō‘ike mau a‘ela‘o ia i mua o ko
Hawai‘i kaua i kēlā lā kēia lā pau nā lā‘ekolu. Ma hope iho o nā lā‘ekolu,
ho‘omaka ihola nā‘ao‘ao‘elua e kaua, a i loko nō o ua lā, ho‘ouka kaua lā,
lanakila a‘ela‘o Lonoikamakahiki ma luna o ko Kamalālāwalu pū‘ali holo‘oko‘a,
a‘auhe‘e akula ko Maui a pau.
A penei ho‘i ka mo‘olelo o ia ho‘ouka kaua‘ana i‘ōlelo‘ia e ka po‘e kahiko,
ma kā lākou mālama mo‘olelo‘ana. Ma mua o ka ho‘ouka kaua‘ana, he mea
mau i nā‘elemākule ka paipai‘ana iā Kamalālāwalu e kaua. Aia a lohe ua mau
‘elemākule nei i nā‘ōlelo a Kamalālāwalu mā, no nā mea a lākou e hana aku ai
iā Lonoikamakahiki, ma nā mea e pili ana i ke kaua e lanakila ai ko lākou‘ao‘ao,
a e pio ai ho‘i ko Lonoikamakahiki, a laila, e hele aku auane‘i ua mau‘elemākule
nei e ha‘i aku iā Lonoikamakahiki mā, ma kekahi manawa ka‘awale o ka pō. No
ka mea, na ua mau‘elemākule nei nō e kuhikuhi aku iā Kamalālāwalu mā i ke
kahua, kahi e ho‘ouka ai ke kaua‘ana. A, e like me ke kuhikuhi‘ana a kēlā mau
‘elemākule, e lilo auane‘i ia i‘ōlelo na Kamalālāwalu e hilina‘i nui ai.
A, no ia mea, hele aku nō‘o Kūmaikeau mā, ua mau‘elemākule nolu (‘āpuka)
nei a ha‘i aku iā Lonoikamakahiki.‘A‘ole nō e kuhikuhi ana ua mau‘elemākule
nei i ke kahua kaua ma kahi e lanakila ai ko Kamalālāwalu mau pū‘ali, akā, ma
kahi e pio ai‘o Kamalālāwalu mā, ma laila nō kā ua mau‘elemākule nei kahua
kaua e ho‘onoho ai.
I ka lā o ka ho‘ouka kaua, ma ke kakahiaka nui, hele akula‘o Makakūikalani
ma mua, a‘o kona po‘e kaua ma hope ona, a ma Waikakanilua, ma lalo aku o
Hōkū‘ula a me Pu‘u‘oā‘oaka, ma ka hulei e nānā iho ana iā Waikoloa. Akā ho‘i,
‘o Pupuakea, i kona‘ike‘ana mai iā Makakūikalani, e ho‘onoho aku ana me kona
po‘e koa, a laila, hele maila‘o Pupuakea me kona po‘e kaua, me ka mākaukau
ho‘i no ke kaua. Akā, ua mākaukau nō nā‘ao‘ao a‘elua no ke kaua.
He kanaka nui a lō‘ihi‘o Makakūikalani, ka pūkaua ikaika kaulana o
Maui, ko Kamalālāwalu kaikaina. A,‘o Pupuakea hoi, ko Hawai‘i pūkaua
ikaika kaulana, ko Lonoikamakahiki kaikaina, he wahi kanaka‘u‘uku nō ia,
a ha‘aha‘a ho‘i. Ua a‘o‘ia nō lāua a‘elua i ke kākā lā‘au pālau, a ua akamai nō
lāua a‘elua, akā, he kumu‘oko‘a kā kekahi a me kekahi, a ua a‘o‘ia nō lāua ma
nā wahi ka‘awale. Akā, i ka lā o ka ho‘ouka kaua‘ana, ua weliweli maila ko
Lonoikamakahiki po‘e kaua, no ka‘ike‘ana mai iā Makakūikalani.
Akā,‘o Pupuakea, i loko o kona manawa i‘ike aku ai iā Makakūikalani,‘a‘ole
i komo mai i loko ona ka maka‘u,‘a‘ole nō ho‘i‘o ia i weliweli, akā, kūpa‘a mau
nō‘o ia e kaua aku iā Makakūikalani.
Iā Makakūikalani a me Pupuakea e kū ana ma ke kahua kaua, i ia manawa,
lawe a‘ela‘o Makakūikalani i kāna lā‘au pālau a ki‘eki‘e, a hahau ihola ma luna
iho o Pupuakea, a no ka ha‘aha‘a o Pupuakea, ua pā lihi akula‘o Pupuakea,
akā, hā‘ule akula‘o Pupuakea i lalo i ka honua. A,‘o ka wēlau o ua lā‘au pālau
lā a Makakūikalani, i loko ho‘i o kona manawa i hahau aku ai iā Pupuakea,
nāpo‘o pū akula i ka lepo. I ka manawa i pā aku ai‘o Pupuakea i ka lā‘au pālau
a Makakūikalani, a hā‘ule i lalo, mana‘o a‘ela ua‘o Makakūikalani, ua make
loa‘o Pupuakea. Akā,‘o ke kumu kākā lā‘au a Makakūikalani, ka mea nāna i
a‘o‘o Makakūikalani,‘o ia ka mea nāna i‘ike mai‘o Pupuakea,‘a‘ole i make.
No laila,‘ōlelo aku ua kumu kākā lā‘au lā a Makakūikalani: “E ho‘i hou‘ia aku
e ho‘omake,‘a‘ole i make ka hoa kaua, no ka mea, he lā‘au kau i luna, pā kano
akula kāu uhau‘ana.”
