HE AHA HO‘I KA MEA ‘O KA HELE HO‘OKAHI ‘ANA, IHELE ‘OE, HELE ME OU MAU KŪPUNA

HE KĀLAILAINAINĀ MEA HO ‘ OKALAKUPUA I PA‘A INĀ MO‘OLELO HAWAI‘I KAHIKO A ME KO LĀKOU WAIWAII KA MO‘OLELO HAWAI‘1

HE PALAPALA I WAIHO ‘IA AKU IMEA E KŌ AI KEKAHI O NĀ KOINA O KE KEKELĒ LAE0‘0

MA KA HĀLAU ‘O KAWAIHUELANI

MA KE KULA NUI O HAWAI‘1 MA MĀNOA

MEI 2020

Na

Beau Makanamakamae Shishido

Ke Komike Palapala Laeo‘o:

C. M. Kaliko Baker, Luna Ho‘omalu Kahikina de Silva K. Laiana Wong

ProQuest Number: 27994759

All rights reserved

INFORMATION TO ALL USERS The quality of this reproduction is dependent on the quality of the copy submitted.

In the unlikely event that the author did not send a complete manuscript and there are missing pages, these will be noted. Also, if material had to be removed,

ProQuest 27994759


a note will indicate the deletion.

Pro

Published by ProQuest LLC (2020). Copyright of the Dissertation is held by the Author.

All Rights Reserved.

This work is protected against unauthorized copying under Title 17, United States Code

Microform Edition © ProQuest LLC.

ProQuest LLC 789 East Eisenhower Parkway P.O. Box 1346 Ann Arbor, Ml 48106- 1346

© Beau Makanamakamae Shishido, 2020

ME KA MAHALO

He aha lā ka ha‘i mo‘olelo, ke ‘ole ka mo‘olelo? No nā kānaka o ka wā kahiko, iā ‘oukou ko‘u mahalo no ka mālama ‘ana, a me ka ho‘oili ‘ana i nā mo‘olelo kupuna i na‘auao ai mākou nā mamo o kēia pae ‘āina, a i pili ai ho‘i mākou i ko mākou ‘āina pono‘ī. E nā kānaka o nā mo‘olelo, ola nō ko ‘oukou inoa. E nā mo‘o kupuna i mālama i nā mo‘olelo, ‘o ‘oukou nō nā kānaka i ho‘opiha i ka ‘umeke a kā‘eo i ka ‘ai. E nā kānaka i kākau i nā mo‘olelo i ka nūpepa Hawai‘i, ua pae pono ko ‘oukou mana‘o lana; ua mālama ‘ia nō nā mo‘olelo kahiko me ko lākou ‘ike no kekahi wā e pulapula hou ai ka lāhui kanaka, a māhuahua hou ka ‘ōlelo makuahine.

Pehea lā ka maiau o ka mea kākau, inā ‘a‘ohe luna ho‘oponopono? No ka‘u kōmike au i alaka‘i mai i kēia ala hele, palena ‘ole ko‘u mahalo i ka hānai ‘ana i ko‘u mana‘o ma kēia hana,

‘o ke kālailai ‘ana. Iā ‘oe e Kumu Kaliko i ka nanea ‘ana i nā mo‘olelo ka‘ao o ka wā kahiko, ‘o kāu papa ka‘ao paha ka‘u ho‘omaka ‘ana i kēia ala hele ‘o ka heluhelu mo‘olelo ma ka nūpepa. E like paha me Kamapua‘a, maopopo iā ‘oe kahi a ka ‘ai ‘ono a me ke ala e ki‘i ai. Iā ‘oe e Kumu Laiana i ka ho‘ākea ‘ana i ka mana‘o pili i ke kālai ‘ōlelo ‘ana a me ke kuana‘ike, he kōkua nui nō i ka ho‘omaopopo ‘ana i nā mo‘olelo i kākau ‘ia ma ka nūpepa. A e like me Kaweloleimakua, ‘o kāu kilo ‘ana ka mea i akaaka ai ka ‘ike. A iā ‘oe ho‘i e Kumu Kahikina. Nāu nō i ho‘okomo i ka huna ahi i ke pulu, a mālamalama ke ala e hele ai. I kāu papa Kākau Mo ‘olelo, ua paipai mua nō ‘oe ia‘u e lu‘u i nā mo‘olelo a ‘ike i ka mana‘o o nā mea kupua. He kōkua nui nō ho‘i ‘oe i ke kālailai ‘ana, ‘o ia nō ‘oe lā ‘o Lanihuli, nona ka ‘Ike Loa a me ka ‘Ike Poko.

He aha ke kumu o ka ho‘oili mau ‘ana i nā mo‘olelo? I ulu nō ka lālā i ke kumu. Mahalo au i ku‘u wā keiki i ka māhiehie ‘ana i nā mo‘olelo o ko‘u mau kūpuna. Nui nā mo‘olelo a‘u i lohe ai e pili i ka hanauna o ko‘u mau kūpuna kuakahi, a henehene ka ‘aka o ko‘u ‘ohana i ka nanea ‘ana i ua mau mo‘olelo nei. Mahalo no i ko‘u ‘ohana i ka ho‘ike ‘ana i ka le‘ale‘a o ka mo‘olelo a me ka mālama ‘ana i ke kū‘auhau. Mahalo nō ho‘i i ko‘u mau kumu ‘ōlelo Hawai‘i a pau i ke kōkua ‘ana mai ia‘u ma ka ‘ōlelo makuahine. I ka ho‘oili ‘ia o ka ‘ōlelo, ua ho‘oili pū ‘ia ka mana‘o. A no ko‘u mau hoa aloha, mahalo i ke kāko‘o ‘ana mai ia‘u. He kōkua nui nō ke kama‘ilio ‘ana me ‘oukou no ka ulu ‘ana o ka mana‘o.

I mea aha ka pa‘a mo‘olelo? No nā hanauna e hiki mai ana. Mahalo i ka ‘auamo ‘ana i ko ‘oukou kuleana ‘o ka ho‘omau ‘ana i ka ‘ōlelo makuahine. ‘O ka mālama mo‘olelo ‘ana kekahi kuleana e ho‘oili nei i nā kānaka e heluhelu nei i kēia palapala. Mahalo i ka ho‘oholomua ‘ana i kēia loina Hawai‘i. He wahi iwi ho‘okahi ko‘u hanauna i loko o ke kuamo‘o, he 1079 iwi ka lō‘ihi, a ke puka koke mai nei kekahi mau iwi hou a‘e. ‘O nā mo‘olelo kekahi mea e ho‘opa‘a i nā iwi hou i ke kuamo‘o no ka mea, he mo‘olelo mo‘okū‘auhau kākou.

v

‘ŌLELO HŌ‘ULU‘ULU

He palapala laeo‘o kēia e kālailai ana i nā mea ho‘okalakupua i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i kahiko i kākau ‘ia ma ka nūpepa Hawai‘i. Kama‘āina paha kākou a pau i ka makau a Māui, ‘o Mānaiakalani, akā, ‘a‘ole paha i laha nā mea kupua ‘ē a‘e o ka wā kahiko. ‘A‘ole nō ho‘i i komo wale kēia ‘ano mea i loko o nā mo‘olelo; mālama na‘e kēia mau mea i kekahi loina kahiko, ‘o ia ho‘i ka lawe ‘ana i nā kūpuna ma ka huaka‘i, ‘a‘ole hele ho‘okahi.

Wae ‘ano ‘ia kēia mau mea i ‘elua ‘ano; he mea i haku ‘ia, a he māhele kino. ‘Ano ‘oko‘a nā ‘ano ‘elua, a wehewehe ‘oko‘a ‘ia ma kēia pepa. He mea pili i ka mana. ‘O nā kupua i loko o nā mo‘olelo, ua lawe lākou i ko lākou mau kūpvina ma ka huaka‘i. Lawe ‘ia ma o nā mea i hā‘awi ‘ia e ka ‘ohana, ‘o ia ho‘i nā mea kupua a lākou.

ABSTRACT

This thesis examines items of fantastic feats within old Hawaiian stories that were written in the Hawaiian newspapers. Perhaps all of us are familiar with Māui’s fishhook named Mānaiakalani, however, the other items of that era are not as well known. These types of items did not haphazardly make their way into the stories; they preserve an old custom of taking your ancestors with you on your jouney, never traveling alone.

These items are separated into two categories; things that are created, and body parts. These two things are slightly different, whieh are further explained in the paper, however it has to deal with mana. In the Hawaiian stories that we have inherited, kupua take their ancestors with them on their voyages. These ancestors are taken by way of familial objects, whieh are these spiritual items, termed herein as mea kupua.

PAPA KUHIKUHI

ME KA MAHALO.......................................................................................................................iii

‘ŌLELO HŌ‘ULU‘ULU...............................................................................................................v

Papa Kvihikuhi................................................................................................................................vi

Mokuna 1

Kāhuli ke Au o ka Lani, Hānau he Mea Kupua...................................................................1

Mokuna 2

Lako i ka ‘Ai, ka I‘a, a me nā Pono a pau..........................................................................16

Kā Pukui Wehewehena..........................................................................................16

Na Uli i hānai iā Kana............................................................................................17

Na Pūkī i hānai iā Kamaakamahi‘ai......................................................................18

Na Kamaunuaniho i hānai iā Kamapua‘a .............................................................20

Ka ‘Ōlelo a Kamaunuaniho, “He aha ho‘i”................................................23

Loina hānai ma Kawelo.........................................................................................25

Ka Hana a ‘Umialīloa............................................................................................32

Laka a Wahieloa....................................................................................................33

Mokuna 3

Hele ‘Oe, Hele Mākou.......................................................................................................35

Nā Hi‘ohi‘ona o Nā Mea Kupua............................................................................39

vii

Ka Mana.................................................................................................................39

Ka Mana o Nāmakaokaha‘i.......................................................................41

Ka Mana o Puapuakea...............................................................................42

Ka Mana o Pelekeahi‘āloa.........................................................................43

Ka Mana o Hina.........................................................................................44

Nā ‘ Ano o Nā Mea Kupua.....................................................................................48

Nā Mea Kupua i Haku ‘Ia......................................................................................49

Ka Pā‘ū o Hi‘iaka.......................................................................................50

Ka Ho‘oili ‘Ana o Ko Haumea Mana........................................................56

Ka Ipu Ho‘opāpā a Kalapana.....................................................................58

Nā Mea Kupua He Māhele Kino...........................................................................60

Ko Kāmeha‘ikana......................................................................................61

Nā Unahi Maka o Lanihuli........................................................................63

Kūka‘ō‘ō (Kūka‘ōhi‘alaka)........................................................................65

Ka Ipu Makani a La‘amaomao..................................................................69

Mākālei......................................................................................................72

Ola ka inoa o ke kupuna.........................................................................................77

Mokuna 4

I Ola nā Iwi, I Ola ko Inoa.................................................................................................79

96


Oloke‘a Mea Kupua.....................................................................................................................86

Ki‘i Mo‘olelo 1

Mokuna 1:

Kāhuli ke Au o ka Lani. Hānau he Mea Kupua

Ho‘okahua Mo‘olelo

Mai ke au kikilo i hala a i kēia au e holo nei, ua ho‘opa‘a ‘ia nā mo‘olelo o kēia pae ‘āina e nā kānaka o kēia pae ‘āina. I ke kāohi ‘ia ‘ana o nā mo‘olelo Hawai‘i ma ke ‘ano he mo‘olelo wahahe‘e, ua ‘au‘a mau nā kūpuna i ‘ole ai e hala ia po‘e mo‘olelo kū‘auhau na ka nalowale. No laila, he kumu ko‘iko‘i nō ka mālama ‘ana i ua mau mo‘olelo nei no nā hanauna he lehulehu. Ua maopopo nō i nā po‘e kahiko, ‘a‘ole o kana mai ka waiwai o ka ‘ike e mālama ‘ia i loko o ko kākou mau mo‘olelo. No kākou, nā ēwe hānau o kēia ‘āina kulāiwi, he māhele ko‘iko‘i ko kākou mau mo‘olelo no ko kākou ‘ike. ‘O ka mo‘olelo Hawai‘i ka hōkeo e mālama ‘ia ai nā loina kahiko, nā inoa o ko kākou mau kūpuna, nā mo‘okū‘auhau, nā mele, a me ka no‘eau o nā po‘e kūpuna. A ‘o nā mo‘olelo ho‘i ke ala e ka‘a ai kēia ‘ike mai kekahi hanauna i kekahi hanauna a‘e. Ma kekahi mo‘olelo no Papa me Wākea, ua hānau maila ‘o Papa i kekahi ipu ‘awa‘awa, a lawe akula ‘o Wākea i ke po‘i o ua ipu nei a kiola a‘ela i luna o ka lewa. Lilo a‘ela, ‘o ia ka lani. ‘O ke kino maoli o ia ipu ka honua a me ka moana. Ua ho‘olilo ‘ia nā ‘ano‘ano a me ka haku ke‘oke‘o, ‘o ia ka Lā, ka Mahina a me nā hōkū. A kiola ‘ia aku ka pala ke‘oke‘o o ka ipu, lilo i ao. E like me kēia unuhi ‘ana a Wākea i nā mea mai loko mai o kēia ipu, pēlā kēia hōkeo mo‘olelo a nā kūpuna. I kā kākou unuhi ‘ana i ka ‘ike mai loko mai o ua ipu nei, ahuwale ke ao kanaka.

I ka wa a na haole i ho‘omaka ai e noho ma keia pae ‘aina, a ma mua iki paha, ua ho‘opilikia ‘ia nā mo‘olelo Hawai‘i i ka ho‘oha‘aha‘a ‘ia o ka ‘ike Hawai‘i.1 A i ke kahuli ‘ia

2

‘ana o ke aupuni Hawai‘i, ua pilikia nā mo‘olelo i ka ho‘ēmi ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ma ia wā i ho‘omaka ai ke emi ‘ana o nā mo‘olelo Hawai‘i, a poina ihola i kekahi hapa o ka lāhui Hawai‘i. I kēia manawa, kama‘āina paha ka lāhui Hawai‘i holo‘oko‘a i ka mo‘olelo o Heracles, eia kā ho‘i, ‘ehia ua mea aloha, ‘o Kamaakamahi‘ai, ka niuhi ‘ai humuhumu o Kahului; ‘a‘ole nō laha kona mo‘olelo e like me ka wā ma mua o kēia pae ‘āina.

Hālana ku‘u mana‘o, e lilo ana kēia pepa i pōhaku no ka paepae hou ‘ana i ke kahua mo‘olelo i pa‘a mai ai nā mo‘olelo o ko kākou mau kūpuna, a ho‘okama‘āina aku i kekahi mau mo‘olelo Hawai‘i a laha loa ma kēia lāhui. Pēlā paha e ho‘oikaika ai i ka ho‘omana‘o ‘ana i ko kākou mau kūpuna me kā lākou hana ma kēia pae moku, a me kā lākou hana ma Kahiki kekahi. Ma kēia kālailai ‘ana i nā mo‘olelo Hawai‘i, e lilo ana nā mo‘olelo i kahua e na‘auao ai kākou, nā kānaka o kēia pae ‘āina. E like nō me kā Kalehua Krug i kākau ai ma kāna pepa nui lae‘ula, He Ha‘awina Ka Mo‘olelo: No Ka Ho‘okahua ‘Ana i Nā Ha‘awina Kaiapuni ma luna o Ka ‘Ike Kū‘auhau o Nā Mo‘olelo Kupuna, “Nui ke akamai o nā kūpuna nāna i waiho mai i nei mau mo‘olelo na kākou. ‘O ko lākou ‘ike hohonu loa ke kumu i kūkulu ‘ia ai nā mo‘olelo i mau ha‘awina na kākou. He mea ho‘ona‘auao ka mo‘olelo e like me nā ha‘awina e kūkulu ‘ia nei e kākou” (‘ao‘ao 20). Nui kā kākou a‘o i ke kālailai ‘ana i nā mo‘olelo o ka wā kahiko.

‘A‘ole nō na‘e ke kālailai mo‘olelo ‘ana he hana hou i haku ‘ia i kēia wā, a ‘a‘ole nō ia he mana‘o hou i ‘upu mai i ka hō‘ea ‘ana o nā haole i kēia pae ‘āina nei. Akamai nō ka po‘e kūpuna o kākou, ua pa‘a nō nā mo‘olelo like ‘ole iā lākou. A no ko lākou akamai, ua pa‘a ia po‘e mo‘olelo i ko lākou na‘au, a pēlā i mālama ‘ia ai ua mau mo‘olelo nei no nā hanauna he nui. Ua maopopo nō ka waiwai o nā mo‘olelo iā lākou, a ‘o ia mau mo‘olelo nā hālau ‘ike e a‘o ai nā kūpuna. ‘O ia nō ke kumu a lākou e ho‘opa‘a ai i nā mo‘olelo o ka wā kahiko. Loa‘a nō ke kālailai ‘ana o kekahi mau mo‘olelo i loko o ka nūpepa.

3

I ka mo‘o ‘atikala ‘o Mo‘olelo Hawai‘i Kahiko i kākau ‘ia e Joseph Moku‘ōhai Poepoe, loa‘a kāna kālailai ‘ana i ka mo‘olelo o Papa me Wākea no ke kāko‘o ‘ana i kona mana‘o; ‘o ia ho‘i, aia ‘o Loloimehani ma Hawai‘i nei, a no Hawai‘i nei nō ‘o Papa lāua ‘o Wākea. A hō‘ole nō ho‘i ‘o Poepoe i ka ‘ōlelo a Aberahama Fonaka, aia ‘o Loloimehani ma kekahi ‘āina ‘ē, e la‘a ka pae ‘āina ‘o Moluccas (Poepoe, 1906, Iulai 7). Aia nō ho‘i kāna kālailai ‘ana i nā mo‘olelo a me nā mele i mea e kāko‘o ai i kona mana‘o pono‘ī. Kūpa‘a nō ‘o ia i kēia ‘ike, ‘o ia ho‘i ka ‘ike o nā mele, nā mo‘olelo, a me nā kū‘auhau. A he waiwai nui ko laila. He mana nō ko ka ‘ōlelo, maopopo i nā kūpuna, a e maopopo iā kākou. ‘O ia paha ka mana‘o o Poepoe, a ‘o ia ho‘i ke kumu āna i kūpa‘a ai ma luna o kona ‘ike mo‘olelo. ‘O ko kākou mau mo‘okū‘auhau ka mea nāna e hō‘ike i ko kākou ‘oia‘i‘o pono‘ī. Ma muli o ko Poepoe hilina‘i ‘ana i nā mo‘olelo, ua kālailai ‘o ia i nā mo‘olelo i mea e hō‘ike ai i ko lākou waiwai i ka lehulehu. I kekahi mau manawa nō ho‘i, ua hō‘ike ‘o ia i ka mana‘o ‘epekema i mea e kāko‘o ai i ka ‘ike i loko o nā mo‘olelo. E aho paha kākou e ho‘omau i kēia ‘ano kālailai ‘ana, a e ‘ike i ko kākou mo‘olelo he waiwai, a he ‘oia‘i‘o.