A lohe‘o Makakūikalani i kēia‘ōlelo‘ana aku a kāna kumu, a laila, huli a‘ela
‘o ia (Makakūikalani) a wala hope a‘ela i ke kumu o ka lā‘au pālau me ka‘ōlelo
aku: “Kuli! I ka hale pau ke a‘o‘ana.‘A‘ole e pakele, ua make akula, no ka mea‘o
ka‘i‘o ka lā‘au.”
A‘o ua kumu nei ho‘i a ua‘o Makakūikalani make loa akula ia, i ka manawa
nō a ua‘o Makakūikalani i huli aku ai a kama‘ilio.
I ka manawa a Pupuakea e waiho ana i ka honua, ua ma‘ule akula‘o ia, a ma
hope, loa‘a maila ka māmā iki‘ana a‘e. I ia manawa, ala a‘ela‘o Pupuakea mai
ka honua a‘e, i ia manawa‘ike maila‘o Makakūikalani ua ola hou‘o Pupuakea,
a laila, holo hou maila‘o Makakūikalani i mua o Pupuakea, me ka mana‘o e
ho‘omake loa iā Pupuakea.
A,‘ike akula‘o Pupuakea iā Makakūikalani e hele mai ana e kū‘ē hou iā ia, a
laila ho‘omākaukau a‘ela‘o ia e pepehi aku iā Makakūikalani. A i ke kokoke‘ana
mai‘o ua‘o Makakūikalani nei, lawe a‘ela‘o Pupuakea i kāna lā‘au pālau a wili
ma kona‘ao‘ao‘ākau, a i ka ho‘omaka hou‘ana o Makakūikalani e ho‘ouka hou i
kāna lā‘au pālau ma luna o Pupuakea, a laila, i ia manawa, wili a‘ela‘o Pupuakea
i kāna lā‘au, a hu‘alepo akula ma nā wāwae o Makakūikalani , a pā akula iā
Makakū, hā‘ule akula i ka honua, a i ka wili‘ana mai i kāna lā‘au mai ka‘ao‘ao
hema mai, pā maila ma ka hono, make ihola‘o Makakūikalani. I ia manawa, emi
hope akula‘o Pupuakea a hālāwai me kāna kumu kākā lā‘au nāna i a‘o.‘Ī maila
ke kumu iā Pupuakea: “Ho‘i hou‘ia aku e ho‘omake i make.”
A no ka‘ōlelo‘ana a ke kumu a ua‘o Pupuakea pēlā, a laila,‘ōlelo akula‘o
Pupuakea i kāna‘ōlelo kaena i mua o kāna kumu: “‘A‘ole e ola! Ua make!!”
Nānā ihola‘o ia i ka poho o kona lima, a‘ōlelo a‘ela i ke kumu āna: “‘A‘ole ia
e ola, no ka mea, ua kūka‘i a‘e nei ka ila o Pupuakea. Make akula i ka lā‘au a kāua
i ka hu‘alepo.”
A hā‘ule akula ka pūkaua nui kaulana o Maui, a laila luku akula kā Hawai‘i
iā Kamalālāwalu mā, a make akula‘o Kamalālāwalu. I ia make‘ana o ua‘o
Kamalālāwalu, luku‘ia akula‘o Maui‘ekolu lā, a he‘e akula‘o Maui, a holo
akula, a nā wa‘a o lākou. Akā,‘a‘ole he‘iako,‘a‘ole he ama, no ka mea, ua pau i
ka ha‘iha‘i‘ia. No laila, holo akula ke pio a ma Puakō. A,‘o ka‘ike i ke pa‘imalau,
kuhi he wa‘a, a i ka ho‘olana‘ana i loko o ke kai, me ka mana‘o,‘o ka wa‘a ia, aia
na‘e ua kāhulihuli, a loa‘a hou akula i ka lanakila, luku‘ia akula nā koena o kā
Maui, a pau loa i ka make. A,‘o Kauhiakama ho‘i, ke keiki a Kamalālāwalu, holo
pio akula‘o ia, a pakele akula. A penei ka mo‘olelo o kona pakele‘ana.
I ka lā o ka he‘e‘ana o ko Maui po‘e kaua, holo malū akula‘o ia a hiki i
Kawaihae, a ma laila mai e holo ana me ka mana‘o e pe‘e ma nā ana, a hiki i ka
wā e lanakila ai, a laila, hō‘ike a‘e.
A,‘o Hīnau, kekahi o nā pūkaua o Lonoikamakahiki, he‘elele nō na
Lonoikamakahiki, akā, ua nui loa ke aloha o Hīnau iā Kauhiakama. No laila,
ma mua o ko Hīnau mana‘o‘ana e ho‘omahuka iā Kauhiakama, pūlehu a‘ela
‘o ia i mau kalo a mo‘a, a pa‘a pū a‘ela me nā‘o‘opu malo‘o i pūlehu‘ia, a‘imi
akula iā Kauhiakama. Ma Kawaihae‘o ko Hīnau hiki mua‘ana, a ma laila aku a
hiki i Kai‘ōpae,‘ike mua akula‘o Hīnau iā Kauhiakama, a laila, kāhea akula: “E
Kauhiakama ē! Ma laila iho‘oe a loa‘a aku ia‘u.”
I‘alawa a‘e ka hana o Kauhiakama, e hele aku ana‘o Hīnau, a laila, mana‘o
a‘ela‘o Kauhiakama: “Make, eia ka lanakila.”
A laila pālulu a‘ela ua‘o Kauhiakama i nā lima i ke po‘o me ka mana‘o
kaumaha i ka make, e uē ana. Akā, hele akula‘o Hīnau a honi akula i ka ihu o
Kauhiakama, a uē ihola, me ka‘ī aku: “Ua noho au me ka aloha iā‘oe, a no laila,
pūlehu mai nei i nā wahi kalo, a me nā wahi‘o‘opu malo‘o, a‘imi mai nei iā‘oe.”