Kapa nō ho‘i paha nā haole i kā kākou mau mo‘olelo, he folklore a he mo‘olelo na‘aupō paha. Ahuwale kēia ‘ano ho‘okae ‘ili ‘ana ma mua loa e like me kā Sheldon Dibble puke Mooolelo Hawaii, “No ka naaupo loa a me ka wahahee wale o ko onei poe kahiko, olelo lakou, ua hanau maoli mai no keia pae aina, na Wakea laua o Papa, e like me ka hanau keiki ana.” (Dibble, ‘ao‘ao 2). Akā, ‘a‘ole nō pēlā ka mana‘o Hawai‘i. No ka na‘auao loa paha o nā kūpuna e ho‘omana‘o ai i ka mo‘olelo o Papa me Wākea. Malia paha, pilikia nā haole i ka ho‘omaopopo ‘ana i ko kākou mau mo‘olelo Hawai‘i ma muli o kā lākou unuhi ‘ana i nā mo‘olelo, a ma muli ho‘i paha o ke kaona o ko kākou ‘ōlelo. Eia paha kekahi o ko lākou pilikia i ka ho‘omaopopo

4

‘ana i ko kākou mau mo‘olelo hiwahiwa. ‘O ka mana‘o haole o ka hua‘ōlelo kupua i laha i kēia pae ‘āina a hiki i nā kūkulu o Kahiki, ‘a‘ole nō like loa me ka mana‘o kahiko.

Minamina ho‘i, e ka mea heluhelu, ua ho‘opili loa ‘ia ko kākou hua‘ōlelo kupua i nā kānaka ho‘ololi kino a me ka mana‘o o ka haole he demigod; a no laila paha i mana‘o ai nā haole, ‘o ko kākou mau mo‘olelo, he mo‘olelo i haku wale ‘ia. Eia na‘e, i ka helu 16 o “Hoomana Kahiko”, ma Ka Nupepa Kuokoa, wehewehe ‘o P. W. Kaawa i nā mana‘o like ‘ole o ua hua‘ōlelo nei, o “kupua”. I kāna wehewehe ‘ana, ‘a‘ole ka ho‘ololi kino ‘ana he koina no ke kapa ‘ia ‘ana he kupua. Wahi āna, penei nā hi‘ohi‘ona o nā kupua: (1) He kupuna kahiko loa o Hawai‘i nei; (2) He kanaka kaulana loa i kāna hana akamai, a i ‘ole kona ikaika, e la‘a ‘o Kepaka‘ili‘ula, a me ‘Umialīloa; (3) ‘O nā ali‘i kaulana loa, e la‘a ‘o Kaululā‘au, ‘o Kawelo, ‘o Kaha‘inuiahema, a ‘o Lonoikamakahiki; (4) ‘O nā keiki i hānau ‘ia i ka pō‘ino; (5) ‘O nā akua i hele mai Tahiti e la‘a ‘o Pele, Lonoka‘eho, Kāne, a me Kanaloa; a (6) ‘O nā keiki i hānau ‘ia ma ke ‘ano kupua, ‘a‘ole he kino kanaka, e la‘a ‘o Kamapua‘a, a me Kana (Kaawa, 1865, Mei 4).

‘A‘ole wale nō ‘o Kaawa kai mana‘o pēlā. I ka mo‘olelo ka‘ao o Pelekeahi‘āloa, ua kākau ‘o Moke Manu, he kupua ‘o Pele mā. ‘A‘ole kā ho‘i i haku wale ‘ia nā kupua o Hawai‘i nei no ka hō‘eu‘eu ‘ana i nā mo‘olelo. Ma kekahi wā i hala, ua ola maoli kēia mau kānaka, a mau ko lākou mo‘olelo ma muli o ka mana kupua o lākou. Ma kēia pepa, pēlā nō e kau nui ai ka mana‘o o kēia hua‘ōlelo, ‘o “kupua”.

‘Oiai, ‘o nā kupua nā kānaka kahiko i noho i kēia pae ‘āina ma mua, ‘oi aku paha ka pilina o ko kākou hua ‘ōlelo “mo‘olelo” i ka hua‘ōlelo haole history ma mua o ka hua ‘ōlelo folktale, a myth paha. Ua kuhikuhi aku ‘o Poepoe i ko Marcus Cicero mana‘o i ka hō‘oia ‘ana, “‘A o ka moolelo,’ wahi a Cicero, oia ka mea e hoao ai i ka manawa; oia ka malamalama o ka

5

oiaio; ke ola o ka hoomanao; ka rula o ka hoomanao; ka elele o ka wa kahiko” (Poepoe, 1906, Pepeluali 1). ‘O ko kākou mau mo‘olelo ka mea e na‘auao ai kākou i ko kākou nohona Hawai‘i.

No laila, e aho e kīpaepae mua i ke kahua mo‘olelo Hawai‘i. Aia a pa‘a ke kahua mo‘olelo Hawai‘i, a laila, e ‘imi aku a a‘o i nā mo‘olelo o ka ‘āina ‘ē, i ulu a‘e ka hoi. Pēlā e ho‘oki‘eki‘e ‘ia ai ke kūlana o kā kākou mau mo‘olelo, a ‘ike ‘ia e ka honua, he mo‘olelo na‘auao ko kākou, a he lāhui na‘auao nō ho‘i kākou i kūlike ho‘i ke kūlana me ko ka lāhui Helene, ‘o ia ho‘i ke “Cradle of Westem Civilization”. ‘O ia nō paha ko Poepoe mana‘o ma ke kākau ‘ana, “He lahui kakou me ko kakou Moolelo Kahiko, i ano like loa aku me ka moolelo kahiko o ka lahui o Helene; a he mau mele kahiko no hoi ka ko kakou mau kupuna i like aku a i oi aku no hoi ko lakou hiwahiwa ame ke kilakila i ko na mele kaulana loa o ua lahui Helene nei” (Poepoe, 1906, Pepeluali 1). Ke ola ikaika nei ka inoa ‘o Heracles, no laila, e mālama mua kākou i nā iwi o Kamaakamahi‘ai mā i ola ai ko lākou mau inoa i kēia manawa a mau loa aku. Inā ‘a‘ole kākou, ‘o wai lā ho‘i ka mea e ‘auamo i kēia kuleana? Aia ko kākou pono ma nā mo‘olelo o ko kākou ‘āina pono‘ī.

‘Oiai manomano a lehulehu nō ka ‘ike kūpuna i mālama ‘ia i loko o ko kākou mau mo‘olelo, ‘a‘ole paha hiki ke hāpai a kālailai i ia ‘ike a pau i loko o kekahi pepa ho‘okahi, no ka mea, hohonu loa ka ‘ike o ko kākou mau kūpuna. Ma kekahi ‘ano, ‘o nā loina hānai ka mea e kau nui ai ka mana‘o i loko o kēia pepa, akā e kaulona aku ana kākou i kekahi mau mea kiko‘ī i mālama nui ‘ia i loko o kekahi mau mo‘olelo Hawai‘i, a pēlā e hō‘ike ‘ia ai ka hiwahiwa a me ka na‘auao o ko kākou mau mo‘olelo kahiko. I loko o nā mo‘olelo Hawai‘i, ‘ike ‘ia kekahi mau mea a nā kupua i ho‘ohana ai, e la‘a ka makau nui a Māui, ka pā‘ū o Hi‘iaka, ka ‘ō‘ō a Pele, a me ka ipu makani a La‘amaomao. ‘O kēia mau mea a pau, ua hā‘awi ‘ia lākou ma ke ‘ano he makana, akā, hā‘awi ‘ia no kekahi kumu kiko‘ī; ‘a‘ole i hā‘awi wale ‘ia aku. ‘O ia kumu ke kōkua ‘ana

6

aku i ke kupua ma kekahi hana. He hō‘ailona kēia mau mea kupua no ka lōkahi ‘ana o nā kupua me ko lākou mau kūpuna i mea e maopopo ai, ‘a‘ole hele ho‘okahi, a ‘a‘ole hana ho‘okahi nā kupua i ka mo‘olelo; lawe ‘ia ka mana o kona mau kūpuna ma o kēia mau mea kupua. ‘O ka mea e minamina ai ku‘u na‘au, ‘a‘ohe hua‘ōlelo i pa‘a no kēia mau mea, no laila, i kēia pepa, e kapa ana au i ia ‘ano mea, he mea kupua.

I loko o ka nūpepa Ke Alakai o Hawaii, ua kālailai ‘ia ke mele pule no nā wa‘a o Kana mai ka mo‘olelo o Kana me Nīheu i loko o ka puke ‘ehā a Fomander. I ke kālailai ‘ia o kēia mele, ua wehewehe mai ‘o Ka-ha-pula, “O Kihei-pua ka malo-kai. Kihei, mea uhi. Pua, he pua pana kekahi, he mamo kekahi. He mea ano kupua keia malo, a he mea e hoohui ai i na mana like ole” (Kelsey, 1929, Kepakemapa 26). Kapa ‘o ia i kēia malo, he “mea ano kupua”. Mai laila mai ke kumu o ia inoa, he mea kupua. Ua hā‘ule ka hua‘ōlelo “ano” i ka‘u kapa ‘ana, he mea kupua, no ka mea, ua komo paha ia hua‘ōlelo no ka wehewehe ‘ana i ka malo, ‘o ia ho‘i, he mea ia malo, a he kupua ke ‘ano o ia mea. ‘O kēia nō ko‘u kuhi, no ka mea, ua ho‘omau ‘o Ka-ha-pula i kāna wehewehe ‘ana i ke ‘ano kupua o ka malo, ‘o ia ho‘i “he mea e hoohui ai i na mana like ole”. Ma muli paha o ka li‘ili‘i o ka pō‘aiapili i komo ai ka hua‘ōlelo “ano”.

‘Ike ‘ia nō ho‘i nā mea kupua i loko o nā mo‘olelo kūwaho, eia na‘e, ‘oko‘a nā loina pili i kēia mau mea kupua. Eia ka ma‘amau; hā‘awi ‘ia nā mea kupua o nā mo‘olelo kūwaho e kekahi akua pili ‘ohana ‘ole, a ‘upu wale ka mana mai loko mai o ia mea kupua. ‘O kekahi mau la‘ana ke ‘eke makani a ke akua Aeolus i hā‘awi ai iā Odysseus, a me ka pou hao ‘o Jingu Bang i ka mo‘olelo Kina no Sun Wukong, ‘o ia ho‘i ‘o Journey to the West. ‘O kēia mau mea kupua, ma kekahi ‘ano he mea e hō‘ike i ka hele ho‘okahi ‘ana o ke kupua, no ka mea, he mea ia e hō‘ike a ho‘ohanohano i ke ‘ano kupua o Odysseus a me Sun Wukong. ‘Oiai, he mau mo‘olelo kūwaho kēia, he waiwai paha kēia mau mea kupua no ka lāhui nona ka mo‘olelo. ‘A‘ole na‘e pēlā nā mea

7

kupua i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i. I loko o nā mo‘olelo Hawai‘i, hā‘awi ‘ia nā mea kupua e kekahi kanaka i loko o ka ‘ohana o ke kupua, a ‘o ka ma‘amau, hā‘awi ‘ia e ka hānai o ke kupua. Aia ka mana o ia kanaka ma ka mea kupua āna i hā‘awi ai. ‘A‘ohe hewa o ka nānā ‘ana i nā mea kupua o waho, no ka mea, hoihoi loa nō ia po‘e mea kupua. Akā, e pilikia ana paha kākou i ka lilo ‘ana o nā mea kupua pono‘ī o kēia ‘āina, a pilikia nō ho‘i ka ho‘ololi ‘ia o nā mea kupua Hawai‘i i mea e kū ai i ke ‘ano o nā mea kupua o waho. Hēkau ihola ka minamina o ku‘u na‘au i ke eo ‘ana o ka mo‘olelo Hawai‘i o Māui i ke ki‘i‘oni‘oni a Disney ‘o Moana i kēia mau lā, a ‘o ka ho‘ohui ‘ia ‘ana o nā mo‘olelo like ‘ole o Moananuiākea i mo‘olelo ho‘okahi, me he mea lā, ‘o ia ke ‘ano o nā kānaka ‘ili ‘ula o Polenekia. A ma ia ki‘i‘oni‘oni ho‘i, ua ho‘ololi ‘ia ‘o Mānaiakalani e kū ai i ke ‘ano o nā mea kupua kūwaho. Kāka‘ikahi nā mo‘olelo o Māui e loa‘a mai ana ma ka ‘imi aku i loko o nā nūpepa ‘ōlelo Hawai‘i, eia na‘e, ua loa‘a nō kekahi ma ka nupepa Ke Ola o Hawaii.2 No ka lanakila ‘ana o kēia mo‘olelo Hawai‘i ma luna o ke ki‘i‘oni‘oni, e ho‘olaha hou kākou i kēia mo‘olelo e like me ko Hawai‘i nei ho‘opa‘a ‘ana ma ko kākou ‘ōlelo makuahine.

‘A‘ole nō nui nā ‘imi noi‘i e pili ana i nā mea kupua. Ua kākau ‘ē ‘ia na‘e kekahi mau puke pili i nā mo‘olelo. ‘O kekahi o kēia mau puke, ‘o ia ‘o Folktales of Hawai ‘i: He Mau Kaao Hawaii i kākau ‘ia e Mary Kawena Pukui. He puke ia i hō‘ili‘ili ‘ia ai nā ka‘ao like ‘ole o Hawai‘i, akā, ‘a‘ole i kālailai ‘ia kēia mau mo‘olelo. Akā ho‘i, ‘o kēia paha kekahi kūmole i

8

kīpaepae i ke kahua no ka ‘imi noi‘i ‘ana i nā mo‘olelo Hawai‘i i ka ho‘ōla ‘ana i ka ‘ike Hawai‘i i ke kenekulia iwakāluakūmākahi.

I loko o ka ‘atikala I Kū Mau Mau: How Kānaka Maoli Tried to Sustain a Naūonal Identity Within the United States Political System, i kākau ‘ia e Noenoe Silva, ua kālailai iki ‘ia ka pā‘ū o Hi‘iaka. Ua ‘ōlelo ‘o ia, “Her skirt is her greatest weapon—a symbol of specifically femalepower” (Silva, ‘ao‘ao 25). Akamai nō kēia mana‘o i ke kālailai ‘ana i ka wā i pa‘i ‘ia ai nā mana like ‘ole o ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele i loko o nā nūpepa, ‘o ia ho‘i ka wā hulihia o ke aupuni. Paipai kēia mau mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele i nā kānaka Hawai‘i e ‘onipa‘a i ka wā e pilikia ai ke aupuni. A he hō‘ailona nō ‘o Pele lāua ‘o Hi‘iaka no ka mana o nā wāhine. Akā, ‘o ia mana‘o pili i ka pā‘ū, ‘o ia wale nō kekahi o nā mana‘o like ‘ole o ua pā‘ū nei ona. ‘O Hi‘iaka nō ka mea nona ka pā‘ū, akā hō‘ike nō ho‘i kēia pā‘ū i kona pilina i nā kānaka ma loko o kona ‘ohana, he keu ho‘i kona pilina iā Pele. A ‘ike ‘ia kēia pilina i nā manawa like ‘ole o ka mo‘olelo.

‘Oiai, ua ho‘ohana pinepine ‘ia ka pā‘ū o Hi‘iaka no ka pepehi ‘ana i nā mo‘o, a me nā akua, ‘a‘ole wale nō ia he mea kaua. I ka nānā mua ‘ana i kēia ‘ano mea kupua, he kohu mea kaua, a ‘o ia ihola nō kekahi o nā hi‘ohi‘ona o nā mea kupua. I ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele i kākau ‘ia e Ho‘oulumāhiehie, he pale ho‘i ka pā‘ū no Hi‘iaka me Wahine‘ōma‘o i nā paukū lā‘au i kiola ‘ia mai e Kalanamainu‘u mā. Ma ia wā, e kōkua ana nō ‘o Pele iā Hi‘iaka ma o ka ho‘ouna ‘ana i kona mana iā Hi‘iaka ma o ka pā‘ū. Eia na‘e, i ka wā o Hi‘iaka i wāwahi aku ai i nā papakū pale o Kīlauea, ua ho‘ololi aku ‘o ia i nā pe‘elua e noho ana ma ka papakū ‘ekolu a lilo mai i mau kānaka. Ma ia wā nō ho‘i, ua pau ka ho‘ouna ‘ana a Pele i kona mana pono‘ī, a ho‘ouna mai nō ‘o Kānemilohae, ke kaikunāne o Pele, i kona mana pono‘ī iā Hi‘iaka ma o ka pā‘ū ona. No laila, hiki ke ‘ike ‘ia ka pilina o Hi‘iaka i kona ‘ohana ma o kēia

9

pā‘ū ona. ‘O ka pā‘ū kekahi hō‘ailona o nā wāhine, no ka mea, komo wale nō nā wāhine i ka pā‘ū. Akā ‘ike ‘ia nō ho‘i nā mana like ‘ole o ka ‘ohana ma kēia pā‘ū, no ka mea, he mea nui ka ‘ohana no ka lāhui Hawai‘i. ‘Oko‘a ka mana o ka wahine, a ‘oko‘a ho‘i ka mana o ke kāne. Ma ka hapa nui o ka manawa, ‘oi aku ka ikaika o ka mana o ka wahine. I ka mo‘olelo o Papa me Wākea, ‘oi aku ko Papa mana ma mua o ko Wākea, a i ka mo‘olelo o Keakaokū, ‘oi aku ka mana o kona mau kūpuna wahine ‘o Kāmeha‘ikana lāua ‘o Kalihilihiānuenue ma mua ona.

‘Oiai, ‘a‘ole nui nā mea i kākau ‘ia e pili ana i nā mea kupua i kēia wā, ‘a‘ole nō nā mea kupua he mana‘o hou no ka lāhui Hawai‘i. ‘Ike ‘ia ma nā mo‘olelo kahiko, a maopopo nō ko lākou waiwai i ko kākou mau kūpuna. I kēia au, kāka‘ikahi nā ha‘i mo‘olelo a me nā pa‘a mo‘olelo Hawai‘i, a ‘a‘ole e lohe nui ‘ia nei kēia mau mea kupua. No laila, ‘a‘ole paha e ‘ike le‘a ‘ia nei ko lākou waiwai i loko o nā mo‘olelo. Ma kēia pepa, e ‘ike ‘ia ana ko lākou waiwai ma ke ‘ano he mea kupua. Akā na‘e, ‘a‘ole nō kēia pepa he wehewehe i nā waiwai like ‘ole o nā mea kupua a pau, ‘oiai, he kū‘oko‘a nō kēlā me kēia mea kupua ma kekahi ‘ano; i loko o nā mo‘olelo, ‘oko‘a paha ka waiwai o kekahi a ‘oko‘a ko kekahi. Kia ka mana‘o o kēia pepa i nā waiwai like o lākou a pau e kūlike ai, ‘o ia nō ka pilina e ‘ike ‘ia ma ka ‘ohana, he keu ho‘i ka pilina i ke kupuna hānai i kāna mo‘opuna.