A no kēia‘ōlelo a Hīnau,‘akahi nō a‘olu‘olu ihola‘o Kauhiakama, a mana‘o
a‘ela nō ho‘i i ke alo.
I ia manawa,‘o ke kalo a Hīnau i ho‘omākaukau ai,‘ai ihola‘o Kauhiakama.
A pau ia, ho‘omahuka akula‘o Hīnau iā Kauhiakama, a hala akula i Maui, a pēlā
i pakele ai‘o Kauhiakama i nā lima o kona po‘e‘enemi.
Iā Kauhiakama i ho‘i ai a Maui, hāpai nui a‘ela‘o ia iā Hīnau, a kapa a‘ela i
ka inoa o ka hale o Hīnau, nā‘umeke a me nā ipukai,‘o Hīnau. A kapa akula i ka
inoa o nā mahina‘ai kō‘ele‘o Hīnau. Ua kapa‘ia nā mea a pau a Kauhiakama‘o
Hīnau; he mau mea e ho‘omana‘o ana i nā mea a pau a Hīnau i hana maika‘i aku
ai iā iā (Kauhiakama).
A he mau makahiki he nui ma ia hope mai, ku‘i akula ka lono iā
Lonoikamakahiki, a lohe‘o ia i kēia mau hana a Kauhiakama, ma ke kapa‘ana
i nā mea a pau āna, ma muli o ka inoa Hīnau. No laila, ho‘ouna‘ia akula kekahi
mau‘elele mai ke alo aku o Lonoikamakahiki, e holo i Maui, e ki‘i iā Hīnau. Ma
mua o ka holo‘ana a na luna ki‘i iā Hīnau,‘ōlelo akula‘o ia i ua mau luna nei:
“E ki‘i‘oukou iā Hīnau, ma muli o ku‘u kauoha, a i hālāwai‘oukou me ia, e
‘ōlelo aku‘oukou, e ho‘i mai i Hawai‘i nei, e ho‘oponopono ai i ka‘āina, no ka
mea, ke holo nei wau i Kaua‘i, i‘ike aku au i ka lā‘au koa kumu‘ole o Kahikikolo.
A, e noho‘o ia e pani ma ku‘u hakahaka; pēlā‘oukou e‘ōlelo aku ai. A, i kau mai
kēlā ma luna o nā wa‘a o‘oukou, a laila, e lawe mai a ka moana o‘Alenuihāhā,
e moku ola aku iā ia i loko o ke kai, no ka mea, ua hewa kāna hana‘ana no kona
ho‘omahuka‘ana iā Kauhiakama, ka mea a‘u i‘ōlelo ai,‘a‘ole e koe i ho‘okahi pua
ali‘i o Maui.”
A pau kā Lonoikamakahiki‘ōlelo‘ana i nā luna āna e ho‘ouna ai, holo akula
ua mau luna nei i Maui.
A, i ka hālāwai‘ana o ua mau luna nei me Hīnau,‘ike akula na‘e ua mau luna
nei,‘o Hīnau ke kanaka ko‘iko‘i o Maui i mua o Kauhiakama, a‘o ia ho‘okahi nō
ka punahele‘oi i mua o ko Kauhiakama alo. Akā, ma nā mea i kauoha‘ia iā lākou
nā luna e hana aku, a laila, hana akula nō lākou e like me kā Lonoikamakahiki
‘ōlelo.
A, i ka lohe‘ana o Hīnau i kēia mau‘ōlelo a Lonoikamakahiki ma ka waha
aku o ua mau luna nei, a‘ike maila‘o Hīnau, ua‘ano‘oia‘i‘o nā‘ōlelo a pau i
ha‘i‘ia aku iā ia, a laila, ho‘oholo a‘ela‘o ia i kona mana‘o a‘e no nā mea i ha‘i‘ia
aku ai. Akā,‘a‘ole na‘e i mana‘o‘o Kauhiakama e ho‘oku‘u aku iā Hīnau e holo i
Hawai‘i, me ka mana‘o ona,‘a‘ole e ho‘i hou mai ana i Maui. Akā, ma ko Hīnau
mana‘o, he ho‘oponopono wale nō no ka manawa e holo ai‘o Lonoikamakahiki
a ho‘i mai, a laila ho‘i mai i Maui. Akā, i ke kau‘ana o Hīnau ma luna o nā
wa‘a a holo aku i Hawai‘i ua moku ola‘ia‘o Hīnau i ka moana, e like me kā
Lonoikamakahiki kauoha. A make akula‘o Hīnau. A make akula‘o Hīnau, ho‘i
akula nā luna a ha‘i akula i ka make‘ana o Hīnau. A laila, ua loa‘a ka‘olu‘olu iā
Lonoikamakahiki.
MOKUNA XIV
KA HO‘OPONOPONO HOU‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI I KE AUPUNI;
KONA HOLO‘ANA I KAUA‘I; HA‘ALELE‘IA‘O LONOIKAMAKAHIKI
E KA LEHULEHU.
A pau ke kaua‘ana me Kamalālāwalu ma Waimea, a ma hope iho o ka make
‘ana‘o Hīnau, i ia manawa, ho‘omaopopo hou a‘ela‘o Lonoikamakahiki e holo i
Kaua‘i.‘O ia ho‘i i‘ike aku ai‘o ia iā Kahihikolo, i kahi o ke koa kumu‘ole. A no
ia mea, ho‘omākaukau a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kāna huaka‘i. Lawe a‘ela‘o ia
i kona po‘e punahele, a me kona po‘e hoa hele, kona mau pū‘ali, a me kona po‘e
lawelawe.