No ka ‘imi noi‘i ma kēia pepa, e nānā nui ‘ia ana nā mo‘olelo i pa‘i ‘ia i loko o nā nūpepa Hawai‘i kahiko. Pēlā e loa‘a ai ka ‘ike no ke kālailai ‘ana i nā mea kupua i kēia pepa. ‘O kekahi mau mo‘olelo, ‘a‘ole i pau i ke kākau ‘ia i loko o ka nūpepa, eia na‘e, lawa ka ‘ike no ke kālailai ‘ana i nā mea kupua o ia mau mo‘olelo. I loko ho‘i o kēia mau mo‘olelo, aia kekahi mau mele e ho‘ākāka ana i nā mea kupua, no laila, e nānā ‘ia ana kekahi mau mele i loko o nā mo‘olelo. Ua wili pū ‘ia nā mo‘okū‘auhau, nā mele, a me nā mo‘olelo, ‘a‘ole hiki ke ho‘oka‘awale, no ka mea, halihali pū ‘ia i ka hōkeo ho‘okahi. A e like me nā ‘ōlelo mua a Leilani Basham i hō‘ike ai i kona

10

mana‘o ma kāna pepa, Ka Lāhui Hawai‘i: He Mo‘olelo, He ‘Āina, He Loina, a He Ea Kākou,

“He mo‘okū‘auhau, he mo‘olelo, a he mele ka lāhui Hawai‘i” (‘ao‘ao 37). ‘O kēia mau mea ‘ekolu ka mana e ola ai ke ea o kākou, a e ola ai ho‘i ko kākou mauli Hawai‘i. ‘A‘ole kēia he mana‘o hou, ‘ike ‘ia i ka wā i holo ai nā nūpepa Hawai‘i, ‘o ia nō ka ‘ai i ho‘opiha i nā ‘umeke a kā‘eo ka lāhui Hawai‘i, a ‘o ia ho‘i ka i‘a i loa‘a iā Kanaeokana3 no ka hānai ‘ana i ka lāhui Hawai‘i i kēia au e holo nei. A e like me kā ka Mo‘oinanea ho‘olei ‘ana i kāna ‘upena pūnāwelewele mai Kaua‘i mai i mea e hō‘ili‘ili ai i nā mo‘o a pau o kēia pae ‘āina nei a ho‘ouna iā Waka lā ma ka mokupuni ‘o Hawai‘i, pēlā nō ka nae a nā kūpuna o ka wā kahiko i ho‘olei mai ai i mea e hō‘ili‘ili ai i nā mana like ‘ole o nā mo‘olelo a ho‘ouna i o kākou nei i kēia wā. Pēlā nō ho‘i au e ho‘ā‘o ai i ka mālama ‘ana i nā mo‘olelo i loko o kēia nae, ‘o ia ho‘i ka nae palapala a ‘oukou e heluhelu nei. No ka mea, e aha ana ka ‘ike o nā kūpuna, ke waiho ua nae lā ma kahakai? Inā pēlā, ‘a‘ole o kana mai ka makehewa o kā lākou hana lawai‘a.

No ke kālailai ‘ana i nā mea kupua, ‘a‘ole lawa ho‘okahi a ‘elua paha mo‘olelo. ‘Oko‘a kēlā me kēia mea kupua i loko o nā mo‘olelo, a ‘oko‘a ho‘i nā kupua. No laila i kēia pepa, eia nā mo‘olelo e kālailai nui ‘ia ana: Ka Moolelo Kaulana no Maui i ho‘oponopono ‘ia e William C. Aehi4, He Moolelo Kaao no Kamapuaa, He Moolelo no Makalei na Samuel Keko‘owai, Ka Mo ‘olelo Hiwahiwa o Kawelo na Ho‘oulumāhiehie, Ka Mo ‘olelo o Hi ‘iakaikapoliopele na Ho‘oulumāhiehie, Ka Moolelo no Kamaakamahiai na Kaualilinoe, Moolelo Hoonaue Puuwai no Kamaakamahiai na Na Hau o Maihi, Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku na Na Hau o Maihi, Moolelo Hawaii o Kalapana na Moses Nakuina, Moolelo Hawaii o Pakaa a Me Ku-a-

11

Pakaa na Moses Nakuina, He Moolelo Kaao no Kana, Ka Moolelo Hawaii Kahiko na Joseph Poepoe, He Moolelo Kaao no Keaomelemele na Moke Manu, a me Ka Moolelo Kaao Hawai ‘i o Pelekeahialoa na Moke Manu.

I ka hapa nui o kēia mau mo‘olelo, he mea kupua kā ke kupua nona ka mo‘olelo. I ka nānā pono ‘ana a me ka ho‘ohālikelike ‘ana i kēia mau mea kupua, pēlā e loa‘a ai ka ‘ike no ke kāko‘o mana‘o ‘ana ma kēia pepa. ‘Oiai, ‘oko‘a iki nā mana like ‘ole o nā mo‘olelo, ‘a‘ole paha ‘oko‘a nā loina o nā mea kupua. A ma kekahi mau mo‘olelo ho‘i, ‘a‘ole ka mea kupua he mea ho‘okalakupua, akā, he mea ma‘amau nō ia na kekahi kupua e la‘a ka pālau a Kawelo. He nani ia, ‘a‘ole like ke kūlana o kēia mea ma‘amau me nā mea kupua kaulana, e la‘a ‘o Kahihikolo, like na‘e ka waiwai o ua mea lā ma ka mo‘olelo ma ka hō‘ike ‘ana i ka pilina o kekahi kupua i kona kupuna. A ma kēlā ‘ano nō kākou e pili ai me nā mea kupua i loko o nā mo‘olelo. ‘A‘ole nō pono ka hā‘awi ‘ana i kekahi mea ‘oi loa o ka ho‘okalakupua i mea e pono ai ke ola o ka mo‘opuna, lawa nō kekahi mea a ke kupuna e kālai ai, a e hana ai paha, a pēlā nō ho‘i kekahi mea e ho‘oili ‘ia ma ka ‘ohana.

Kālailai nui ‘ia nā māhele nui o nā mo‘olelo pili i nā mea kupua, e la‘a ka hā‘awi ‘ana i nā mea kupua, ka mālama ‘ana i nā mea kupua, a me ka ho‘ohana ‘ana i nā mea kupua. ‘O kekahi mea e nānā nui ‘ia ana, ‘o ia ka pilina ma waena o nā kānaka. I kekahi mau mo‘olelo, ‘a‘ole loa‘a kekahi mea kupua i ke kupua, e la‘a ka mo‘olelo o Kamapua‘a a me ka mo‘olelo o Kana, akā kālele nui ‘ia ka pilina ma waena o ka mea nona ka mo‘olelo me kona mau kūpuna hānai. He waiwai nui nō ko kēia mau mo‘olelo, no ka mea hiki ke ‘ike ‘ia ke kōkua ‘ana a ke kupuna i kāna mo‘opuna, a ‘a‘ohe āna mea kupua. Akā, ma ka leo a ma ke mele e kōkua ‘ia ai ka mo‘opuna.

12

No na inoa o na kanaka i loko o na mo‘olelo, pela ‘ia me na ‘okina a me na kahako.

‘A‘ole nō paha ka‘u i kākau ai ka mea pololei i nā manawa a pau. He kuhi wale nō i ka pō‘aiapili, akā he mau kaona paha ko nā inoa Hawai‘i, no laila, he ‘ano ‘oko‘a paha e pela ai i kekahi o nā inoa i loko o kēia mau mo‘olelo.

He mau ala ‘ē a‘e e huli ai, e la‘a nā lipine mānaleo a Kauanoe Kimura i ho‘opa‘a ai, a me nā lipine a Pukui i ho‘opa‘a ai. ‘A‘ole o kana mai ka waiwai ma laila. He mau mea ia i kōkua i ka ho‘ōla ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i a me ka ‘ike Hawai‘i. Akā na‘e, no kēia papahana, e kaupalena ana i nā mo‘olelo i pa‘i ‘ia ma ka nūpepa i kaulike ai nā mo‘olelo a‘u e kālailai ai. ‘A‘ole ho‘i paha nui nā mo‘olelo ka‘ao i ha‘i ‘ia ma nā lipine a Kimura, a me nā lipine a Pukui. He papahana ‘oko‘a paha ka nānā ‘ana i ia mau mo‘olelo ma nā lipine mānaleo.

Nui kā ho‘i nā mo‘olelo a ko kākou po‘e kūpuna i ha‘i mai ai, a minamina nō kā ho‘i ku‘u na‘au i nā mo‘olelo i lawe ‘ia aku e ka nalowale, ‘a‘ole nō paha e lohe hou ‘ia ana e ko ke ao nei. Akā ke ola nei nā kānaka Hawai‘i, no laila ke ola nei nā mo‘olelo, a me nā haku mo‘olelo. ‘A‘ole nō kākou i haku ‘e‘epa wale i ko kākou mau mo‘olelo. ‘O ka lāhui Hawai‘i ka mo‘olelo Hawai‘i; a ma muli o ka hana a ko kākou mau kūpuna, ua haku pono ‘ia kā lākou mo‘olelo. ‘O ka mana‘o o ka haku mo‘olelo, ‘a‘ole nō na‘e ia he kanaka e ho‘okumu i kekahi mo‘olelo waha he‘e. ‘O kekahi mana‘o o ka hua‘ōlelo haku ka ho‘oka‘ina a me ka ho‘onohonoho ‘ana. Wehewehe mai nō ho‘i ‘o Kaawa, he kānaka nā haku mo‘olelo e mālama i nā wā a me ke ‘ano o ka noho ‘ana o nā ali‘i; ‘o Kekūhaupi‘o ka haku mo‘olelo no Kamehameha Pai‘ea. A inā ho‘i ua pi‘o kekahi ali‘i i kekahi ali‘i, na ka haku mo‘olelo e wehewehe aku i ka pili a me ka pili ‘ole o nā keiki i hānau ‘ia. Ina ua pili nō ke keiki i ka mo‘olelo, ‘o ke ola nō ia (Kaawa, 1865, Kepakemapa 23).

13

Ua haku ‘ia kekahi mau mo‘olelo i loko o ke aupuni o Hawai‘i, ‘o ka mo‘olelo o Ke‘elikōlani, ke kupua i ho‘onā i ka inaina o Pele. A ua haku ‘ia ho‘i kekahi mau mo‘olelo i kekahi mau makahiki aku nei, ‘o ka mo‘olelo o George Helm, ke kupua lokomaika‘i o Kanaloa. I ola nā iwi o ko kākou mau kūpuna, e ola mau ana kākou, a e haku mau ana kākou i nā mo‘olelo Hawai‘i. I ka haku ‘ana i nā mo‘olelo hou, e aho paha e mālama i nā mea kupua i loa‘a e like me kā Ka‘awa i wehewehe ai ma Ka Ho ‘omana Kahiko. A inā ‘a‘ole e hana ‘ia nei nā mea kupua no nā mamo a kākou, e aho paha e hana kākou i nā mea kupua no kā kākou mau mamo.

‘Oiai, he lahui kanaka kākou, e ho‘omaopopo le‘a kākou a kauka‘i i nā ‘ōlelo a ko kākou mau kūpuna. Ua ho‘opa‘a nā kānaka kahiko i ko lākou mau mana‘o i kā lākou ‘ōlelo, a waiho ‘ia kā lākou mo‘o‘ōlelo ma ke ‘ano he makana i mea no kākou e holo mua ai. ‘A‘ole kākou e ‘imi wale ana i ko kākou pono, ua pahola ‘ia ka moena makaloa a nā kūpuna e ha‘i ai i kā lākou mau mo‘olelo. Aia iā kākou ka ho‘olohe ‘ana a me ka ho‘okuli ‘ana. Ma kekahi ‘ano, ‘o nā mo‘olelo Hawai‘i kā kākou mau mea kupua e kōkua mai i ka huaka‘i kaua i ka nohona kolonaio. ‘O ia kā kākou mea kupua e kū ai i ka ‘oko‘a ma kēia honua nei, a e kūlike ai ho‘i me nā kūpuna o kākou. A ma mua o ko kākou hala ‘ana i ka pō, ‘o ko kākou kuleana ka ho‘oili ‘ana i nā mea kupua mo‘olelo o kākou i nā hanauna e hiki mai ana. E like me ka ho‘oili ‘ana o ka lā‘au pi‘i ‘ona a ka i‘a ‘o Mākālei, me ka ili ‘ana o nei lā‘au, loa‘a ka i‘a i nā keiki. ‘O nā mo‘olelo Hawai‘i ka ‘ai e mā‘ona ai ka na‘au o nā ‘ōpio Hawai‘i.

Ma o nā mo‘olelo e maopopo ai ko kākou mau kuleana ma ko kākou ‘ano he ‘ohana Hawai‘i. E like me kā Kaliko Baker kālailai ‘ana i ka mo‘olelo o Kamapua‘a i kāna puke Constructing Kanaka Maoli identity through narrative: A glimpse into Native Hawaiian narratives i pa‘i ‘ia ma ka puke Narrative and Identity Construction in the Pacific Islands. I ka heluhelu ‘ana a i ka ho‘olohe ‘ana i ka mo‘olelo o Kamapua‘a, maopopo nō iā kākou, hiki iā

14

kākou ke kāhea i ko kākou mau kūpuna no ke noi ‘ana i ke kōkua, e like nō me Kamapua‘a, no ka mea, he mau kānaka Hawai‘i kākou (Baker, ‘ao‘ao 78).5 A hiki mai kākou i ka wā e kāhea ‘ia ai, e maopopo nō ke kuleana iā kākou. ‘O ia ho‘i ka mālama ‘ana i nā keiki a me nā mo‘opuna a kākou. ‘A‘ole paha pau kēia kuleana i ka ha‘alele ‘ana i kēia ola honua ‘ana, akā, e ‘auamo ana nō ho‘i kākou i kēia kuleana i ka pō, e like me ka hana a ke kupuna kāne o Kamapua‘a, ‘o Kūliakekaua. Ko‘iko‘i ka ho‘omaopopo le‘a ‘ana i kēia mau kuleana no ka mālama ‘ana i ka ‘ohana Hawai‘i. A i kēia wā a ka lāhui Hawai‘i e holo mua nei, he mea nui ka ‘ohana, no ka mea, he mau lālā kākou no kekahi kumu ho‘okahi.

Ma ia mo‘olelo o Kamapua‘a, ma mua o kā Kamapua‘a ha‘alele ‘ana iā O‘ahu no ka moku o Keawe i launa ai me Pele, ua nīnau aku ‘o Kamapua‘a iā Kamaunuaniho, “Eia au ke hele nei, a o wau wale no anei ke hele ana?” a pane mai ‘o Kamaunuaniho i wahi ‘ōlelo waiwai launa ‘ole. “Heaha hoi ka mea o ka hele hookahi ana” wahi āna, “na ke keiki makua ole paha ia a me ke keiki kupuna ole no hoi; nolaila, a i hele oe hele pu no me ou mau kupuna” (Mea Unuhi Moolelo, 1891, Iulai 2). Pololei ‘i‘o nō kāna ‘ōlelo i ka mo‘opuna pua‘a āna, iā Kamapua‘a. ‘O kēia nō ke kumu i hā‘awi ‘ia ai nā mea kupua i ‘ole ai e hele ho‘okahi nā kupua ma ka huaka‘i a lākou. Ma kēia pepa e ‘ike ana i ka ‘oia‘i‘o o ua mau ‘ōlelo waiwai nei a ke kupunahine o Kamapua‘a.

Ma ka mokuna ‘elua,    Lako i ka ‘Ai, ka I‘a, a me nā Pono apau, e wehewehe ‘ia ana i nā loina hānai a me ke kuleana o ka ‘ohana. ‘Oiai, pili kēia pepa i nā loina hānai e ‘ike ‘ia i loko o nā mea kupua, he mea nui ka wehewehe mua ‘ana i nā loina no ka hānai keiki ‘ana. E nānā ‘ia

15

ana kekahi mau wehewehena o ka hānai ‘ana e like me kā Pukui ma ka puke Family Systems of Ka‘ū, a me nā mea i kākau ‘ia ma Nānā i ke Kumu. Ma hope iho, e mohala ana ka mana‘o o ka hānai ‘ana i ka nānā ‘ana i nā la‘ana o ka hānai keiki ‘ana i loko o nā mo‘olelo. Kālailai nui ‘ia ka mo‘olelo o Kamapua‘a, ka mo‘olelo o Kawelo, a me ka mo‘olelo o Kana.

I loko o ka mokuna ‘ekolu, Hele ‘Oe, Hele Mākou, e wehewehe ‘ia ana ke au o ka mana a me ka pilina o ka mana i nā mea kupua. ‘O kēia ka ‘i‘o o ka pepa e wehewehe i nā mea kupua. Ma kēia māhele o ka pepa, e nānā ‘ia ana nā mea kupua a me ka mana o ia mau mea kupua, a pēlā e ‘ike ai i ka ho‘omau ‘ana i nā loina hānai i ka wā huaka‘i a nā kupua. E wehewehe ‘ia ana nā ‘ano ‘elua o nā mea kupua, ‘o ia ho‘i nā mea kupua i haku ‘ia a me nā mea kupua he māhele kino, a me ka mea e ‘oko‘a ai ia mau ‘ano ‘elua.

A ‘o ka mokuna ‘ehā ka panina, I Ola nā Iwi, I Ola kō Inoa. Ma laila e hō‘ike hou ‘ia ai ka ‘ike ko‘iko‘i o kēia pepa, a me ka waiwai no ka holomua ‘ana ma ko kākou ‘ano, ‘o kākou ka lāhui Hawai‘i. ‘Oiai ‘a‘ole paha like ko kākou mana me kekahi o nā kūpuna ‘oi loa o ka ho‘okalakupua, pili nō kākou i kēia ‘ano mea kupua ma ko kākou ‘ano kanaka. He loina paha kēia a kākou e ho‘omau ai i kēia mau lā, no ka mea, he kōkua paha e pili ai ka ‘ohana. ‘Oiai, i loko o nā mokuna ‘ekolu mua, kau nui ka mana‘o i nā loina i ‘ike ‘ia i nā mo‘olelo o ka wā kahiko, ma ka mokuna hope, ‘o ia ho‘i ka mokuna ‘ehā, ‘o ia nō ka pilina i kēia mau lā. E aho kākou e ho‘omau i kēia loina hānai i kēia mau lā i ‘ole ai e hele ho‘okahi nā hanauna o ka lāhui

Hawai‘i e hiki mai ana.

16

Mokuna 2:

Lako i ka ‘Ai. ka I‘a. a me nā Pono a pau:

‘O nā loina hānai o ka wā kahiko

No ke kālailai ‘ana i kēia mau mea kupua, e kīpapa mua i ke kahua e kūkulu ‘ia ai ia mana‘o, ‘o nā mea kupua. ‘O ia kahua nō ka loina hānai o ka wā kahiko a me ka pilina o ke kupuna me kāna hānai, no ka mea, i mea aha ka mea kupua i ‘ole ke kupuna nāna i hā‘awi? ‘A‘ole hiki ke ho‘omaka i kekahi mo‘olelo ma ka wā e hā‘awi ‘ia ai ka mea kupua, no ka mea, e huikau ana ke anaina. Ma mua o ia māhele o ka mo‘olelo, ho‘olauna ‘ia ke kū‘auhau o ke kupua. A laila ka hānau ‘ana mai o ke kupua, a nānā nui ‘ia ka wā e hānai ‘ia ai. ‘O ka mea ma‘amau, aia a hiki mai ka wā e ho‘okanaka ai ke keiki, hā‘awi ‘ia kekahi mea kupua e kōkua i kēia ho‘okanaka ‘ana. No laila, ‘o ka mea kupua he mea e ho‘omau i ka hānai ‘ana a me ke a‘o ‘ana i ke kupua. I akāka ai nā mea kupua, e pa‘a ana ka mana‘o a me nā kuleana o ka loina hānai, ‘o ia ho‘i, ‘a‘ole pau ka hānai ‘ana i ka lawelawe ‘ana i ka ‘ai; ‘o kekahi māhele nui o ka loina hānai ke a‘o ‘ana i ke keiki i nā hana e pono ai ke ola, a me ke kia‘i ‘ana i ka wā pōpilikia.

‘Ike ‘ia ma loko o nā mo‘olelo a pau, he mea nui ke kuleana ma ka ‘ohana. I huli kua kekahi kanaka i kona kuleana, kū ‘o ia i ka hewa. ‘O ke kōkua ‘ana a me ka hānai maika‘i ‘ana i ke keiki kekahi mau kuleana nui i ka ‘ohana, a ‘o ka ma‘amau, ‘o ke kupuna kai hānai i ke keiki. Pēlā nō ma kekahi hapa o nā mo‘olelo ka‘ao; lawe hānai ‘ia nā keiki kupua e ke kupuna. I ka puke ‘o Nānā i ke Kumu, ua wehewehe ‘ia kekahi loina hānai e Mary Kawena Pukui. I ka loina kahiko o ka hānai ‘ana, lawe hānai ‘ia kekahi mo‘opuna e ke kupuna, he keu ho‘i ka hiapo; a ‘o ka hopena, ‘oi aku ka ikaika o ka pilina o ka mo‘opuna a me ke kupuna (Pukui, 1972, ‘ao‘ao 12). Ma muli paha o kēia pilina ikaika o ke kupuna me kāna mo‘opuna, kau nui kona mana‘o e kōkua aku i ua mo‘opuna lā i ‘ole ai e kū ka mo‘opuna i ka pilikia nui.

17

‘Ike nui ‘ia kēia ‘ano pilina o ke kupuna me ka mo‘opuna i loko o nā mo‘olelo he nui. Ma ka Mo‘olelo Ka‘ao o Kana, i kākau ‘ia ma ka nūpepa Hawai‘i Ka Leo o Ka Lahui, ua hānau ‘e‘epa ‘ia ‘o Kana, he kaula, a ho‘olei kona mau mākua iā ia i ka pu‘u ‘ōpala (Mea Unuhi Moolelo, 1891, Iune 15). Ma muli o kona maka‘u loa i kāna keiki kaula, ‘a‘ole i makemake iki ‘o Hoakalani e hānai iā Kana, a ‘o ia ke kumu i kīloi ‘ia ai. Ua hānai ‘ia ‘o Nīheu, me he mea lā, ‘o ia ke keiki ho‘okahi āna. No laila, ua ‘upu mai ‘o Kana i loko o kekahi moe ‘uhane o kona kupima wahine, a Uli, a nāna i ki‘i iā Kana mai ka pu‘u ‘ōpala e lawe hānai ai ma uka o ka nahele o Hilo. A eia mai nō ka mea hiwahiwa, ua hānai a‘ela ‘o Uli iā Kana, me he mea lā, he ali‘i kapu loa ‘o Kana; ua kūkulu ‘ia he hale nona, ho‘okahi lau anana ka nui,6 a hānai ‘ia ‘o ia i ka mai‘a pala (ibid, 1891, Iune 17). ‘O kēia kekahi kumu e pa‘a ai ka pilina o Kana me Uli, a ma muli paha o ko Uli ‘ike pāpālua, maopopo iā ia ke ‘ano kupua o Kana. E like me kā Pukui i kākau ai, ‘oi aku ka ikaika o ka pilina o Kana me Uli ma mua o ko Kana pilina me kona mau mākua ‘o Hakalanileo lāua ‘o Hoakalani.

I ka hele ‘ana i ke kaua me Kape‘epe‘ekauila ma luna o ka pu‘u kaua ‘o Hā‘upukele ma Moloka‘i, ua hā‘awi akula ‘o Uli iā Kana mā i kekahi mau wa‘a ‘o Ka‘ume‘eli‘eli lāua ‘o Ka‘ume‘elihonua, a ‘ōlelo akula ‘o Uli iā Nīheu, “Ina no nae oe e hoolohe ana i na olelo a kou pokii kaula, a Kana, aole e eha ko ili, aka, i hoolohe ole no ka hoi oe a o oe no ke ike ana i nei mea he eha” (ibid., 1891, Iulai 14). Hilina‘i nō ‘o Uli i ka ikaika o kāna mo‘opuna hānai ‘o Kana. ‘Oiai ‘o Kana ke kaikua‘ana o Nīheu, ‘oko‘a ka pilina o Uli me Kana, a ‘oko‘a ho‘i kona pilina me Niheu, no ka mea, ua hānai ‘o Uli iā Kana mai kona wā keiki. A ma ka huaka‘i ‘ana aku o Kana mā i Moloka‘i, ua pi‘i a‘ela ‘o Uli i luna o ka mauna ‘o Hualālai e nānā i ua huaka‘i lā. Mana ‘o Kana iā Uli e like me kā Kana ma ke mele penei:

18

“I kua o Kahiki E Uli i uka, E Uli i kai E Uli i nae, E Uli i lalo

E halawai me ka lanakila ma keia la kaua me Kapeepeeuila

E haawi mai i ka ikaika a nui i keia la i kau moopuna nei

Ia kana kino Pumaia

Ia kana kino Koali

Ia kana kino Kaeee

Ia Kana kino Punawelewele

Ia Kana kino lau o ka po

Ho mai he ike

Ho mai he mana

Ho mai he ola

E ola i kau pulapula nei ia Kana EUlie

Amama, Ua noa, Lele wale aku la” (ibid., Iulai 28)

‘A‘ole i waiho ‘o Uli i kāna mo‘opuna, iā Kana ma ka huaka‘i i Moloka‘i; nānā nō ‘o ia i nā hana a pau a kāna mo‘opuna, a ua hā‘awi ho‘i iā Kana i mana no kēia kaua me Kape‘epe‘euila. ‘O ia nō ke aloha pau ‘ole o Uli ma kona ‘ano he kupuna hānai no kāna mo‘opuna, no Kana.

I ka mo‘olelo o Kamaakamahi‘ai, ‘ike ‘ia nō ho‘i kekahi pilina e like me kā Pukui i wehewehe ai. Ma ua mo‘olelo nei, mālama ‘ia ke aloha o ke kupunakāne o Kamaakamahi‘ai, ‘o ia ho‘i ‘o Pūkī. Maopopo le‘a nō iā Pūkī ma mua aku o ka hānau ‘ia o ke keiki, he keiki kupua ana nō ‘o Kamaakamahi‘ai. ‘O ia paha ke kumu a ua Pūkī nei i ho‘opunahele ai iā Kamaakamahi‘ai. I loa nō a hānau mai ‘o Kamaakamahi‘ai, ua pane koke a‘ela nō ‘o ia,

“Uwala.” A ma ia manawa ho‘i, ‘a‘ole i piha he lā ho‘okahi iā Kamaakamahi‘ai. ‘O ka hele akula nō ia o Pūkī i kāna māla ‘uala i ho‘okapu ‘ē ‘ia e ke ali‘i Loko‘ino, a huki ‘ia a‘ela ka ‘uala na Kamaakamahi‘ai (Kaualilinoe, 1870, Iune 25). ‘O ia ali‘i ‘o Loko‘ino ho‘i ke kaikua‘ana o Kamaakamahi‘ai; ‘o ia ala ka makahiapo a Kū lāua ‘o Kamaha. ‘A‘ole i nānā iki ua Pūkī nei i ka hopena o kēia huki ‘ana i ka ‘uala kapu a Loko‘ino, akā ma muli o ia huki ‘uala ‘ana, ua kīpaku ‘ia lākou ‘eono, ‘o Kamaakamahi‘ai, kona mau mākua ‘o Kū laua ‘o Kamaha, kona mau kūpuna

19

‘o Pūkī laua ‘o Hina, a me kona kaikuahine ‘o Leialoha. Ua pi‘i lākou i uka lilo loa o Haleakalā, a ma ia pi‘ina a lākou no ka ‘imi ‘ana i kahi e noho ai, mau kā Pūkī ho‘olohe ‘ana i kēia mo‘opuna hou ‘o Kamaakamahi‘ai. Na Kama i ho‘oholo i kahi maika‘i e noho ai lākou (ibid.). ‘A‘ole nō i hō‘ike le‘a ka mea kākau i ke kumu o kā Pūkī ho‘olohe ‘ana i kēia mo‘opuna hou āna me ke kānalua ‘ole, akā like paha ke kumu me ko Uli kumu i ki‘i aku ai iā Kana ma ka pu‘u ‘ōpala i mea e hānai kapu ai iā ia. Ua maopopo nō iā Pūkī ka mana o ua mo‘opuna nei āna, ‘o ia ho‘i ‘o Kamaakamahi‘ai, i kona wā i hānau ‘ia ai. ‘O ia nō ka mo‘opuna e ola ai kona iwi. ‘O ka nui o ka paulele ‘ana a Pūkī i kāna mo‘opuna, iā Kamaakamahi‘ai, kūpa‘a ‘o ia nei ma hope o kāna mo‘opuna i nā lā maluhia, a i nā lā kaua nō ho‘i. Pēlā ‘o ia e hānai ai iā Kamaakamahi‘ai.

‘Elua anahulu ma hope o ka hānau ‘ana o Kamaakamahi‘ai, a ho‘oholo ‘o ia nei e kipi i ke aupuni o kona mau kaikua‘ana ali‘i ‘ino ‘o Loko‘ino mā. Ma ia wā nō ho‘i, ua kūpa‘a ‘o Pūkī ma hope o kāna mo‘opuna, ‘elua ona anahulu. Ua luku akula ‘o Kamaakamahi‘ai i ka pū‘ali koa o kona kaikua‘ana, o Loko‘ino, a laila kauoha akula ‘o Kamaakamahi‘ai iā Pūkī e lole i ka ‘auwae o Loko‘ino a hemo, a ‘o ia nō kā Pūkī hana i ua mo‘opuna ‘ino nei āna. A lole aku nō ho‘i ‘o Pūkī i ka ‘auwae o ka lua o ka mo‘opuna ‘ino āna, ‘o ia ho‘i ‘o Aloha‘ole (ibid. 1870, Iulai 9). Ma kēia hana a Pūkī, ‘ike ‘ia kā Pūkī ho‘opunahele ‘ana i kāna mo‘opuna hiwahiwa ‘o Kamaakamahi‘ai.7 ‘A‘ole ‘o Kamaakamahi‘ai ‘o ka hiapo, ‘o ia nō na‘e ka muli a Kū lāua ‘o Kamaha, akā ma muli o kona ‘ano kupua i ‘ike ‘ia ma kona wā i hānau ‘ia ai, ua ho‘opunahele ‘ia e kona kupuna kāne, e Pūkī. Pēlā nō ho‘i ka hana a Uli, ‘a‘ole nō ‘o Kana ka hiapo, akā ma muli o kona hānau ‘e‘epa ‘ana, lilo ‘o ia o ka punahele a Uli. ‘O ka mea ‘oko‘a na‘e ma kēia

20

ho‘opunahele ‘ana a Pūkī, ‘a‘ole wale nō ka hānai ‘ana ka mea a Pūkī i lawelawe ai. Ua pepehi ‘o ia nei i kāna mau mo‘opuna ‘ē a‘e ma ke kauoha o kāna mo‘opuna kupua, ‘elua wale nō ona anahulu. Malia paha, i ka mana‘o o ka ‘ao‘ao o Loko‘ino mā, ‘a‘ole nō kā ho‘i pono kēia pepehi ‘ana a Pūkī i kāna mau mo‘opuna ‘ē a‘e. Akā na‘e, ‘o ka nui o ko Pūkī aloha iā Kamaakamahi‘ai, ‘oi loa aku ma mua o Loko‘ino mā, aia kona pono ma kā Kamaakamahi‘ai ‘ōlelo. A pāna‘i aku nō ‘o Kamaakamahi‘ai i kēia aloha o Pūkī.

Mana‘o nō ho‘i paha, pono nō kēia pepehi ‘ia o Loko‘ino mā, no ka mea ua kipi lākou i ke aupuni o Maui, a pepehi akula lākou i nā ali‘i. Ua kīpaku ho‘i ‘o Loko‘ino iā Pūkī mā, no laila, aia ka pono i ke kipi ‘ana i ke aupuni o Loko‘ino mā ma muli o kā lākou hana ‘ino. Eia kā, he mo‘olelo ‘ē a‘e no ke kipi ‘ana a kekahi kupua, a ‘upu a‘e paha ka pi‘ipi‘i ‘ōlelo e ho‘opāpā ai no ka pono me ka pono ‘ole. ‘O ia nō ka mo‘olelo o Kamapua‘a a me kāna ‘aihue ‘ana i nā moa kapu a ‘Olopana. Ma kēia mo‘olelo, ‘ike nui ‘ia nā loina hānai i nā hana a Kamaunuaniho no kāna mo‘opuna pua‘a ‘o Kamapua‘a. I ka mana i kākau ‘ia ma ka nūpepa Ka Leo o Ka Lahui, ho‘olauna mua ka mea kākau i kēia pilina a Kamaunuaniho me Kamapua‘a ma ka ‘ōlelo ‘ana,

“Ua haku iho la o Kamaunuaniho he mele inoa no ka moopuna puaa ana, a oia iho keia:

Hanau ae no

Oili ana i ka hau anu o ka mauna,

O Hiwahiwa oe,

O Hamohamo,

0    ka maka o ka opua,

1    hanau ia i ka uka o Kaliuwaa,

O kou inoa ia, e o mai.

A hu ae la ua wahi puaa kinolau nei.” (Mea Unuhi Moolelo, 1891, Iune 23).

I kēia ho‘omaka ‘ana o ka mo‘olelo o Kamapua‘a, ua maopopo i nā mea heluhelu, he mea kupaianaha kēia pilina o Kamaunuaniho me Kamapua‘a. Ma kēia hō‘ike ‘ana i kā Kamaunuaniho haku ‘ana i mele inoa no Kamapua‘a, hō‘ike ‘ia nō ho‘i ka mana o

21

Kamaunuaniho a me kāna ho‘oili ‘ana i kona mana i luna o Kamapua‘a. ‘O Kamaunuaniho ho‘i

ke kumu e mana ai nā kinolau o Kamapua‘a.

Ho‘opa‘a hou ‘ia kēia pilina o Kamaunuaniho me kāna mo‘opuna pua‘a i ka manawa

mua o Kamapua‘a i hopu ‘ia ai e nā kānaka a ‘Olopana, a ‘auamo ‘ia akula. Ua kāhea a‘ela ‘o

Kamaunuaniho i ka inoa o ua pua‘a āiwaiwa lā, a nui a‘ela ke kino pua‘a o Kamapua‘a, a ‘ai

akula ‘o ia i nā kānaka a koe ho‘okahi, ‘o Ka‘ehukū ka ‘āha‘ilono (ibid., 1891, Iune 26). I ko

Kamapua‘a wā ‘ōpio, i loa nō a oli ‘o Kamaunuaniho i ke mele inoa o Kamapua‘a, a laila, hū

a‘ela kona kinolau pua‘a pilikua. ‘O Kamaunuaniho nō ke kumu o ka mana i loa‘a iā Kamapua‘a,

a i nā manawa a Kamapua‘a i hakakā ai me nā pū‘ali koa o ‘Olopana, ua ho‘ouna ‘o

Kamaunuaniho i mana iā Kamapua‘a e kōkua iā ia ma ke kaua ‘ana.

Pehea lā kēia kōkua ‘ana a Kamaunuaniho i ke kipi ‘ana a Kamapua‘a? He pāna‘i anei

kēia no kā ‘Olopana kīpaku ‘ana iā Kahiki‘ula mā? ‘A‘ole nō paha. ‘O kā Kamaunuaniho hana,

he pale i kāna mo‘opuna pua‘a. Ua ho‘ā‘o wale nō paha ‘o Kamapua‘a e ho‘onā i kona pōloli, a

ho‘ouka kaua mai ‘o ‘Olopana. Aia ko Kamaunuaniho pono i ke kōkua ‘ana i kāna mo‘opuna

pua‘a, ‘a‘ole paha ‘o ia nānā i ka mana‘o o ‘Olopana mā.

I ka wā ho‘i i ha‘alele ai ‘o Kamapua‘a iā 0‘ahu no ka launa ‘ana iho me Pele, ua nīnau

akula ‘o ia i kona kupuna wahine, iā Kamaunuaniho, penei ka ‘ōlelo a Ka Mea Unuhi Moolelo

ma ka mo‘olelo o Kamapua‘a:

“Eia au ke hele nei, a o wau wale no anei ke hele ana?” Pane mai ‘o Kamaunuaniho, “Heaha hoi ka mea o ka hele hookahi ana, na ke keiki makua ole paha ia a me ke keiki kupuna ole no hoi; nolaila, a i hele oe hele pu no me ou mau kupuna. Heaha auanei hoi ka lakou hana o hope nei e noho iho ai, ke hele ala no hoi oe ka iwi koko, no ka mea, o kau mau kauwa lawelawe no ia, ma kau mau hoounauna, ma laila lakou e hoolohe ai, a o ka mea hoolohe ole i kou leo, e kipaku aku iaia mai kou alo aku” Iulai 2).

I kēia ho‘ākāka ‘ana a Kamaunuaniho, maopopo le‘a ihola iā Kamapua‘a ka pilina a kona

‘ohana. ‘A‘ole wale nō ‘o Kamaunuaniho ‘o ke kupima ho‘okahi o Kamapua‘a, eia kā, nui nā

22

kūpuna ona e kōkua iā ia ma kāna huaka‘i. A ‘o ke kuleana o ua mau kūpuna nei ke kōkua ‘ana i kā lākou mo‘opuna, iā Kamapua‘a. Aia iā Kamapua‘a ka ‘ōlelo o ka ho‘oholo ‘ana, a inā lilo kekahi kupuna i ālaina, aia nō ho‘i iā Kamapua‘a ka mana e kipaku aku ai iā ia. Inā, ‘a‘ole i hele pū nā kūpuna o Kamapua‘a ma kāna huaka‘i i Hawai‘i, ‘oko‘a loa nō paha ka mo‘olelo, no ka mea, ua a‘o maila ‘o Kūliaikekaua mā iā Kamapua‘a i kāna huaka‘i, a na lākou i ho‘ololi i ke kino o Kamapua‘a i kino kanaka maika‘i, ‘oi aku ma mua o Pele mā.

Ua kālailai ho‘i ‘o Kaliko Baker i kēia māhele o ka mo‘olelo o Kamapua‘a i kākau ‘ia ma Ka Leo o Ka Lahui. I kāna kālailai ‘ana, ‘ike ‘ia, ‘a‘ole e ho‘ohanohano ‘ia nā kūpuna i hō‘alo i kēia kuleana ‘o ke kōkua ‘ana i nā mo‘opuna a lākou (Baker 2015, ‘ao‘ao 75). Inā ‘a‘ole e kōkua mai kekahi kupuna ma ke kāhea ‘ana, ‘a‘ole ‘o ia i ‘ike ‘ia ma ke ‘ano he kupuna no ia kanaka, a pau paha ka ho‘omana ‘ia o ia kupuna. Me ia mana‘o, i ka wā a kekahi kūpuna e huli kua ai i kona mau kuleana, huli kua nō ho‘i ‘o ia i ka mo‘opuna, a moku paha kēlā pilina. Me he mea lā, he kūlana ka pilina o ke kupuna maika‘i, a ‘a‘ole i hā‘awi wale ‘ia ua pilina nei. No ka lilo ‘ana i kupuna maika‘i e ho‘ohanohano ‘ia, e hana me he kupuna lā. ‘A‘ole paha lawa ka hānau keiki ‘ana no ka lilo ‘ana i kupuna maika‘i, inā ‘a‘ole e hānai i ke keiki. A ‘a‘ole ho‘i paha ke ola lō‘ihi ‘ana no ka lilo ‘ana i kupuna maika‘i, inā ‘a‘ole i a‘o aku i ka ‘ike i hō‘ili‘ili ‘ia ma ke ola lō‘ihi.