Akā‘o Kaikilani, ho‘onoho‘ia ihola‘o ia ma ke‘ano ho‘oponopono‘āina, a
e mālama ho‘i i nā maka‘āinana. A mākaukau ko ke ali‘i holo i Kaua‘i, a laila,
holo akula. I ia holo‘ana, hiki akula‘o Lonoikamakahiki i Kaua‘i, i ia manawa e
koe,‘ākoakoa ana nō kona lehulehu a pau. Akā, ma ka ho‘omaka‘ana e‘ike i ke
koa kumu‘ole o Kahihikolo,‘o ia ka manawa i ha‘alele ai ko Lonoikamakahiki
lehulehu, a koe‘o Lonoikamakahiki wale nō. Akā, ho‘okahi kanaka kama‘āina i
ukali pū ma ia huaka‘i a ke ali‘i, no Kaua‘i nō,‘o Kapa‘ihiahilina kona inoa. I ka
manawa o ke ali‘i e hele ana, a i ka huli‘ana a‘e i hope, e nānā i kona lehulehu,
aia ho‘i, ho‘okahi kanaka e ukali ana ma hope ona (Lonoikamakahiki) he kanaka
‘ē wale nō,‘a‘ole‘o ia‘ike; a‘o kona nui i hele pū mai ai mai Hawai‘i mai,‘a‘ole
ho‘okahi i koe, ua pau loa i ka ha‘alele.
I ka manawa o ke ali‘i i‘ike mai ai iā Kapa‘ihiahilina e ukali ana,‘a‘ole‘o ia i
‘ekemu mai, akā, ho‘omau akula nō‘o Lonoikamakahiki i ka hele i mua, me ka
mea‘ole nāna e kuhikuhi i kahi āna i hilina‘i nui ai e‘ike. Akā, i ka‘alawa hou
‘ana a‘e o Lonoikamakahiki i hope, e ukali ana nō‘o Kapa‘ihiahilina ma hope
ona. I ia manawa,‘akahi nō a kama‘ilio aku‘o Lonoikamakahiki iā ia, me ka
nīnau aku: “E hele ana‘oe i hea?”
‘Ī akula‘o Kapa‘ihiahilina: “I ukali wale mai nei nō wau iā‘oe, no ka mea,
lohe a‘e nei wau i ou kānaka i ho‘i a‘e nei, ua pau i ka ha‘alele iā‘oe, no laila,
aloha iā‘oe, ukali mai nei.”
A‘o ua‘o Kapa‘ihiahilina, i loko o kona manawa i lohe ai ua ha‘alele‘ia,
no laila, lawe a‘ela‘o ia i‘umeke poi, me nā kāuna‘o‘opu, a‘imi akula i ke
ali‘i. He mea mau ho‘i iā Kapa‘ihiahilina i nā lā a pau o kāna ukali‘ana iā
Lonoikamakahiki, ka mālama‘ana i nā kānāwai o ke kapu ali‘i.‘O ia ho‘i, i
ka manawa kakahiaka nui, ka manawa e lō‘ihi ana ke aka o ke ali‘i,‘a‘ole‘o
Kapa‘ihiahilina i‘ike i ko lāua kōko‘olua‘o lāua wale a‘e aku i ke aka, akā,
mālama mau nō‘o ia i ke kapu ali‘i.
A he mea mau ho‘i iā Lonoikamakahiki ka nānā mau‘ana iā Kapa‘ihiahilina
ma kona‘ano menemene ali‘i. A i loko o kekahi lā o kā lāua hele‘ana, i ka
manawa e ho‘oka‘awale‘ana o Kapa‘ihiahilina iā ia iho, ma ka hele‘ana,
ma ka noho‘ana a me ka moe‘ana,‘ī akula‘o Lonoikamakahiki iā ia: “Mai
ho‘okapukapu mai‘oe ia‘u, no ka mea,‘o ko‘u wahi moe, ma laila mai‘oe, mai
ho‘oka‘awale‘oe ia‘u, no ka mea, ua pale ka pono, eia kāua i ke au akua kahi i
hele ai.”
A no laila, ua ho‘okō‘ia kā ke ali‘i‘ōlelo, a noho pū ihola lāua.
I kā lāua hele‘ana ma nā kuahiwi o Kaua‘i i loko o ka lipo nahele loloa, ua
nui ko lāua pilikia i ka‘ai,‘o ka hala kā‘ao kā lāua‘ai. A pilikia nō ho‘i lāua i ke
kapa‘ole,‘o ka laukī ko lāua kapa; a nele lāua i ka malo‘ole,‘o ka palai i hili‘ia
ko lāua malo. Pēlā mau ko lāua hele‘ana a hiki i kahi a ua‘o Lonoikamakahiki
i‘ake nui ai e‘ike,‘o ia ho‘i‘o Kahihikolo, a hiki wale i ka ho‘i‘ana mai i kai.
Akā, i ko lāua wā e hele ana i loko o nā pilikia he nui, pilikia‘ai, pilikia kapa,
pilikia malo, pilikia i ka ua, aia nō na‘e i loko o ko Lonoikamakahiki mana‘o
ka mea e hiki ai iā ia ke hana aku ai iā Kapa‘ihiahilina. A, i ka ho‘i‘ana o lāua
mai kā lāua huaka‘i hele mauna a‘e, lilo a‘ela‘o Kapa‘ihiahilina i punahele nui,
a i kuhina nui ho‘i.‘O nā mea a pau a Lonoikamakahiki, nā mea nui, nā mea
li‘ili‘i i waiho aku ai i nā kānaka a me kaukau ali‘i.‘O nā‘āina ho‘i a pau, aia nō
ia ma ko Kapa‘ihiahilina lima ka ho‘oponopono.‘A‘ole he mea nui‘ē a‘e ma ko
Lonoikamakahiki alo,‘o Kapa‘ihiahilina wale nō, a‘o ia nō ke po‘o ki‘eki‘e ma
ka mokupuni o Hawai‘i a puni. A, i ko Lonoikamakahiki ho‘i‘ana i Hawai‘i, ma
hope iho o kāna huaka‘i hele mauna, lawe a‘ela‘o ia iā Kapa‘ihiahilina i Hawai‘i,
i ho‘okohu aku ai‘o ia iā Kapa‘ihiahilina, ma kona‘ano kuhina nui, a punahele
nui ho‘i.