‘O ka ‘auamo ‘ana i ia kuleana ‘o ke kōkua ‘ana i ka mo‘opuna; pēlā e ho‘omana‘o ‘ia ai kekahi, he kupuna maika‘i. Pēlā nō ho‘i i ho‘omana‘o ‘ia ai nā kūpuna o Keakaokū he nui. Ma ka mo‘olelo o Keakaokū, ka mo‘opuna leo ‘ole a Kamaakamahi‘ai, ua hele kino maoli kekahi kupimahine ona ma kāna huaka‘i. Ua huaka‘i akula ua Keakaokū nei i ka lihilihi o ka Lā e ki‘i i kāna wahine, iā Ka‘ōnohi‘ulaokalani. Ma mua o kāna huaka‘i pū ‘ana, ua ha‘i akula kekahi kupunawahine o Keakaokū, ‘o Kalihilihiānuenue, i kona ‘ohana,

23

“He hoolaau wale aku no keia ma hope o ka moopuna a kakou. O kuu kino eepa no ke hele pu ana me ia, a o ke kino i kuleana ai ko kaikunane iau, e like no me ia a‘u e noho aku nei i mua o oukou, oia no ke noho ihope nei. E hoomaopopo mai oukou, he nui a lehulehu wale na make o ke alahele moana a ka moopuna a kakou e hele aku ai a hoea i Kuaihelani a me Nuumealani.” (Na Hau o Maihi, 1911, Nowemapa 4).

‘O kēia kuleana o Kalihilihiānuenue, ua hā‘awi ‘ē ‘ia e Kamaakamahi‘ai i ola mau ai kā lākou

mo‘opuna ‘o Keakaokū. No laila, iā ia e holo ana i ka moana, ua holo pū kona kupunahine ‘o

Kalihilihiānuenue. Aia ‘o Keakaokū i luna o ka wa‘a, a pili ke kino leho o Kalihilihiānuenue i ka

ihu o ka wa‘a i loko o ke kai (Na Hau o Maihi, 1912, Mei 11). A ‘a‘ole kēia hele pū ‘ana he hana

malū i hūnā ‘ia mai ke alo aku o Keakaokū, akā, ua maopopo le‘a kā Kalihilihiānuenue hele pū

‘ana a me kona wā e ka‘awale ai no ka hakakā ‘ana. ‘Ike le‘a ‘o Keakaokū i ka hele pū ‘ana a

kona kupuna wahine i ka uhi pa‘a ‘ia ‘ana o ka ihu o ka wa‘a i ka pūnohu ‘ula, ‘o ia ka ‘ula wena

o kona kino leho. I loko o nei mo‘olelo, ua ‘upu pinepine ka hō‘ike ‘ana i ka ‘ula wena i mua

pono o ka wa‘a, a pēlā e maopopo ai i nā mea heluhelu, e mālama mau ana ‘o Kalihilihiānuenue i

kāna mo‘opuna.

‘O ka mea hoihoi o kēia hele pū ‘ana a Kalihilihiānuenue me Keakaokū, ua ho‘olauna ‘ia ‘o ia ma mua pono o ka huaka‘i a Keakaokū. Ma kekahi ‘ano, ua ‘ō‘ili honua ‘o ia ma ka mo‘olelo ma ke kauoha a Kamaakamahi‘ai e kōkua iā Keakaokū. Malia paha he kupuna nō ho‘i ‘o ia no Kamaakamahi‘ai, ‘a‘ole paha; akā ua ho‘olono ‘o ia i ke kauoha a Kamaakamahi‘ai no ke kia‘i ‘ana iā Keakaokū, a no laila, ua mālama ‘ia kona inoa i loko o kēia mo‘olelo ma ke ‘ano he kupuna no Keakaokū. ‘Ano like me ka hana a Kūliaikekaua no Kamapua‘a, ‘a‘ole i lawelawe ‘o Kalihilihiānuenue i ka ‘ai iā Keakaokū i kona wā keiki, akā, ua kōkua ‘o Kalihilihiānuenue i ka wā makua o Keakaokū, a pēlā ‘o ia i ‘auamo ai i kona kuleana kupuna no Keakaokū. ‘A‘ole paha ‘o ia i launa mua me Kalihilihiānuenue, akā ma kēia mo‘olelo, ua ho‘okama‘āina ‘o Keakaokū i kēia kupunahine ona.

24

Ma ua mau mo‘olelo nei a pau, ua hō‘ike nui ‘ia ke ko‘iko‘i o ka hānai pono ‘ana a ke kupuna i ka mo‘opuna. ‘A‘ole ma‘alahi ia kuleana ‘o ka hānai keiki ‘ana, no ka mea, ‘a‘ole i pau kēia kuleana i ka lawelawe ‘ana i ka ‘ai. Ahuwale nō nā hana e ho‘okō ai i kēia kuleana i nā hana a nā kūpuna o ia mau mo‘olelo i pāhola ‘ia ma luna nei. ‘O kekahi mau kūpuna, ‘a‘ole i lawelawe i ka ‘ai, akā ua kōkua nui ma ka huaka‘i, e la‘a ‘o Kūliaikekaua a me Kalihilihiānuenue. A ‘o kekahi mau kūpuna, e like me Pūkī, Uli a me Kamaunuaniho, ua lawelawe lākou i ka ‘ai, a ua kōkua pū ma ka huaka‘i. Aia nō ka pono o nā kūpuna ma ka ho‘okō ‘ana i ua kuleana nei. Inā ‘a‘ole lākou i ‘auamo i ko lākou kuleana, ‘a‘ole lākou e ‘ike ‘ia ma ko lākou ‘ano kūpima pono‘ī.

‘A‘ole wale nō i kaupalena ‘ia kēia kuleana ma ka pilina o ke kupuna me kāna mo‘opuna. Ma ka wā kahiko, he mea ma‘amau nō ho‘i ka lawe hānai ‘ana a kekahi kanaka ‘ē a‘e, ma ke ‘ano he ho‘okama. Ua wehewehe ‘ia e Pukui ma ka puke The Polynesian Family System in Ka-‘u, Hawai ‘i penei, ma ka ho‘okama ‘ana, lawe hānai kekahi kanaka (he hoa pili a he hoa hānau paha) i ke keiki me ka ‘aelike ‘ana a nā mākua o ia keiki. A ikaika loa ka pilina o ke keiki me ka makua ho‘okama; ‘oi aku paha ma mua o ka pilina me nā lūau‘i mākua (Handy me Pukui, ‘ao‘ao 71). ‘Ike nui ‘ia nō ho‘i kēia ‘ano pilina i loko o nā mo‘olelo a nā kūpuna kahiko. A ‘oiai ‘a‘ole lākou he lūau‘i kupuna no ke kupua, ikaika kā ho‘i kēia pilina ma waena o ke kahu hānai me ke keiki. ‘Ano like ke kahu hānai me ke kālana o ke kupuna. ‘Oiai, ‘a‘ole ke kahu hānai he lūau‘i kupuna, like nā kuleana me ko ke kupuna ma ka hānai ‘ana. A i nā mo‘olelo nō ho‘i, ‘ike nō ‘ia ke kahu hānai, he kupuna no ke keiki i hānai ‘ia.

‘O ka mo‘olelo o Kawelo kekahi mo‘olelo e hō‘ike le‘a i kēia loina ‘o ka lawe hānai ‘ana i ke keiki. Ua hānai ‘ia ‘o Kaweloleimakua, ka mea nona ia mo‘olelo, e kekahi ‘elemakule a me kekahi luahine, a kapa ‘ia lākou, ‘o nā kūpuna, a i ‘ole, nā kahu kūpuna o Kawelo. Ua mākaukau

25

loa kēia mau kahu hānai o Kawelo. I nā manawa a pau a Kawelo i kāhea ai i kona mau kahu kūpuna, aia nō lāua e kali mākaukau ana iā Kawelo, me he mea lā, ‘o ia nō kā lāua ‘oihana maoli, ‘o ka ukali. He mea nui kēia ukali ‘ana a nā kahu kūpuna i ka wā ‘ōpio o Kawelo, ‘o ia paha kekahi hana e pono ai kēia loina hānai.

I ko Kawelo wā ‘ōpio, ua pilikia ‘o ia i ka pākela ‘ai ‘ana. No laila, aia kona pono i ka ho‘okē ‘ai ‘ana. A ho‘oholo kona mau kahu hānai e kālai i kahi wa‘a nona, no Kaweloleimakua, me ka mana‘o, e hō‘alo ana ‘o Kawelo i ka pākela ‘ai ‘ana, a lilo ka holo wa‘a ‘ana i hana walea iā ia (Ho‘oulumāhiehie ‘ao‘ao 60). ‘Ike ‘ia ka ‘imi ‘ana a nā kahu hānai i ka pono o Kawelo. A ‘o ke kālai ‘ana i wa‘a, he hana luhi nō ia; ‘ekolu anahulu o ka hana, akā, ‘o ia nō ke kuleana o nā kahu hānai. A i ka loa‘a ‘ana o kēia wa‘a maika‘i iā Kawelo, ua walea loa ‘o ia i ka hoe wa‘a a pale ka ‘ono a me ka ‘ai iā ia.

I kēia hānai ‘ana iā Kawelo, ‘oi aku ka waiwai o ka hānai ‘ana i ke kino o Kawelo ma mua o kona ‘ōpū. Malia paha, ua makemake mau ‘o Kawelo e ‘ai a pō ke ao a ao ka pō, akā na‘e ‘a‘ole nō ia he mea maika‘i no ke kino o ke keiki ka wā kahiko a i kēia wā nō ho‘i. ‘A‘ole i nuku ‘ia ‘o Kawelo i kāna pākela ‘ai ‘ana, akā ua makana ‘ia kekahi wa‘a i ‘ole ai e pākela ‘ai ‘o Kawelo. ‘A‘ole nō ho‘i i ho‘ohilahila nā kahu hānai iā Kawelo ma muli o kona ‘ano, ‘oiai he keiki pōkole ‘o ia me ke po‘o nui maka ‘a‘ā. Ua paipai aku lāua i kēia hana hou ‘o ka holo wa‘a ‘ana ma kahawai o Wailua. ‘Oiai he hana kēia e walea ai ‘o Kawelo, ma ia hana nō ho‘i e a‘o ai ‘o Kawelo. Ma kēia holo wa‘a ‘ana, pēlā nō paha ‘o ia i ho‘oikaika mau ai i kona ‘ike i ka ‘oihana kilo, no ka mea, he māhele nui ka ‘oihana kilo i ka holo wa‘a ‘ana. ‘A‘ole nō paha like me nā walea o ka hapa nui o nā keiki i kēia mau lā, ‘o ia ho‘i ka pā‘ani wikiō a me ka nānā kīwī; ua koho pono ‘ia kēia walea no Kawelo e kū i kona ‘ano pono‘ī i mea nona e ikaika ai ma ua

‘ano nei.

26

‘A‘ole kēia he mea ‘ē i loko o nā mo‘olelo. Ma ka mo‘olelo o Kekūhaupi‘o i kākau ‘ia e Stephen Desha, ua wehewehe ‘ia nā lā ‘ōpio o Kekūhaupi‘o; ‘o ia ho‘i, ua ho‘omaopopo ‘ia nō kona ‘ano mikimiki i nā mea kaua a me kona ‘ano wiwo ‘ole. ‘A‘ole nui loa kona kino, akā lawa nō ‘o ia i ka ikaika no ka hākōkō ‘ana i kona mau hoa kamali‘i hānau mua. No laila ua a‘o kona makua kāne iā ia i ka hana koa i pono ai ka nui ‘ana o ua Kekūhaupi‘o nei (Desha vol. 1, ‘ao‘ao 2). Ma muli o ko Kekūhaupi‘o ‘ano i ‘ike ‘ia ai i kona wā keiki, ua koho ‘ia kekahi hana e kona makua kāne e ho‘oikaika a e ho‘oholomua i kēia hi‘ohi‘ona maika‘i o ua keiki kāne nei. Like nō ho‘i kēia hana me ke koho ‘ana a nā kahu kūpuna o Kawelo i ka hana holo wa‘a no Kawelo, no ka mea, he keiki wale nō ‘o Kawelo ma ia manawa; pono ke alaka‘i ‘ana i ka ulu ‘ana o kona ‘ano pono‘ī.

A hala kekahi mau lā ‘o ka holo ‘ana o Kawelo i ka muliwai ‘o Wailua, ua ‘ike akula ‘o ia i ka lele ‘ana o ka lupe a kona hoa hānau, a Kauahoa, a lohe ‘o Kawelo i ka ‘uwā ‘ana a ka lehulehu i ka ua mea ‘o ka lele ‘ana o kāna lupe. ‘O ke komo ihola nō ia o ka makemake i loko o Kawelo e ho‘olele lupe, a i kekahi lā a‘e, ua pa‘a ka lupe a Kawelo i kona mau kahu hānai (ibid., ‘ao‘ao 83). Ma kēia māhele o ka mo‘olelo, ua ‘ike ‘ia ke ‘ano kolohe o Kawelo e kona mau kahu hānai, no ka mea, iā Kawelo e hoehoe wa‘a ana ma kahawai o Wailua, ua hū ka ‘i‘ini i loko o ua Kauahoa nei e hoehoe pū ma ka wa‘a o Kawelo. Akā na‘e, ua hō‘ole aku ‘o Kawelo i ke kau ‘ana o ua Kauahoa nei i ka wa‘a ona ma ka ‘ōlelo ‘ana, “Aia ma ka ikaika ka hoahānau e kau ai i luna o ku‘u wa‘a. Inā nui kou ikaika, kau ‘oe i luna nei. Akā, ikaika ‘ole ‘oe, ‘a‘ohe ‘oe e kau i luna o ku‘u wa‘a” (ibid., ‘ao‘ao 60). ‘O ia nō kā Kawelo ‘ōlelo ho‘okolohe i mea e ‘ike ai i ka ikaika o ka u‘i o Hanalei, ‘o ia nō ‘o Kauahoa. No ka mea, ua a‘o mai ‘o Kauahoa i ka hana koa, a ‘a‘ohe ‘ike o Kawelo i ia ‘ano hana; ‘o ke kilo wale nō kai pa‘a iā ia. ‘A‘ole na‘e i ‘a‘a ‘o Kauahoa i

27

kēia ‘ōlelo kolohe a Kawelo ma muli o ko Kawelo mau maka ‘a‘ā maka‘u ‘ole. A ha‘alele akula ua u‘i nei o Hanalei, piha i ka huhū i ka hana a kona hoahānau, a Kawelo.

No laila, ‘a‘ole i hā‘awi wale ‘ia kēia lupe iā Kawelo. Ua kauoha mua nā kahu hānai ona, “A ‘o kā māua kauoha iā ‘oe, mai hele aku ‘oe i kahi o ko hoahānau e ho‘olele maila i kāna lupe. ‘A‘ohe ‘ike ‘ia aku o kā ‘olua hana ‘ana mai, a pepehi ‘ia mai paha auane‘i ‘oe e ko kaikua‘ana, ‘eha mai ho‘i ‘oe, kā māua luhi” (ibid., ‘ao‘ao 66). ‘O kēia ka ‘ōlelo a‘o a nā kahu hānai o Kawelo i ‘ole ai ‘o ia kū i ka ‘eha o kona hoahānau, no ka mea, kohu pali kuahiwi ka nui o ke kino o Kauahoa. ‘A‘ole na‘e i pa‘i nā kahu hānai iā Kawelo i kāna ho‘okuli ‘ana i kēia ‘ōlelo a‘o, no ka mea, inā ‘a‘ole i ho‘olohe aku ‘o Kawelo, aia kona a‘o i ka hopena.

‘O kēia lupe nō ho‘i, ua makemake ‘ia nō e Kawelo, akā ho‘i, ua ‘ae ‘ia kēia noi ‘o ka ho‘opa‘a ‘ana he lupe nāna, no ka mea, he walea ia e ho‘oikaika i kona ‘ike kilo. A malia paha, he walea e ulu ai kona ‘ano kanaka. No ke a‘o ‘ana i nā hana pono a pono ‘ole. I ka nānā mua ‘ana i kēia hānai ‘ana o Kawelo, me he mea lā, ua ‘ae ‘ia kāna mau noi a pau, a ‘a‘ole i hō‘ole ‘ia kekahi noi āna. Kapa ‘ia paha he keiki pailani, a he paikano ho‘i. ‘Oiai he ali‘i nui ‘o Kawelo, ‘a‘ole paha hewa loa ia mana‘o, akā ‘a‘ole nō pēlā ka ma‘alahi o ka ho‘omaopopo ‘ana i kēia hānai ‘ana.

‘Oiai he ali‘i nō ‘o Kaweloleimakua, e hiki mai ana nō ka wā ona e ka‘ika‘i ai i kāna mau kānaka. Aia nō ko Kawelo pono i kāna koho ‘ana i kāna mau hana pono‘ī, a he mau hopena ko kāna mau koho. I ka nānā pono ‘ana i kēia mo‘olelo o Kawelo i kona wā i hānai ‘ia ai, pēlā nō kona hānai ‘ia ‘ana. ‘A‘ole nō i koho nā kahu hānai i ka hoehoe wa‘a ‘ana, ‘o ia ka hana pono no Kawelo. Ua waiho na‘e lāua i kahi wa‘a no Kawelo e hoehoe ai, akā aia nō iā Kawelo ka hoehoe ‘ana a me ka waiho ‘ana i ka wa‘a. I ka wā ho‘i a Kawelo i ho‘olele ai i kāna lupe, ua kauoha nā kahu hānai iā Kawelo, “mai hele aku ‘oe i kahi o ko hoahānau e ho‘olele maila i kāna lupe”, a

28

aia iā Kawelo kahi e ho‘olele ai i kāna lupe. ‘O kēia mo‘olelo holo‘oko‘a o Kawelo, ‘o ia nō ka mo‘olelo o kona hānai ‘ia ‘ana ma ke ‘ano he ali‘i, ‘o ia ho‘i ke koho ‘ana i kāna ala pono‘ī e hele ai. A ua ‘ike ho‘i ‘o ia i nā hopena o kāna mau koho. Ma muli o kāna mau koho pono‘ī, mai kīmopō ‘ia ‘o ia e kona mau hoahānau, e ‘Aikanaka me Kauahoa. Akā e ‘ole paha kāna koho ‘ana i kona ala pono‘ī, lilo ai ‘o Kaweloleimakua i mō‘ī no Kaua‘i. He mea nui ke koho ‘ana i kona ala pono‘ī i loko o kēia mo‘olelo. Inā kāohi nā kahu hānai i ka mana‘o o Kawelo e koho i kona ala pono‘ī, no lāua ka hewa. He hana makehewa nō ia, no ka mea, i ke koho ‘ana i nā ala like ‘ole e ‘ike ai i nā hō‘ailona o nā ala pālahalaha a me nā ala ‘ālualua.

‘Oiai ho‘i, nui ka hānai ‘ana a kēia mau kahu kūpuna o Kawelo, ‘ike ‘ia nō ho‘i kekahi ‘ano ‘ē a‘e o ka hānai. Ma kēia mo‘olelo o Kawelo, ua hānau ‘e‘epa ‘o Kahuelokū, ka makahiapo a Ma‘ihuna me Malaiakalani, ‘o ia ho‘i nā lūau‘i mākua o Kawelo. Lilo ua keiki nei ‘o Kahuelokū i akua ‘iole no Kaweloleimakua, akā, kohu kahu hānai ke ‘ano o kāna hana. I ka mo‘olelo holo‘oko‘a, ua kōkua mai ‘o Kahuelokū iā Kawelo. I ka wā i kālai ‘ia ai ka wa‘a no Kawelo, ua kua ‘ia ke kumu lā‘au, a ma ia wahi nō i kālai ‘ia ai ka wa‘a. ‘O ka pilikia, ua pa‘a nō ka wa‘a o Kawelo, akā he wa‘a nui ia e hiki ‘ole ai i nā kānaka he iwakālua ke kauō. Ua kauō ‘ia kēia wa‘a e nā kānaka li‘ili‘i ‘umi‘umi loloa, ‘o ia ho‘i nā kinolau o Kahuelokū (ibid. ‘ao‘ao 52). I ka wā nō ho‘i e lilo ai ‘o ‘Aikanaka i mō‘ī no Kaua‘i, a ‘ōhumuhumu ‘o ia e kīmopō iā Kawelo, ua noho ke kino ‘iole o ua Kahuelokū nei i luna o ke kaupoku o ka hale o ‘Aikanaka mā i mea e lohe ai a ho‘omaopopo aku iā Kaweloleimakua (ibid. ‘ao‘ao 97). He kōkua nui ‘o Kahuelokū i kēia hānai ‘ana iā Kawelo. ‘ Ano ‘oko‘a nō ho‘i kēia ‘ano hānai ‘ana, ‘oiai he kaikua‘ana ‘o Kahuelokū no Kaweloleimakua, akā pēlā nō i kekahi manawa.

Ma loko o kekahi mau mo‘olelo, ‘ike ‘ia kēia ‘ano hānai ‘ana, ‘o ka lilo ‘ana o ke kaikua‘ana i kahu hānai no ke kaikaina. ‘Ike li‘ili‘i ‘ia kēia ‘ano hānai ‘ana i ka ‘ohana o Pele. I

29

ka mo‘olelo o Pelekeahi‘āloa i kākau ‘ia e Moke Manu i ka nūpepa Loea Kalaiaina, ua wehewehe iki ‘ia kēia pilina. Ua kākau ‘ia, ‘o Kīlaueaiki ka hale noho o nā ‘ohana, akā ua māhele a‘ela ‘o Pele iā Pu‘u‘oni‘oni no Hi‘iakaikapoliopele (Manu, Kepakemapa 16). ‘Ano like kēia māhele ‘ana me ka mo‘olelo o Kana, ua kūkulu ‘ia kekahi hale pono‘ī no Kana i ‘ole paha e hehikū ‘ia ai kona kapu. Ma kekahi ‘ano ua lilo ‘o Pele i kahu hānai no Hi‘iakaikapoliopele, a ‘ike ‘ia nō ho‘i ia mana‘o ma ka inoa o Hi‘iaka. ‘A‘ole nō na‘e paha ‘o Pele ka ‘oi loa o ke kahu hānai; he hakakā kā lāua ma ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele. Akā ho‘i, he kahu hānai nō ‘o Pele, a ‘auamo nō ‘o ia i ia kuleana. Hiki mai ka wā e mohala ai ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele, ‘oi aku nō ko Pele ‘ano ‘au‘a.

I kēia mo‘olelo, ‘a‘ole i pa‘a nā makahiki o ka ‘ohana i ia wā. ‘Oiai he kaikua‘ana ‘o Pele no Hi‘iakaikapoliopele, he makua nō ‘o Pele no Hi‘iaka i ko Hi‘iaka wā ‘ōpio. Kaulana loa kekahi mo‘olelo o ka ho‘okama ‘ana a ke keiki i nā keiki ‘ē a‘e. ‘O ia mo‘olelo nō ‘o ka mo‘olelo kaulana o ‘Umialīloa. Kaulana nō ‘o ‘Umi ma kona ‘ano ali‘i lokomaika‘i, a ‘ike ‘ia kēia ‘ano ma kona wā kamali‘i. ‘Oiai, ‘ano kolohe nō ho‘i ‘o ‘Umi i kona wā ‘ōpio, ho‘omana‘o ‘ia kāna hana, he hana maika‘i, ‘o ia ho‘i ka hānai ‘ana i nā keiki ‘ē a‘e o kona ahupua‘a. I ka wā e lawai‘a ai ka makua kāne o ‘Umi, ‘o ke kāne ho‘i a ‘Akahiakuleana, hā‘awi ‘oko‘a akula ua ‘Umi nei i ka ‘ai i nā kamali‘i. I ka wā ho‘i e pi‘i ai ka makua kāne i uka no ka mahi‘ai ‘ana, hā‘awi ‘oko‘a akula ua keiki ali‘i nei a Līloa i ka i‘a i waiho ‘ia ma ka hale (Kamakau, 1870, Nowemapa 10). Ma ia wā, ‘a‘ole i maopopo iā ‘Umi, ‘o Līloa kona lūau‘i makua kāne, akā he kohu ali‘i ka hana a ‘Umi a kū nō i ka pono. ‘Ike ‘ia nō ho‘i i nā mo‘olelo, ho‘oluhi ‘ia nā maka‘āinana e nā ali‘i loko‘ino e la‘a ‘o Hākau, a hānai ‘ia nā maka‘āinana e nā ali‘i lokomaika‘i e la‘a ‘o ‘Umi. E like nō me ka ‘ōlelo a‘o a Mahulua i kāna keiki iā Kūali‘i, “E malama i ke

akua, e malama i na kanaka nui, i ke kanaka iki, e malama i na keiki makua ole” (ibid, 1870,

30

Nowemapa 17). Kupaianaha nō ho‘i kēia mau hana a ‘Umi, no ka mea, no ka hapa nui paha o ko kākou wā ‘ōpiopio, ‘a‘ole i kau iki ko kākou mana‘o i ka hānai ‘ana i nā keiki ‘ē a‘e o ko kākou kaiāulu. Ma ia wā ‘ōpio nō o ‘Umi, ka wā ho‘i o kākou i kauka‘i ai i ko kākou mau kahu hānai, ua maopopo nō iā ‘Umi nā hana kūpono a ke ali‘i. A malia paha, he maka‘āinana nō ‘o ia i kona mana‘o, ‘a‘ole na‘e ‘o ia i nānā i kona kūlana pono‘ī, nānā wale nō ‘o ia i kāna mau kamali‘i ho‘okama.

He ‘umi a keu makahiki o ‘Umi i ka ho‘okama ‘ana i kāna mau keiki ho‘okama kaulana (ibid, 1870, Nowemapa 10). I ka hiki ‘ana mai o ‘Umi me kāna keiki ho‘okama, me ‘Ōma‘okāmau, ma Keahakea, ua launa ihola lāua me Pi‘imaiwa‘a. Ua ho‘okipa hanohano akula ‘o ‘Umi mā i nā mākua o Pi‘imaiwa‘a a no ka ‘ike ‘ana mai he keiki ali‘i ‘o ‘Umi, ua hā‘awi lilo loa lāua iā Pi‘imaiwa‘a, he keiki ho‘okama e ola a e make ma hope o ‘Umi (ibid). A pēlā nō ho‘i ka hana a nā mākua o Koi, ke kolu o ke keiki ho‘okama a ‘Umi. I kēia hānai ‘ana i kāna mau keiki ho‘okama, ua ikaika nō ka pilina o ‘Umi me lākou, a i ke kūkulu ‘ana i ke aupuni ona, ua lilo nā keiki ho‘okama i ‘alihikaua a i kuhina no ‘Umi (ibid., 1870, Kēkēmapa 1). ‘Oiai ‘ano like paha nā makahiki o ‘Umi me kāna mau keiki ho‘okama, ‘a‘ole na‘e i ‘oki iki ‘ia ka pilina o ka hānai. Ua mālama mau ‘o ‘Umi iā ‘Ōma‘okāmau, Pi‘imaiwa‘a a me Koi ma ke ‘ano he keiki ho‘okama lākou a hiki i ka hala ‘ana o kekahi. ‘Ike ‘ia nō ma kēia mo‘olelo, ‘a‘ole i ‘oki ‘o ‘Umi i kona pilina hānai me kāna mau keiki ho‘okama, a ‘o ia ka hana ma‘amau a nā kahu hānai maika‘i ma nā mo‘olelo he nui.

He mau mo‘olelo ho‘i e hō‘ike i ka hānai ‘ana i nā keiki ma hope o ka hala ‘ana o ka makua hānai. Pēlā nō ka mo‘olelo no Kū a me ka loa‘a ‘ana o ke kumu ‘ulu.8 Ma kēia ‘ano

31

mo‘olelo, ‘ike ‘ia ka mōhai o nā kahu hānai ma ke ‘ano he mōliaola. A i ka mōhai ‘ana i ke ola, loa‘a ka ‘ai. ‘Oiai, ‘a‘ole i mōhai nā kahu hānai a pau i ko lākou ola no kā lākou hānai, he mōhai nō ka hānai ‘ana. E like me ka mea i ‘ike ‘ia i ka mo‘olelo o Kamaakamahi‘ai a me Kawelo. Nui nā mea a Pūkī a me nā kahu hānai o Kawelo i ho‘olilo aku ai ma ka hānai ‘ana. Ua kīpaku ‘ia ‘o Pūkī mai kona ‘āina aku ma muli o ka huki ‘ana i ka ‘uala kapu no Kamaakamahi‘ai, a ma muli o ia mōhai, loa‘a ka ‘ai e mā‘ona ai ka pōloli o Kamaakamahi‘ai. Ua lawelawe nui nō ho‘i nā ‘elemākule hānai o Kawelo. Na lāua ia e lawelawe i nā hana a pau e pono ai ‘o Kaweloleimakua. He mau mo‘olelo ka‘ao paha kēia nāna e hō‘ike i ka hana luhi o ka hānai ‘ana. Akā ho‘i, i ia wā, ‘a‘ole i minamina nā kahu hānai i nā mea i lilo aku, hau‘oli na‘e lākou i ka hā‘awi pau ‘ana i kā lākou mau mea no ke keiki hānai.

Ma ka hānai ‘ana a nā kūpuna hānai i ‘ike ‘ia ma nā mo‘olelo Hawai‘i, mālama ‘ia ka mana‘o o ka punahele, akā ‘a‘ole i ‘ōlelo ‘ia kēlā hua‘ōlelo, ‘o ka punahele. Ma ua mana‘o nei e mālama ‘ia nei i loko o nā mo‘olelo, ‘oko‘a nō paha ia, a ‘oko‘a nō ho‘i ka mana‘o i laha ma kēia pae‘āina i kēia mau lā, ‘o ia ho‘i ka ‘oi loa o nā keiki e hei i ka pu‘uwai o nā mākua. Ma nā mo‘olelo, ‘ike ‘ia nō, aloha nui ‘ia ka punahele, ‘oi aku paha ma mua o nā keiki ‘ē a‘e. He kumu nui no ia aloha nui. ‘O ia punahele nō ka mea e ola ai ka inoa o kona hānai a me kona ‘ohana. No ka mea, ‘o ia ke kuleana o ka punahele. Pēlā nō i hānai ‘ia ai kēia mau kupua i loko o nā mo‘olelo. Hānai pono ‘ia i mea e ‘auamo ai i kona kuleana no kona ‘ohana. ‘Ike le‘a ‘ia kēia ‘ano kuleana ma ka mo‘olelo o ‘Umialīloa. Ua ho‘opunahele ‘ia ‘o ‘Umi e kona lūau‘i makua kāne, e Līloa, ma muli o kona ‘ano pono‘ī a me kāna ho‘okama ‘ana i nā keiki ‘ē a‘e i like nā makahiki (Kamakau, 1870 Nowemapa 17). Ma muli o kēia ho‘opunahele ‘ia, ua ili mai ke akua ‘o Kūkā‘ilimoku iā ‘Umi. ‘O ia kona kuleana e ‘auamo ai. A i kona ‘auamo ikaika ‘ana i ia

32

kuleana, lilo ‘o ‘Umi i mō‘ī no ka mokupuni ‘o Hawai‘i a kaulana mau kona inoa, ‘o “‘Umi a Līloa.” I ka ho‘omana‘o ‘ana iā ‘Umi, ho‘omana‘o pū ‘ia kona makua kāne ‘o Līloa.

‘Oiai, ‘a‘ole like loa kēia mau la‘ana o ka hānai ‘ia ‘ana o nā kupua i loko o nā mo‘olelo, a eia aku a eia mai, hānai pono ‘ia nā kupua, a hānai ‘oko‘a ‘ia ma ke ‘ano he punahele, hiki i nā kānaka like ‘ole ke lilo i kahu hānai no kekahi keiki, akā ‘o ka mea ma‘amau, he kupuna ke kahu hānai. Eia aku a eia mai, e like me Pele me Hi‘iakaikapoliopele, a me ‘Umi me kāna keiki ho‘okama, ‘ano like nā makahiki o ke kahu hānai a me ke keiki hānai, akā mau nō ka loina hānai ma‘amau. Penei nō paha nā hana ma‘amau o ka loina hānai i ‘ike ‘ia ma loko o nā mo‘olelo.

‘O ka hi‘ohi‘ona mua, kohu ‘oihana ka hānai keiki ‘ana. E like me nā kahu hānai o Kawelo, mākaukau ‘i‘o nō lāua i nā wā a pau no ka lawelawe ‘ana i nā pono o ua Kawelo nei. ‘A‘ohe wā ho‘i e ho‘omaha loa ai ma kēia ‘oihana. E like me kā Kamaunuaniho hānai ‘ana iā Kamapua‘a, ‘o ke kuleana o nā kūpuna ka ho‘olono ‘ana a me ke kōkua ‘ana aku i nā mo‘opuna. ‘O ka lua o ka hi‘ohi‘ona, ku‘upau aku nō nā kahu hānai i kā lākou hana no ka hānai. ‘A‘ohe hana hapaku‘e a lākou i kēia hānai ‘ana. I nele ke keiki i kekahi mea e pono ai kona ola, me ka maiau nō e kōkua ai ke kahu hānai. ‘O ke kolu o ka hi‘ohi‘ona, hau‘oli ke kahu hānai i ke kōkua ‘ana i ke keiki hānai. ‘Oiai he hana ‘ano luhi, hau‘oli nō i ka ‘auamo ‘ana i ke kuleana. A ‘o ka hā o ka hi‘ohi‘ona, kōkua nō ho‘i nā kūpuna mai ka pō mai. ‘A‘ole nō pono ke ola ‘ana i kēia ao nei no ke kōkua ‘ana i ke keiki, hiki nō ho‘i ke ho‘ouna aku i ka mana e like me ka hana a Kūliaikekaua mā no Kamapua‘a, a me ka hana a Kū i ke ki‘i ‘ana i ka ‘ulu no kona ‘ohana.

Ma nēia mau mo‘olelo nēnē hiwa i pūlama ‘ia e nā kūpuna o kākou, ‘ike kākou i ke aloha pau ‘ole o ko kākou lāhui, ‘o ka lāhui Hawai‘i. He mea ko‘iko‘i ka ho‘omaopopo ‘ana i ka waiwai o nā kānaka e hānai nei iā kākou, a he mea ko‘iko‘i nō ho‘i ka ho‘omaopopo ‘ana i ko kākou kuleana i ka hō‘ea ‘ana i kēlā wā o ko kākou ola, ‘o ia ho‘i ka wā o ka hānai ‘ana i nā

33

mamo a kākou. I kēia mau lā, nui paha nā kānaka e no‘ono‘o nei, nāwaliwali nā kūpima e ola nei, a pono ka lawelawe ‘ana i nā mea a pau no lākou. Eia kā, ke ko‘o mau ‘ia nei nō kākou e nā kūpuna o kākou e ola nei. Ke kū nei nō kākou ma luna o ke kahua i kīpapa mua ‘ia e nā kūpuna o kēia pae ‘āina nei.

I ka mo‘olelo o Rata, ua hō‘oi ‘ia kāna mau pōhaku ko‘i i ke kua o kona kupunahine (Poepoe, 1906, ‘Aukake 7).9 Pēlā nō paha i luhi ai ko kākou mau kūpuna. Holo mua kākou ma muli o nā hana a ko kākou mau kūpuna i ho‘omākaukau mai ai no kākou. Ma ka lā 17 o Iulai i ka makahiki 2019, ua hopu ‘ia nā kūpuna he 38 no ke kia‘i ‘ana iā Mauna Kea.10 Ua koho nā kūpuna i ka hopu mua ‘ia i ‘ole ai e hopu ‘ia nā keiki a me nā mo‘opuna o kēia pae ‘āina. A ma muli o kā lākou mōliaola ‘ana, ua ala koke ka lāhui Hawai‘i no ke kia‘i ‘ana i ka mauna kapu ‘o Maunakea. Na nā kūpuna i hō‘oi i nā pōhaku ko‘i a kākou, a ‘a‘ole lākou e ha‘alele ana i nā kia‘i ‘ōpio ma ke ala hulu kūpuna, ma Maunakea. I ka wā ho‘i e kūmūmū ai nā pōhaku ko‘i a kākou, mākaukau nō lākou i ka hō‘oi hou ‘ana.

Ma kēia wā nō, ‘ike nui ‘ia kekahi mana‘o, a he mana‘o haole nō paha ia; maika‘i ka ha‘alele ‘ana i ka pūnana e kū‘ōko‘a ai ke keiki a i mea ho‘i e kūkulu ai i kahi pūnana nona iho.

34

‘A‘ohe pilikia o ke kū‘oko‘a ‘ana o ke keiki, he mea maika‘i nō ia; he keu ho‘i paha i kēia mau lā. Akā na‘e, he pilikia nō ka pāna‘i ‘ole ‘ana i ke aloha o nā kūpuna hānai. ‘O ke kuleana i ili i ke keiki i hānai ‘ia, ‘o ia nō ka pāna‘i ‘ana i ke aloha. No ka mea, e kū ana nō nā kūpuna hānai ma hope o ke keiki hānai i ka wā o ka maluhia a me ka wā o ke kaua. ‘Ike ‘ia ma nā mo‘olelo, a ‘ike ‘ia i kēia wā ‘ānō ma Mauna Kea, ‘o nā kūpuna e ho‘omana‘o ‘ia nei a me nā kūpuna e ho‘ohanohano mau ‘ia nei, ‘o ia nā kūpuna i ‘auamo i ko lākou kuleana, a ‘a‘ole nō i ha‘alele iā kākou. Pēlā nō ka loina hānai kahiko o kēia pae ‘āina nei, a ‘ike mau ‘ia i kēia au e holo nei. A ‘o nā kūpuna ho‘okō ‘ole i ko lākou kuleana, ‘o ia nā kūpuna i poina i ka lāhui, a i ‘ole paha, ho‘omana‘o ‘ia ma muli o ko lākou ‘ano moloā.