Ma ko Lonoikamakahiki wahi moe, ma laila‘o Kapa‘ihiahilina e moe ai, ma
kona wahi e noho ai, ma laila pū nō me Kapa‘ihiahilina.‘O ka pūlo‘ulo‘u kapu
ali‘i, hiki‘ole i nā punahele mua āna ke komo aku, ma laila‘o Kapa‘ihiahilina
e noho ai. Akā, i ka hiki‘ana o Lonoikamakahiki i Hawai‘i me Kapa‘ihiahilina,
‘ike maila nā ilāmuku a me nā kākā‘ōlelo a Lonoikamakahiki, ua kela aku ka
punahele o Kapa‘ihiahilina, no ka mea,‘a‘ole i hana‘ia kekahi mau punahele ma
mua e like me kēia.
I kekahi lā, ho‘ākoakoa a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kona mau kaukau ali‘i a
pau, a me kona mau kākā‘ōlelo, a hō‘ike akula i ko Kapa‘ihiahilina lilo‘ana i po‘o
ki‘eki‘e ma ka‘āina a puni‘o Hawai‘i. Akā, he mea‘olu‘olu‘ole na‘e ia i ko nā ali‘i
mana‘o, a me ko Lonoikamakahiki alo ali‘i a pau.
MOKUNA XV
HO‘ONOHO‘IA‘O KAPA‘IHIAHILINA I KUHINA NUI; KA‘IMIHALA‘IA
‘ANA; KĀNA MELE ALOHA.
Ma hope iho o ko Kapa‘ihiahilina lilo‘ana i kuhina nui no Lonoikamakahiki,
hā‘awi a‘ela‘o Lonoikamakahiki i ho‘okahi ahupua‘a,‘o Hihiu nui, he wahi
ahupua‘a nō ia e waiho ana ma Kohala. A noho a‘ela‘o Kapa‘ihiahilina ma ka
noho kuhina nui,‘imi a‘ela nā luna ma lalo ona i hewa no Kapa‘ihiahilina. Ua
loa‘a nō ka hewa, he hewa nui nō, akā, no ka punahele nui launa‘ole nō, no laila,
‘a‘ole e mana‘o ana‘o Lonoikamakahiki he hewa ia no Kapa‘ihiahilina.
A no ka hewa‘ole o Kapa‘ihiahilina ma nā mea o ke ali‘i,‘imi hou a‘ela nā
luna ma lalo ona i mea e hewa ai. No laila, loa‘a a‘ela ka hewa o Kapa‘ihiahilina
ma ka moe kohole‘ana me Kaikilani kā Lonoikamakahiki wahine pono‘ī, ma
muli o ka ho‘owe‘awe‘a‘ia e nā luna nāna e‘imihala nei. A no ka‘ike‘ana o nā
luna ma lalo o ua‘o Kapa‘ihiahilina ua hewa me Kaikilani, no laila, hele akula
ka po‘e nāna e mana‘o‘ino nei‘o Kapa‘ihiahilina, he hewa ia nona e hewa ai. A
no laila, ha‘i‘ia akula iā Lonoikamakahiki kēia hewa‘ana o Kapa‘ihiahilina me
Kaikilani. Akā i ko Lonoikamakahiki lohe‘ana i kēia mea,‘a‘ole ia he hewa i ko
ke ali‘i mana‘o.
A no ka loa‘a‘ole o ko Kapa‘ihiahilina hewa, ma kēia mau mea, i mua
o ke ali‘i, a laila, ua maopopo i ua mau luna nei, pākela loa ka punahele o
Kapa‘ihiahilina, no laila, ho‘opau a‘ela ua mau luna nei i ko lākou mana‘o
‘imihala.
Ho‘okahi paha makahiki o Kapa‘ihiahilina ma ka noho kuhina nui, a laila,
holo akula‘o ia i Kaua‘i, me ka mana‘o nō e ho‘i hou mai ma kona noho kuhina
nui. I kēlā manawa o Kapa‘ihiahilina i Kaua‘i, mana‘o a‘ela ke alo ali‘i e‘imihala
hou i mea e hewa ai‘o Kapa‘ihiahilina ma kona noho kuhina nui, mai ka
punahele a‘e a Lonoikamakahiki. No laila, lawe a‘ela ke alo ali‘i a pau i nā‘ōlelo
‘aki‘aki he nui, ma ka‘ōlelo kū i ka ho‘owahāwahā‘ia. No laila, loa‘a i ke ali‘i ka
mana‘o e ho‘oka‘awale a‘e mai ko Kapa‘ihiahilina noho‘ana ma ka noho kuhina,
a ho‘opau a‘ela i kona punahele.
A ho‘ohiki ihola‘o Lonoikamakahiki i‘ōlelo pa‘a‘a‘ole e‘ike hou i nā maka o
Kapa‘ihiahilina. Ma muli o nā‘ōlelo‘aki‘aki a ke alo ali‘i, pau a‘ela ka punahele
nui o Kapa‘ihiahilina iā Lonoikamakahiki.
Ma ia noho‘ana o Kapa‘ihiahilina i Kaua‘i,‘a‘ole i li‘uli‘u, hiki aku ka lohe
iā Kapa‘ihiahilina, ua pau kona punahele, a me kona noho kuhina nui‘ana. No
laila, holo maila‘o Kapa‘ihiahilina i Hawai‘i, i‘ike aku ai‘o ia i ka pau‘i‘o‘ana
o kona punahele. Iā Kapa‘ihiahilina i kau mai ai i luna o nā wa‘a a holo mai i
Hawai‘i,‘o ia nō ka ho‘omaka‘ana o Kapa‘ihiahilina e haku i mele, e pili ana i
ko lāua hele mauna‘ana, ko lāua‘alo‘ana i kēlā pilikia, kēia pilikia he nui. I ia
holo‘ana a i‘ane‘i (Kapa‘ihiahilina) ma Kohala kona hiki mua‘ana, i‘ike aku ai
‘o ia i kona‘āina i hā‘awi lilo‘ia aku ai. A i kona hiki‘ana aku,‘ike akula‘o ia he
konohiki hou e noho‘ana i ka‘āina, a‘o kāna konohiki i ho‘onoho aku ai, ua pa‘i
‘ia a‘ela. I ia manawa nō ko Kapa‘ihiahilina ho‘omaopopo‘ana i kona pā‘ū. A
no laila, holo akula‘o ia (Kapa‘ihiahilina) i Kona e‘ike pono i ko ke ali‘i mana‘o
nona.
I ia manawa, e noho ana‘o Lonoikamakahiki ma Kahalu‘u, no ka mea, he
kapu heiau kāna i ia wā. A, i ka hiki‘ana aku o Kapa‘ihiahilina ma waho o
Kahalu‘u,‘ike mua‘ia maila‘o Kapa‘ihiahilina ma nā wa‘a. A, no ia mea, kēnā
koke a‘ela‘o Lonoikamakahiki e pani ka puka o ka hale, akā,‘a‘ole na‘e i pani
koke‘ia ka puka i ia manawa, a i ka manawa i pae aku ai nā wa‘a i uka, a i ka
ho‘omaka‘ana aku o Kapa‘ihiahilina e hele aku e‘ike i ke ali‘i. Iā ia i ho‘okokoke
aku ai ma waho o ka paehumu o ka hale, i ia wā ke pania‘ana mai o ka puka. A
‘ike akula‘o Kapa‘ihiahilina ua pa‘a ka puka, hele akula kēia a kū ma waho o ka
pā, i nā koa e kū ana, a laila, hāpai akula‘o ia i ke mele, e like me kā lāua hele
‘ana:
‘O Lonoikamakahiki kapu a Kalani,
‘O Kalani kapu a Keawe i hānau,
Hānau Kalani he ali‘i kū hālau,
He lau kapa‘ahu nehe e Lono,
Mai ka papa aku,
Ka‘ahu‘ula kapu a Kumalana.
Ua hewa!
Ua hewa iā ia ala he ho‘omauhala,
‘A‘ohe‘ano hala i ho‘omau ai e Kalani.
Ku‘u makua a kalani,
Ka‘ina i honua,
Hele‘ana i honua,
I‘Opikananu‘u, i‘Opikanalani.
I kahua a Kanu‘ukewe,
Ka papa o ka moku, ka honua,
Ke au‘āina o Wākea i noho ai.
‘O Wākea ke ali‘i kapu,
A Keawe i hānau ai,
Hānau mai ma mua ka pono,
Ukali aku ma muli ka hewa.
‘Oi hele mai ka wā nui a hune,
A mehameha kanaka‘ole,
Hele ko‘olua i ka nahele,
I ka lā‘au koa kumu‘ole,
Ma uka o Kahihikolo.
Hili aku i ka malo pau palai,
Hahaki i ka lau‘ī pe‘a ma ke kua.
Hala ia ma‘ō a ka ua i laila, e ke hoa ē,
Hele aku a‘ai i ka pua pala o ka hala,
Hala ia lā pōloli o ka ua i laila, e ke hoa,
He hoa i ka nahele lauhala loloa,
Mai Kīlauea a Kalihi lā
‘O ka hala i‘āina kepa‘ia
‘O Po‘okū i Hanalei lā.
Hala ia ma‘ō a ka ua, e ke hoa ē.
He ua kā‘ē‘ē, ua makani,
Ua ho‘okinakina e puni e ka ua.
Inu aku i ka‘awa o Koukou,
I ka‘awa lau hīnano o Māmalahoa.
E ke hoa ē!
He hoa, he ka‘upu e Lono, he kanaka,
He hoa lā ho‘i no ka ua, pa‘ia,
Hele ka ua ma uka o Hanalei iki,
A Hanalei nui,
Ma uka mai kekahi ua,
Ma kai mai kekahi ua,
Ma na‘e mai kekahi ua,
Ma lalo mai kekahi ua,
Ma ka lae hala o Pu‘upaoa,
I laila ka ua ho‘owalea i ke one,
I ke one,‘ai a kīna‘u,
Ke kīna‘u‘ai hala pala i Hanalei,
Ua ho‘opala‘ōhi‘a o Wai‘oli.
He‘oli‘oli e ke ali‘i e pono ai,
Ka haku hā.
Ka Haku hana o Kanānānu‘u,
‘O ka maka la‘i o Kūkalaea,
Kālai aku ho‘one‘enu‘u he ana,
A ke koa lau kani.
Kani kua kē ka ua,
Ke kaupaku hale o Maoea,
I laila ka ua kīkē ha‘a i ka nahele.
Ha‘aha‘a ka ua i ka nahele.
Ha‘a‘ula ka ua i ka nahele.
Ha‘ale‘a ka ua i ka nahele,
Noe a ka ua i ka nahele,
Lauwili ka ua i ka nahele,
Kuawa‘a ka ua i ka nahele,
I ka uka o Lā‘auhaele,
O hele a.
Walea kanaka i ka hele,
Ho‘i mai, he lalo‘ino, he lalo hewa,
Eia ma muli ka‘alele,
Ke pa‘i au ka ho‘okuke,
He nani nei hele nāu,
Ua ho‘okuke‘oe ka mea hale,
Eia lā ka hewa o ka noho hale,
He noho a pauaho,
Kū a‘e hele.