35

Mokuna 3:

Hele ‘Oe. Hele Mākou

‘O ka ua mea he mea kupua

I kēia mau lā, ‘ano nui paha nā mea kupua a kākou e ‘ike nei i loko o nā ki‘i‘oni‘oni, e la‘a ka mikilima o Thanos ma ke ki‘i‘oni‘oni ‘o Avengers, ka Elder Wand ma Harry Potter, ka ipu kukui o Aladdin, a me ke ‘ō a Aquaman. ‘A‘ole na‘e paha ia po‘e mea kupua he mea kupua Hawai‘i. I ko‘u ho‘omana‘o ‘ana i ko‘u wā ‘ōpio, i ka nānā kīwī ‘ana, ‘ano nui nā mea kupua i ‘upu ma nā ki‘i‘oni‘oni o ka ‘āina ‘ē. Eia mai kekahi mau ki‘i‘oni‘oni me nā mea kupua: I Dragon Ball,nua hā‘awe mai ‘o Goku i kāna lā‘au kīko‘o;11 12 ‘o ka mo‘olelo o Arthur me kāna pahi nui i pa‘a i ke kua hao, ‘o ia ho‘i ‘o Excalibur;13 ‘o ke ki‘i‘oni‘oni ‘o Lord of the Rings,14 a me ke komo kula; a ‘o ke kākuna ‘o Samurai Jack a me kāna pahi nui.15 He mau mea kēia e ho‘ohanohano i ke kanaka nona ka mo‘olelo.

Kaulana loa ka mo‘olelo no Kini Arthur, a ho‘omana‘o iki paha kākou a pau i kēia mo‘olelo ma kekahi ‘ano. Ma ka puke Le Morte d’Arthur, i kākau ‘ia e Thomas Malory, ua wehewehe ‘o ia i ke ‘ano o ka pahi nui i ‘ō‘ili mai ma waho o ka hale pule ma ka lā Kalikimaka. Mai laila mai i loa‘a mai ai ka ‘ōlelo kaulana, “ Whopulleth out this sword of this stone and anvil, is rightwise king born of all England” (‘ao‘ao 10). Ma kēia mo‘olelo i kākau ‘ia e Malory, kohu hō‘ike kēia huki ‘ana i ka pahi nui i pa‘a i ke kua hao. A ‘o ka mea nāna i ho‘ohemo, ‘o ia

36

ka mō‘ī maoli o ‘Enelani, me he mea lā, he kūlana i hā‘awi ‘ia e Iesū. I kā Arthur ho‘ohemo ‘ana i ka pahi, ua ho‘okō ho‘okahi ‘o ia i kekahi hana kupaianaha i hiki ‘ole ke hana ‘ia, me he mea lā, ua koho ‘ia e ka lani.

Pēlā nō ho‘i ka pou hao a Sun Wukong, ‘o Jingu Bang. Loa‘a nō ho‘i kēia mana‘o, ‘o ke koho ‘ia e ka lani. Eia ka mea kupaianaha i loko o kēia mo‘olelo: he kauna‘oa nō ‘o Sun Wukong, he lā‘au kumu ‘ole. Ma kekahi ‘āina kupaianaha i kapa ‘ia ‘o Aolai, kū ke kuahiwi nui ‘o Flower Fruit Mountain. A mai ka wā mua loa, noho kekahi pōhaku mmui ma luna o ua kuahiwi lā e hō‘ili‘ili ana i ka mana, a hānau ‘ia he hua pōhaku. Ua lilo kēia hua pōhaku i keko kupua, kohu mana akua kona mana (Wu, ‘ao‘ao 188). I ka holo mua ‘ana o ka mo‘olelo, ua lilo ‘o Sun Wukong, ‘o ia ka mō‘ī o nā keko a pau o ia kuahiwi, a loa‘a iā ia ka mana kupaianaha o ka lani a me ka honua. Ma muli o kona ‘ano kupua, hū ka ‘i‘ini i loko ona i kekahi mea kaua, ‘a‘ole na‘e he mea kaua ma‘amau, akā he mea kaua kupua. No laila, ua huaka‘i ‘o ia i ka hale ali‘i o Aoguang, ke kini o nā mo‘o nui, a koi aku ‘o ia i mea kaua mai ka waihona mea kaua. Inā ‘a‘ole i hā‘awi ‘o Aoguang i kekahi mea kaua i kū i ka makemake o Sun Wukong, ‘o ka make nō ka hopena o Aoguang.16 ‘Oko‘a loa kēia ‘ano o ka mea kupua, a he mea ‘ē ka maha‘oi. Ua ha‘alele ‘o Sun Wukong i ka ‘āuna keko no ka ho‘oikaika ‘ana i kona mana pono‘ī. I ka ho‘i ‘ana i kona ‘āina, ua nele ‘o ia i ka mea kupua ‘ole, no laila ua huaka‘i ho‘okano aku ‘o ia i ka hale o Aoguang, kekahi kanaka kama‘āina ‘ole, no ke koi ‘ana i mea kupua.

I ka hō‘ea ‘ana a Sun Wukong ma laila, ua ho‘ā‘o ‘o ia a hō‘ole ‘o ia i nā mea kaua a pau i lawe ‘ia i mua ona ma muli o ke kū ‘ole ‘ana i kona makemake. Akā, ma waena o ka waihona waiwai o Aoguang, ua ‘ena‘ena mai kekahi pou hao. ‘O ia ka pou a kekahi kupua o ka wā kahiko

37

‘o Yu i ho‘ohana ai no ka ho‘opa‘a ‘ana i ka hohonu o ke kai. ‘O ka ‘ena‘ena o ua pou hao lā kekahi mea e hō‘ike i ke koho ‘ana iā Sun Wukong no ka ho‘oili ‘ana o kēia mea kaua, me he mea lā, ‘o ka pou hao ka mea e koho iā Sun Wukong ma muli o kona ikaika. A i ka ‘ōlelo ‘ana a Sun Wukong i ka nui a me ke kaumaha o ia pou, ua hō‘ekeke‘i iho ka pou e kū pono i ka lima o Sun Wukong. A ma hope ho‘i o kā Aoguang hā‘awi ‘ana i kēia pou hao iā Sun Wukong, ua koi hou ‘o ua wahi keko lā i kekahi lole kaua. A i ka ‘au‘a ‘ana a Aoguang, ‘o ka ho‘oweliweli akula nō ia a Sun Wukong iā ia me ka hili ‘ana i ka pou hao āna (ibid., ‘ao‘ao 241). Me he manō lā, ‘a‘ohe nānā i ke kumu pali. ‘A‘ohe pilo mahalo o ua wahi keko lā i nā mea hiwahiwa i loa‘a iā ia. ‘A‘ohe pilina i ka mea nāna i hā‘awi.

‘A‘ole nā mea kupua Hawai‘i he mea e hanohano ai ke kupua ho‘okahi ma luna o nā kānaka ‘ē a‘e. A he pilikia auane‘i ka ho‘opilipili a ho‘ohālikelike ‘ana ho‘i i nā mea kupua ma nā mo‘olelo kupuna o kēia ‘āina a kūlike i ke ‘ano o nā mea kupua i loko o nā mo‘olelo o waho. Eia kekahi mea e ‘eha ai ka na‘au, i kēia mau lā, lilo koke paha ka mana‘o o nā ‘ōpio i ka nani o nā ki‘i‘oni‘oni ma mua o ka māhiehie o nā mo‘olelo o ka wā kahiko. A no‘u iho kekahi, ma‘alahi ka nānā ‘ana i nā ki‘i‘oni‘oni, akā na‘e aia nō ko kākou pono i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i.

‘A‘ole nō ho‘i nui nā mo‘olelo Hawai‘i i lilo i ki‘i‘oni‘oni.

I kēia mau lā, ‘ano kaulana kekahi ki‘i‘oni‘oni i ho‘opilipili ‘ia i ka mo‘olelo “Polenekia,” ‘o ia nō ho‘i ke ki‘i‘oni‘oni ‘o Moana. Ma ia ki‘i‘oni‘oni, ua ‘ike ‘ia ka mea kupua kaulana loa, ‘o ia ka makau a Māui. ‘O ka hana ‘āpiki na‘e a Disney, ‘a‘ole i kaupalena ‘ia kēia mo‘olelo Māui no kekahi lāhui o Moananuiākea. Ua ho‘ohui ‘ia kā ho‘i nā lāhui a pau, me he mea lā, like a like nā kānaka ‘ula ‘ili kou o ka Pākīpika, a ‘a‘ohe lihi ‘oko‘a o nā lāhui like ‘ole o Moananuiākea. No laila, ua pono haku ‘ia kēia ki‘i‘oni‘oni e kū ai i kekahi ‘ano Moananuiākea, a ho‘ohana ‘ia ke kupua ‘o Māui; eia kā ho‘i ua ho‘ololi ‘ia kona ‘ano e kū ai i ke ‘ano “

38

gocT o nā mo‘olelo haole. Pēlā nō ho‘i i ho‘ololi ‘ia ai ka makau āna; he makau ia i haku ‘ia e nā akua e ho‘ohanohano ai iā Māui. I ka hopena o ke ki‘i‘oni‘oni, ua haki ka makau, a haku hou ‘ia e Te Fiti no ka ho‘iho‘i ‘ana i kona pu‘uwai. Me he mea lā, he uku ka makau hou i kā Māui hana pono. ‘Oiai he ki‘i‘oni‘oni wale nō kēia, ‘a‘ole ia he pilikia no kākou ma ko kākou pae makua, no ka mea, maopopo nō iā kākou ka ‘oko‘a o nā mo‘olelo Hawai‘i. Ma muli o ka laha ‘ole o nā mo‘olelo Hawai‘i i ka lāhui Hawai‘i a pau pū paha me nā lāhui like ‘ole, he pilikia paha kēia no nā keiki e kama‘āina ‘ole ai i nā mo‘olelo Hawai‘i. ‘A‘ole nō pili ‘o Māui lāua ‘o Te Fiti, a ‘a‘ole i mālama ‘ia kekahi ‘ano kū‘auhau o Māui, ‘o ia ho‘i ke kumu o kona mana. He ki‘i‘oni‘oni paha kēia nāna e ho‘ololi i nā mana‘o o nā keiki Hawai‘i e pili ana i ke kupua ‘o Māui, e pili ho‘i i ka makau āna, a me kāna hana ho‘okalakupua kekahi.

E like me nā mo‘olelo i ‘ike ‘ia i ka mokuna ma mua, he mea nui nā kūpuna a me nā hānai i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i. I loko o nā mo‘olelo kupuna ka loa‘a ‘ana o ke kuleana o ke kupuna i ka hānai ‘ana i kāna hānai. A ma waho a‘e o nā mo‘olelo i waiho ‘ia ma kēia pepa, nui hou a‘e nā mo‘olelo e mālama nei i ka ‘ike e pili i kēia loina kahiko ‘o ka lawe hānai ‘ana. ‘Ike ‘ia nō ho‘i ma kekahi mau ‘ohana i kēia mau lā. I loko na‘e o nā mo‘olelo, loa‘a kekahi hi‘ohi‘ona e ho‘ākea i kēia loina, a ‘o ia nō nā mea kupua. He lālā nā mea kupua no nā kūpuna, me he mea lā, he kīpuka nō ia e ho‘ouna ai nā kūpuna i ko lākou mana i nā mo‘opuna. Pēlā e kōkua ai i kā lākou mau mo‘opuna ma ka huaka‘i, ‘a‘ole i hele pū; hā‘awi ‘ia kēia mea kupua e ‘auamo pono i ko lākou mau kuleana no nā mo‘opuna. Ma kekahi ‘ano he pani hakahaka kēia no ka hele pū ‘ole o ke kupuna, a ma kekahi ‘ano nō ho‘i, ‘a‘ole kēia huaka‘i he huaka‘i no ke kupuna; he huaka‘i nō ia no ka mo‘opuna nona ka mo‘olelo. No laila, ma ka hā‘awi ‘ia ‘ana o nā mea kupua, e kāko‘o ana ke kupuna i ka mo‘opuna ma kāna huaka‘i, a me ka ho‘okanaka ‘ana o ka mo‘opuna kekahi. A ma ka wā like, ‘o ka mea kupua nō ke kupuna e kōkua ana i ka

39

mo‘opuna. ‘O ia nō ho‘i ke kumu e mālama pono ‘ia ai ua mau mea kupua lā. ‘Ike ‘ia nō kēia loina i nā mo‘olelo ka‘ao like ‘ole o kēia pae ‘āina nei.

Ma mua na‘e o ka nānā ‘ana i ke kumu i hā‘awi ‘ia ai nā mea kupua, e ka makamaka heluhelu o kēia mo‘olelo a kākou, e aho paha e ho‘omaopopo pono i nā hi‘ohi‘ona pono‘ī o nā mea kupua. A ‘o kekahi hi‘ohi‘ona ko‘iko‘i loa e pili ai kēia mau mea kupua, ‘o ia nō ka mana. E like me kā Ka-ha-pula i wehewehe ai i ke ‘ano kupua o ka malo o Kana, “he mea ano kupua keia malo, he mea e hoohui ai i na mana like ole” (Kelsey, 1929, Kepakemapa 26). Akā, ‘ano like me ka hūhewa ‘ana o ka hua‘ōlelo “kupua” ‘o ia ho‘i ka mana‘o i laha i kēia pae ‘āina, pēlā paha ka mana‘o pili i ka mana i kēia mau lā.

I ka wā kahiko, a i kēia wā nō ho‘i, he mea ko‘iko‘i ‘i‘o nō ka mana. ‘O ka mana ke hō‘oia i ka noho ali‘i ‘ana, a ‘o ka mana ho‘i ka mea e ho‘ōla kānaka. He mea ko‘iko‘i nō ho‘i ka mana ma loko o ke kuana‘ike o ko kākou ‘ohana ma ka Moananuiākea, akā, ma muli o ka laha ‘ana o kēia hua‘ōlelo a puni ka honua, ‘oko‘a paha ka mana‘o o kekahi po‘e e pili ana i ka mana. Wehewehe mai ‘o Kawika Tengan lāua ‘o Matt Tomlinson, ua komo ka hua‘ōlelo mana i loko o nā pā‘ani wikiō e la‘a ‘o World ofWarcraft, a hala ka pilina o ka hua‘ōlelo iā Moananuiākea (Tengan and Tomlinson 14). Ma ia ‘ano pā‘ani wikiō, pili ka mana i nā kāhuna ho‘okalakupua o ‘Eulopa; i ka hana ho‘okalakupua ‘ana, emi mai ka “mana”, a ke inu ‘ia kahi ‘apu lā‘au, hele a piha hou ka “mana”. ‘A‘ole nō pēlā ka mana‘o o nā kūpuna Hawai‘i i hala aku i ka pō. ‘A‘ole ho‘i pēlā ka mana‘o i ‘ike ‘ia i loko o nā mo‘olelo kahiko.

I kēia wā, ua kā‘ili ‘ia ko kākou hua‘ōlelo i mea e ho‘ohawai‘i ai i kekahi hana, a i ‘ole kekahi mea e kū‘ai aku. Nui hewahewa nā mea i komo ai ka hua‘ōlelo mana i loko o ka inoa, e la‘a ka pia Pineapple Mana Wheat, a me ka ‘oihana ‘aila ‘o Mana Artisian Botanics. Ma kēia mau inoa ‘elua, ua ho‘okomo wale ‘ia ko kākou hua‘ōlelo i loko o ka inoa; ‘a‘ohe pō‘aiapili o ia

40

hua‘ōlelo. A hō‘ike hewa kēia mau inoa “mana” i ka mana‘o maoli o ua hua‘ōlelo ko‘iko‘i nei. ‘Oiai, ke ho‘olaha ‘ia nei ka hua‘ōlelo “mana” ma o kēia ‘ano mea kuhi hewa, ‘upu a‘ela ka ‘i‘ini i loko o nā kānaka ‘ike ‘ole i ka ‘Ōlelo Hawai‘i no ka unuhina o ia hua‘ōlelo. A aia nō paha ke kuhi hewa i ka unuhi (Wong me Solis 4). ‘O ka ma‘amau ka ho‘opili ‘ana i kekahi hua‘ōlelo ho‘okahi i kekahi hua‘ōlelo haole ho‘okahi (Wong 95).

Ho‘opili loa ‘ia ko kākou hua‘ōlelo mana i ka hua‘ōlelo Pelekaniapower, a hiki ke ‘ike ‘ia kēlā ‘ano i loko o ka inoa o ka papahana ‘o Mana Up.17 He ho‘opili nō kēia i ka ‘ōlelo haole, power up. ‘A‘ole ka hua‘ōlelo “mana” he hana e like me ke ‘ano i ho‘ohana ‘ia i loko o ia inoa,

‘o ia ho‘i ka ho‘oikaika ‘ana. A eia ho‘i kekahi, ‘oko‘a ka ho‘oikaika ‘ana a ‘oko‘a ho‘i ka ho‘omana ‘ana. He hana ka ho‘oikaika ‘ana i ikaika ai ke kino, a i ikaika ai paha kekahi hana. A ‘o ka ho‘omana na‘e, he hana no ka ho‘onui ‘ana i ka mana o kekahi kanaka, a he mau hi‘ohi‘ona o ka mana; ‘a‘ole wale nō pili i ka ikaika.

Like nō ka mana‘o o Noenoe Silva, he kanaka maoli a he polopeka ma ka polokalamu politika ‘ōiwi ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Mānoa. Akamai loa ‘o ia i nā ‘ōlelo i pa‘i ‘ia ma ka nūpepa a nāna i ho‘iho‘i mai i nā palapala e kū‘ē i ka ho‘okahuli ‘ana o ke aupuni. Wehewehe ‘o ia i ka puke New Mana: Transformations of a Classic Concept in Pacific Languages and Cultures i ho‘oponopono ‘ia e Tengan me Tomlinson, ‘a‘ole i kākau ‘ia ka hua‘ōlelo “mana” i ke kumu kānāwai mua o Hawai‘i i ka makahiki 1840. No ka hō‘ike ‘ana na‘e i ka mana‘o o ka hua‘ōlelo “power ”, ua kākau ‘ia ka hua‘ōlelo ‘“ōlelo” (Tengan me Tomlinson, ‘ao‘ao 41). Kāko‘o ‘o ia i kona mana‘o ma ka ho‘opili ‘ana i ka ‘ōlelo no‘eau, “I ka ‘ōlelo nō ke ola, i ka ‘ōlelo nō ka make.” I kēia ‘ōlelo no‘eau, ‘ike ‘ia ke ko‘iko‘i o ka ‘ōlelo, he keu ho‘i ka ‘ōlelo a ka mō‘ī, no ka mea, aia iā ia ke ola a me ka make.

41

No ka ho‘omaopopo ‘ana i ka mana‘o o kēia hua‘ōlelo “mana”, e aho e nānā i nā wehewehena o ia hua‘ōlelo, a me nā la‘ana o ka mana, a hō‘alo aku i ka hua‘ōlelo ho‘okahi i unuhi ‘ia. I loko o ka puke, Nānā i ke Kumu puke ‘ekahi, ua wehewehe ‘o Mary Kawena Pukui, ‘o ka mana ke kumu a me ka ‘i‘o ho‘i o ka ikaika a me ke ola, a pili ka mana i ke kumu ho‘okalakupua (‘ao‘ao 150). ‘Oko‘a ka mana‘o o kēia wehewehe ‘ana, ‘oko‘a ka mana‘o o ka lima ikaika. I kā Pukui wehewehe ‘ana, ‘o ka ikaika kekahi hi‘ohi‘ona ho‘okahi o ka mana. Pili nō ho‘i ka mana i ka ‘o‘ole‘a o ke ola, ‘o ia ho‘i ka pa‘a ‘ana o ke ola o kekahi kanaka, a he mea ia e ho‘omōakāka i nā hana kupaianaha.