Loa‘a ko‘u kīnā,
Ko ka hoa ukali‘ino,
O noho.
Ha‘alele iā‘oe e ke hoa ke hele nei,
Hele kīkaha ana ka ua,
‘O Hopukoa o Waialoha,
Ei ala ē,
Aloha wale ana iā‘oe,
I loko o ka uahoa.
MOKUNA XVI
KA HELE‘ANA O KAPA‘IHIAHILINA; KA‘IMI‘ANA O LONOIKAMAKAHIKI
IĀ IA; KO KAPA‘IHIAHILINA HO‘I‘ANA MAI A NOHO HOU I KUHINA NUI
A pau kā Kapa‘ihiahilina kāhea‘ana iā Lonoikamakahiki ma ke mele, a laila,
huli ho‘i akula‘o ia, me ka uē pū i ke aloha i ke ali‘i, a kau i luna o nā wa‘a, a
holo akula. I ka manawa i pau a‘e ai kā Kapa‘ihiahilina kāhea‘ana i ka inoa o
Lonoikamakahiki, a ma hope iho, kupu maila ko Lonoikamakahiki aloha no
Kapa‘ihiahilina, no kona ho‘ālohaloha‘ana mai, ma ke‘ano o kā lāua pili‘ana,
a me ko lāua hele‘ana. A he mea maopopo ho‘i, ua haku‘o Kapa‘ihiahilina i ke
mele ma ke‘ano‘oia‘i‘o. No laila,‘ōlelo a‘ela‘o Lonoikamakahiki i nā kia‘i puka
o ka hale ali‘i, e wehe a‘e ke pani, a e ho‘okomo a‘e iā Kapa‘ihiahilina i loko o ka
hale. Akā, i ka wehe‘ana a‘e o ke pani o ka hale ali‘i, aia‘o Kapa‘ihiahilina e holo
ana ma waho o La‘aloa.
A, i ka‘ike‘ana o Lonoikamakahiki, e holo ana‘o Kapa‘ihiahilina, a laila
ho‘ouna akula‘o ia i nā‘elele, e ki‘i aku iā Kapa‘ihiahilina. A, i ke ki‘i‘ana o nā
‘elele ma muli o ka‘ōlelo a ke ali‘i, a hālāwai akula me Kapa‘ihiahilina, me ka
‘ōlelo aku: “I ki‘i mai nei mākou iā‘oe e ho‘i. Ua ho‘ouna mai nei iā mākou e
‘ōlelo aku iā‘oe e ho‘i, no ka mea, ua nui loa ke aloha o ke ali‘i iā‘oe i ko kaukau
‘ana a‘e ma ke mele, e like me kā‘olua hele‘ana. Ha‘alele akula mākou, aia nō ke
ali‘i (Lonoikamakahiki) ke uē lā.”
A lohe‘o Kapa‘ihiahilina i kēia leo, a laila,‘ōlelo akula‘o ia i nā‘elele, me ka
‘ī aku: “E ho‘i‘olua a i ke ali‘i, e ha‘i aku i ku‘u aloha iā ia,‘a‘ole au e ho‘i aku, no
ka mea, ua ho‘olohe aku ia i nā‘ōlelo a ka po‘e‘aki‘aki o kona alo. Mali‘a paha‘o
ua po‘e lā nō kekahi i hele pū me ia, a‘ai i ka pua pala o ka hala o Po‘okū, a hume
pū i ka malo lākī, a me ka palai. A no laila, ke ho‘i nei au a waiho aku nā iwi iā
Kaua‘i. A, inā he make no‘u,‘a‘ole ho‘i‘ana, akā, inā he make nona no ku‘u hoa
ukali‘ino, i Kaua‘i nō ho‘i au, uē mai. O ho‘i‘olua.”
A pau kā Kapa‘ihiahilina‘ōlelo‘ana i ua mau luna nei, a laila , ho‘i akula
lāua, a hālāwai me ke ali‘i (Lonoikamakahiki), a ha‘i akula i nā mea a pau a
Kapa‘ihiahilina i‘ōlelo mai ai.
A ma kēia mea a ua mau‘elele nei i‘ōlelo mai ai, he mea pono‘ole loa ia iā
Lonoikamakahiki. A no laila, ho‘olale a‘ela‘o Lonoikamakahiki i kāna mau hoe
wa‘a‘elua, iā Kapahi a me Moanaikaiaiwa,‘o Kipunuiaiakamau mā,‘o ke keiki
ho‘okama o Kamalālāwalu. A ma mua o kona (Lonoikamakahiki) holo‘ana,
kauoha a‘ela‘o ia iā Kaikilani, Keali‘iakalani, Kalanio‘umi, a me Keākealani:
“Eia wau ke hele nei, e noho‘oukou i ka‘āina, e nānā kekahi o‘oukou i kekahi,
mai kekēue‘oukou. Inā ho‘i i hele au a i maliu mai ku‘u hoa hele ia‘u, a laila,
ho‘i mai māua, akā ho‘i, maliu‘ole mai kēlā a laila, ukali aku nō au ma muli
ona (Kapa‘ihiahilina), a mali‘a paha o maliu mai i ka ukali lō‘ihi‘ia aku. Oi ē, he
mākole ka huhū, o hele a ka lihi pepeiao.”
A pau kā Lonoikamakahiki‘ōlelo‘ana i kēia mau‘ōlelo, kau akula‘o ia i
luna o nā wa‘a a holo akula. I ia‘imi‘ana a Lonoikamakahiki, hālāwai akula‘o ia
me Kapa‘ihiahilina ma‘Anaeho‘omalu, ma ke kaha, ma ka palena o Kona a me
Kohala. A penei nō ka mo‘olelo o ia‘imi‘ana a Lonoikamakahiki.
I ka manawa i‘imi aku ai‘o ua‘o Lonoikamakahiki, ua pae mua aku‘o
Kapa‘ihiahilina i‘Anaeho‘omalu a ma hope aku lākou nei (Lonoikamakahiki mā).
A, i ka manawa i‘ike aku ai‘o Lonoikamakahiki iā Kapa‘ihiahilina e noho mai
ana i kaha one, ma kahi e kau ana nā wa‘a o lākou (o Kapa‘ihiahilina mā), a laila,
uē akula‘o Lonoikamakahiki, ma ka uē helu‘ana, e like me kā lāua hele‘ana.
A,‘ike maila nō ho‘i‘o Kapa‘ihiahilina i ka uē helu aku a ke ali‘i, a laila, uē helu
maila nō ho‘i‘o ia.
A, iā lāua i hālāwai ai, a pau kā lāua uē‘ana a me kā lāua kama‘ilio‘ana,
a laila, kau ihola‘o Lonoikamakahiki i‘ōlelo ho‘ohiki ma waena o lāua,
‘a‘ole e loa‘a hou kekahi kū‘ē.‘A‘ole ho‘i e ho‘olohe i nā‘ōlelo‘aki‘aki a kona
mau‘aialo. Akā, i mea e pa‘a‘i‘o ai kā lāua ho‘ohiki, no laila, kūkulu ihola‘o
Lonoikamakahiki i wahi ahu pōhaku (heiau), i wahi no lāua e pule ai me ka
ho‘ohiki i mua o ke akua o Lonoikamakahiki, no ka ho‘opa‘a‘ana i ko lāua
ho‘ohiki‘ana.
A,‘ike akula‘o Kapa‘ihiahilina, ua hō‘oia‘i‘o mai‘o Lonoikamakahiki
i kāna ho‘ohiki‘ana, i ia manawa ko Kapa‘ihiahilina‘ae‘ana aku e ho‘i me
Lonoikamakahiki. A pau kā lāua kapu heiau‘ana ma laila, ho‘i aku lāua i Kona, a
noho ihola ma Ka‘awaloa, ma Kona Hema.
(Ua‘ōlelo‘ia ma ka mo‘olelo o ko lāua hana‘ana i‘ōlelo ho‘ohiki no ke kūkulu
‘ana i ke ahu pōhaku ma‘Anaeho‘omalu, ua kapa‘ia ka inoa o ia palena ma waena
o Kohala a me Kona “‘O Keahualono”.‘O ka inoa mau ia o ia wahi a hiki mai i
kēia manawa,‘o ia ho‘i ke kūkulu‘ana o Lonoikamakahiki i ahu pōhaku).
A i ka ho‘i‘ana o Lonoikamakahiki me Kapa‘ihiahilina, noho hou ihola‘o
Kapa‘ihiahilina ma kona noho kuhina nui e like me ka noho mua‘ana. A ma
hope mai o ko Kapa‘ihiahilina noho kuhina hou‘ana, a laila, kūkākūkā a‘ela
‘o Kapa‘ihiahilina me Lonoikamakahiki, i mea e ka‘awale aku ai ka po‘e nāna i
ni‘ani‘a wale iā Kapa‘ihiahilina mai ke alo ali‘i aku. No ka mea, ua hō‘ole aku ua
‘o Kapaihiailina iā Lonoikamakahiki i ko lāua hālāwai‘ana ma‘Anaeho‘omalu. A
penei ka‘ōlelo‘ana: “‘A‘ole au e ho‘i hou aku me‘oe, aia a ka‘awale aku ka po‘e
nāna i ni‘ani‘a wale ia‘u mai kou alo aku, a laila, ho‘i aku au me‘oe.”
A no ia mea, i kūkākūkā ai‘o Lonoikamakahiki me Kapa‘ihiahilina. Akā,
ua nīnau aku‘o Lonoikamakahiki i ko Kapa‘ihiahilina mana‘o no ka po‘e nāna
i ni‘ani‘a wale‘o ia, inā paha,‘o ka make ko Kapa‘ihiahilina makemake,‘o ia
nō. A laila,‘o ko Lonoikamakahiki makemake nō ia. A, inā‘o ke kīpaku ko
Kapa‘ihiahilina makemake, a laila, pēlā nō,‘o ko Lonoikamakahiki mana‘o nō ia.
E like me kā Kapahiahilina mea e koi ai, ma laila aku nō‘o Lonoikamakahiki.
A, no laila, ma kēla kūkā‘ana a lāua ma kēia mau mea, ua ho‘oholo ko
Kapa‘ihiahilina mana‘o, e pau i ka make ka po‘e nāna i ni‘ani‘a aku. Akā ho‘i, i
mea e pau ko lākou make māinoino‘ana ma ka pepehi maoli aku, no laila, ua
waiho‘ia ko lākou make ma loko o ke kaua‘ana. A pau ihola ka po‘e nāna i
ni‘ani‘a wale iā Kapa‘ihiahilina i ka make. A ma hope iho o ia manawa, kau pono
ihola‘o Kapa‘ihiahilina ma kona noho punahele‘ana, ma ka‘ao‘ao kuhina nui a
hiki i kona make‘ana.
Ma ia hope mai a hiki i ko Lonoikamakahiki make‘ana,‘a‘ole he mau kaua
‘ana,‘a‘ole nō ho‘i he kipi, he maika‘i wale nō. A hala‘o Lonoikamakahiki i ka
make, ua‘ōlelo‘ia, ua lilo ke Aupuni o Hawai‘i iā Keākealani. A mai ka manawa
i lilo ai‘o Hawai‘i iā Keākealani a hiki i nā ali‘i‘ai moku ma hope mai ona, a hiki
iā Kamehameha,‘a‘ole i‘ike‘ia ma kēia mo‘olelo nā kaua nui i ia manawa. Akā, i
ko Keōua manawa i noho ai ke kipi‘ana o nā ali‘i‘ai‘okana.