Kāko‘o ‘ia kēia mana‘o o ka mana e pili ana i ke ola a me ke kupaianaha i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i i ka‘a maila mai ka wā kahiko mai. Ma loko o ka puke a Abraham Fomander, Fornander Collection of Hawaiian Antiquities andFolk-Lore, helu ‘ehā, kekahi puke i piha i nā mo‘olelo a Fomander i hō‘ili‘ili ai, pa‘i ‘ia ka mo‘olelo o ‘Aukelenuia‘īkū e hō‘ike i ka mana; kohu like me kā Pukui wehewehena. I ka wā e noho ana ‘o ‘Aukelenuia‘tkū lāua ‘o Nāmakaokaha‘i he kāne a he wahine, ua hō‘ike akula ‘o Nāmakaokaha‘i i ke kūlana o kona mana pono‘ī, a kākau ‘ia, “Ma keia wahi aku, e ike kakou i ka mana o Namakaokahai, a me kona make ole nei i mea oi o ke koi, a e maopopo no auanei ia kakou he ano aku [akua] no kona” (Fomander “vol. 4”, ‘ao‘ao 69). I kēia mahele o ka mo‘olelo, ua noi aku ‘o Nāmakaokaha‘i iā ‘Aukelenuia‘īkū e ‘oki‘oki i kona kino i ke ko‘i. ‘A‘ole i makemake iki ‘o ‘Aukelenuia‘īkū e ‘oki i kāna wahine i ke ko‘i, akā, ma muli o ka pa‘akikī o ko Nāmakaokaha‘i mana‘o, ua ‘ae ‘ia kāna noi. Ua moku nā wāwae o Nāmakaokaha‘i i ke ko‘i, a moku nā ‘olo‘olo wāwae, a pēlā a hiki i ke po‘o o Nāmakaokaha‘i, akā, ‘a‘ole pau ka ‘ōlelo ‘ana a kona waha. Pau ke kino o Nāmakaokaha‘i i ke ‘oki ‘ia, a i ko Nāmakaokaha‘i mana‘o, he mea le‘ale‘a ia. A laila, ho‘i nā māhele a pau o kona kino a kūlike me ka wā ma mua o ke ‘oki ‘ia ‘ana.

42

Ma kēia māhele pāha‘oha‘o o ua mo‘olelo nei, pili ko Nāmakaokaha‘i mana i ke ola, ‘o ia ho‘i paha ka ho‘ōla ‘ana, e like me ka lapa‘au ‘ana i ke kino. ‘A‘ole i hāpai ‘o Nāmakaokaha‘i i kahi mea kaumaha, a ‘a‘ole ‘o ia i pepehi i kekahi kupu‘eu, a i ‘ole he mo‘o weliweli. ‘Oiai e moe ka‘awale ana kona kino, ‘a‘ole loa i make iki. Ma muli o kona mana, hiki iā ia ke kāpili hou i kona kino pono‘ī, a ‘o ia nō ho‘i ka mea e ho‘omau ai i kona ola.

Loa‘a nō ho‘i kēia ‘ano mana i loko o ka mo‘olelo o Lonoikamakahiki. Uapuka kekahi mo‘olelo no Lonoikamakahiki i Ka Nupepa Kuokoa mai ka makahiki 1887 a i ka makahiki 1888, a kākau ‘ia e Wille Sepe Kawa Jr. I kēia mo‘olelo, kākau ‘o Kawa i ka hakakā ‘ana a Makakūokalani me Puapuakea. ‘O Makakū ke kaulana ‘āina o Kamalālāwalu, he kanaka ki‘eki‘e loa, a he koa ikaika launa ‘ole. A ‘o Puapuakea ho‘i, ‘o ia ke kaulana ‘āina a me ke kaikua‘ana ho‘i o Lonoikamakahiki; ‘o Kanaloakua‘ana kona inoa ma nā mo‘okū‘auhau, ke keikikāne a Keawenuia‘umi lāua ‘o Koihalawai. He kanaka pōkole ‘o Puapuakea.181 ka hahau ho‘okahi a Makakū i kāna lā‘au, ua make ihola a lele loa ka hanu o ua Puapuakea nei (Kawa, 1887, Mei 7). Ua ha‘alele akula ‘o Makakū i ke kahua hakakā a komo i ka hale mua i ‘ai, a iā ia i puka ai i waho o ka hale, ua ola hou a‘ela ‘o Puapuakea a kū i mua o kona hoa paio (ibid., Mei 14). I kēia hakakā ‘ana, ua ‘ike ‘ia, ‘oi ka ikaika o kō Makakūokalani kino ma luna o ko Puapuakea; ‘oiai, ho‘okahi hahau a Makakū i kāna lā‘au, a make ‘o Puapuakea. Akā na‘e ho‘i ‘oi aku ka mana o ua Puapuakea nei e ‘ike ‘ia i kona ola hou ‘ana.

43

I ka lua o ka manawa a lāua i hakakā ai, ua ‘ō akula ‘o Puapuakea i kāna ihe a komo i loko o ke kani‘ā‘ī o Makakūokalani, pua‘i ke koko a uhi ‘ia ke kino o Puapuakea i ke koko; ua make loa ‘o Makakūokalani, a ‘a‘ole i ola hou. I kēia uhi ‘ia ‘ana o Puapuakea i ke koko o kona hoa paio, ua ho‘ōho a‘ela ke anaina, “Ua make, ua make, ua kukai ae nei ka ila a Puapuakea.” me ka mana‘o ‘o ke koko kona ila (ibid., Mei 14). I loko o ka puke wehewehe ‘Ōlelo Hawai‘i, ma lalo o ka hua‘ōlelo ila, kākau ‘ia kahi ‘ōlelo no‘eau ‘ano like; “Ke hele nei ā kūka‘i ka ila o Pūpū-kea”, a wehewehe ‘ia, ‘o ka ila o Pūpūkea kekahi hō‘ailona no ka ikaika (Pukui me Elbert 97). Eia na‘e i ka nānā ‘ana i ka mo‘olelo o Puapuakea, he hi‘ohi‘ona paha kēia ila e hō‘ike ai i ka mana o Puapuakea. E ‘ole ke ola hou ‘ana a Puapuakea, lanakila ai ‘o ia ma luna o Makakūokalani a uhi ‘ia e ke koko o kona hoa paio. A ma ia ‘ōlelo no‘eau, ho‘omana‘o ‘ia ka mana o Puapuakea. ‘A‘ole pili ka mana o Puapuakea i ka ikaika, pili nō i ka ho‘omau ‘ana a me kona mākaukau i ka ‘oihana koa.

Ma kēia mau mo‘olelo, ‘o ia ho‘i ka mo‘olelo o ‘Aukelenuia‘īkū a me ka mo‘olelo o Lonoikamakahiki, ‘ike kākou i ka pilina o ka mana me ke ola ‘ana, akā ‘a‘ole nō paha pēlā ka mana a pau, no ka mea, ‘a‘ole like a like ka mana a pau. ‘Oko‘a ka mana o ke koa a ‘oko‘a ho‘i ka mana o ke kahuna. Pili ka mana i ka mauli o ke kanaka. A ‘o kēia ‘ano mauli, ‘o ia ke ‘ano pono‘ī o ke kanaka. I loko o nā mo‘olelo, hānau nā kupua me kekahi ‘ano mana, a ‘o ia mana ka mea e ulu ai ke ‘ano o lākou.

I ka mo‘olelo o Pelekeahi‘āloa i kākau ‘ia e Moke Manu, wehewehe ‘ia nā ‘ano mana o ka ‘ohana o Pele mā. Wehewehe mua ‘ia ka mana o ke kaikaina punahele o Kapō‘ulakīna‘u, o Moehauna, ‘o ia ho‘i ‘o Naulahinemakakai. Kākau ‘o Manu, “o Naulahinemakakai oia nei ke kiekie ma ka ui a me ka mana ma ka oihana pili hoomana a me ka lapaau ana” (Manu, 1899, Mei 20). A ho‘omau ‘o Manu i ke kākau ‘ana e pili i ka mana o Haumea penei: “Aia hoi ma ia la, ua

44

hoike aela o Haumea i kona ano mana kupua i ku i na hana weliweli ke nana aku, ua hoike mai la oia i kona mau niho oi ame kona mau maka me he lele ana ala na ka uila iloko o ka lewa, a e lele mai ana na lalapa ahi mai loko mai o kona waha” (    .).    Ma    kēia ‘ōlelo a Manu i wehewehe ai,

‘a‘ole pili ka mana i ka ikaika. I kāna wehewehena, ‘ike ‘ia ke ‘ano o ka mana i nā hi‘ohi‘ona kiko‘ī o ke kupua. ‘Ike ‘ia ‘o Naulahinemakakai i kona ‘ano ho‘omana a me kona lapa‘au ‘ana me he mea lā, he kahuna lā‘au lapa‘au ‘o ia ma muli o kona mana. A no Haumea ho‘i, ‘ike ‘ia kona mana kupua i kona mau maka uila a me ka lalapa ‘ana o ke ahi i loko o kona waha. Like kēia ‘ano mana me ka mana o Pele, no ka mea ua ho‘oili aku ‘o Haumea i kēia mana ona iā Pele. ‘O Haumea nō ke kumu o ko Pele mana.19 A e like ho‘i me nā welo ohana, pēlā nō ho‘i i ho‘oili ‘ia ai ka mana ma ka ‘ohana.

Loa‘a nō ho‘i kēia ‘ano wehewehena o ka mana i ka mo‘olelo o Māui. ‘O kekahi māhele o kēia mo‘olelo, loa‘a mai ka mo‘olelo o Hinaakeahi a me Hinaakūli‘iua.20 Ma kēia mo‘olelo ma hope o ko Hinaakeahi kālua pa‘a ‘ia, ua lohe maila ‘o Hinaakūli‘iua i kēia lono. “Ua hoolako aku la oia [Hinaakūli‘iua] i kona ohana e ho-a i umu nona e kalua paa ia ai, i loaa ia lakou ka ai a me na mea a pau, me kona kuhihewa ua like pu no kona mana me ko Hinaakeahi” (Aehi, 1884, Malaki 29). Akā, ‘a‘ole nō like ko lāua mana, no ka mea, i ka wela ‘ana o ka umu, ua hā‘ule

45

ihola ua Hinaakūli‘iua nei i loko o ka umu, a ‘o ka pau nō ia i ka pāpa‘a a make loa, ‘a‘ole i ola

hou. Wehewehe hou mai ka mea kākau,

“...aia wale no kona mana ma na mea pili i ka ua e like me kona inoa Hinaakuliiua, a ma na mea pili i ke ahi o Hinaakeahi wale no, a ma na mea pili i ka ohia, o Hinaakaohia wale no a ma na mea pili i ke ka, o Hinaakeka wale no a ma na mea pili i ka alualu, o Hinaakaalualumoana wale no. A pela i haawi ia ai keia poe Hina a pau i na mana like ole a i ka wa e komohewa ai kekahi i ke kuleana o kekahi, o kona make no ia.” (ibid.)

Ma nei wehewehena, kiko‘ī nā ‘ano o ka mana, a ‘ike ‘ia ka mana o ka inoa a me ka mana o ka

‘ōlelo. No ka mea, he mea nui ke kapa inoa ‘ana no nā kānaka Hawai‘i, me ka mana‘o, ma ka

inoa e maopopo ai ke kanaka. I ka hānau ‘ana o ke keiki, kapa ‘ia ka inoa me ka mana‘o, e like

ana paha ke ‘ano o ke keiki me kona inoa. A i ka nui ‘ana o kekahi keiki, pāku‘i ‘ia kekahi inoa

hou a‘e e kū ai ia inoa ma kekahi ‘ano o ke kanaka, e la‘a ka inoa ‘o Wahinepō‘aimoku no

Hi‘iakaikapoliopele, a me ka inoa ‘o Kamehameha no Pai‘ea. He mau inoa kēia e mana ai kekahi

‘ano o lāua.

Aia nō ho‘i nā kuleana o kekahi i kona mana pono‘ī. E like me ke kauhale, hana nā kānaka i ko lākou kuleana pono‘ī. Aia ia kuleana i ko lākou mākaukau i kekahi hana. Pēlā nō ke kauhale akua. Maopopo ka mana a me ke kuleana o kekahi akua ma kona inoa: ‘o Kānehoalani, ke akua nona ka mana pili i ka Lā; ‘o Lonomakaihe, ke akua nona ka mana pili i ka ihe; ‘o Kūkā‘ilimoku, ke akua nona ka mana pili i ka na‘i ‘ana i nā moku.21 ‘O ia nō paha ke ‘ano e ho‘oka‘awale ‘ia ai nā kuleana ma kēia mo‘olelo. I ka wā a Māui i hakakā ai me ka lā, ua a‘o aku ‘o Hinaakeahi i ka hana e pono ai, no ka mea, pili ke ahi i ka lā. A ‘oiai pili ke kā i ka wa‘a, na Hinaakekā ka ‘ōlelo a‘o no ka lawai‘a ‘ana i ka i‘a ali‘i ‘o Pimoe, me kāna keiki i‘a ‘o Luaehu, a me ka i‘a kahuna ‘o Kapumakaihaoa.

46

Ma ‘ane‘i e ho‘omaka nei ka ‘ike ‘ana i ka pilina o ka mana i nā kānaka i loko o nā mo‘olelo kahiko a me ka loina hānai. Ma kēia mo‘olelo o Māui, mea ‘ē nō ke kupaianaha o ka hana a Māui, akā ua kōkua ‘ia e ka mana o kona mau mākuahine, ‘o ia ho‘i nā Hina like ‘ole. A he kōkua nui nō ia e holo pono ai kā Māui hana, no ka mea, e ‘a‘a ana ‘o Māui i nā kā‘e‘a‘e‘a ‘oi loa aku ko lākou mana a me ka ikaika ma mua o kona, ‘o ia ho‘i ka Lā, a me nā i‘a ali‘i, ‘o Pīmoe mā. ‘A‘ole nō e make i ka ho‘okahi, akā ma o ka lōkahi ‘ana, ua holo pono nō kā Māui hana.

He keu kā ho‘i ka mana o ka lā. I ka ulu ‘ana o ka mana‘o o Māui e ki‘i i nā kukuna o ka

Lā no ka ha‘iha‘i ‘ana a pokopoko, ua nīnau maila ‘o Hinaakeahi,

“Pehea e loaa’i ia oe o Kaehunuiamanua? (oia ka inoa o ka la ma kona ano kupua, wahi a keia moolelo) oiai he kupua oia no ka paa iluna no ka paa ilalo no ka hookui no ka halawai, no ka pea kapu o Kealohilani...O keia kupua au e upu nei i hoa paio nou, he ahikanana ia o ka mana, ka ikaika a me ka uahoa. Aohe mea nana e hoonahoa aku e ku imua o kona alo; a he kahi wale no oe e kuu kii onohi ka mea nana e aa nei e paio me Kaehunuiamanua” (ibid,Pepeluali 9).

No ka holo pono ‘ana o kēia mau hana a Māui, ua a‘o mua ‘o Hinaakeahi i kāna hiapo, iā Māui i

ka hana e pono ai, ‘o ia ho‘i ke ala koke ‘ana no ka hō‘ea ‘ana i Ha‘eha‘e ma mua o ka ‘ō‘ili ‘ana

a‘e o ka Lā i ka ‘ilikai, no ka mea, ‘o ia ka manawa kūpono e kāohi ai i ka Lā. Iā Māui e kāohi

ana i iā Ka‘ehunuiamanu‘a, ‘a‘ole na‘e ‘o ia i pepehi aku iā ia a make, no ka mea, he kuleana

nō ko Ka‘ehunuiamanu‘a. I make ‘o ia, ‘a‘ohe paha kupua ‘ē a‘e e ‘auamo i ia kuleana. Ha‘i aku

‘o Ka‘ehunuiamanu‘a iā Māui, “ina e make au ia oe, alaila e pilikia loa ana ke ao nei no ka

poeleele” ( ibid.).‘O ka mana o ka Lā ka mea e mālamalama i ka pō‘ele‘ele. I ka hopena o kēia

mo‘olelo, ua emi mai ka māmā o kā Ka‘ehunuiamanu‘a holo ‘ana i ka lani ma muli o ka haki

‘ana o kona mau kukuna nunui, ‘a‘ole na‘e i pau kona mana. No ka mea, ināpau ka Lā iā Māui,

‘a‘ole hiki i ka mana o Māui ke pani i ka nele o kēia mana o Ka‘ehunuiamanu‘a, ‘o ia ho‘i ka

mālamalama ‘ana i ka pō‘ele‘ele, no ka mea, ‘a‘ole ia ‘o ke kuleana o Māui.

47

‘Oiai ua lanakila ‘o Māui ma luna o ka Lā, ‘a‘ole nō ‘o ia i hele ho‘okahi. Ua a‘o mua ‘o Hinaakeahi i ka hana e pono ai kā Māui huaka‘i no ka hakakā ‘ana me Ka‘ehunuiamanu‘a.

‘A‘ole ho‘i i ha‘iha‘i ‘ia nā kukuna i nā lima o ua kupua nei o ka wailele ‘o Waiānuenue. Ua haki nā kukuna o ka lā iā Pu‘ukapele22, ‘o ke ko‘oko‘o kauwila ho‘i a Hinaakeahi i hā‘awi aku ai iā Māui. ‘O ia ke ko‘oko‘o kauwila a Kalanamaihiki (ibid). ‘Oiai, ‘a‘ole kaulana loa kēia ko‘oko‘o kauwila e like me Mānaiakalani, he mea kupua nō ‘o Pu‘ukapele. He hana ho‘okalakupua nō kā ho‘i ka ha‘iha‘i ‘ana i nā kukuna o ka Lā. He kuhi wale nō kēia, ‘oiai, ‘a‘ole i wehewehe nui ‘ia ka ili ‘ana o ua Pu‘ukapele nei iā Māui. Eia mai ko‘u kuhi: ua hā‘awi ‘o Hinaakeahi i kēia ko‘oko‘o kauwila iā Māui no ka ho‘ouna ‘ana i kona mana pono‘ī pili i ke ahi ma o ua ko‘oko‘o nei, a pēlā i ha‘iha‘i ‘ia ai nā kukuna nui o Ka‘ehunuiamanu‘a. Pēlā nō ko‘u mana‘o, no ka mea, na Kalanamaihiki nō kēia ko‘oko‘o kauwila ‘o Pu‘ukapele (‘o Ka‘ōwāikūmailani nō ho‘i kona inoa ‘ē a‘e), akā ‘a‘ole i haki mua nā kukuna o ka Lā iā Kalanamaihiki. Aia i ke a‘o ‘ana mai ‘o Hinaakeahi iā Māui i ka hana e kāohi ai ‘o Ka‘ehunuiamanu‘a, a laila, ua hele mālie ka Lā. Eia kekahi, i kā Māui welina ‘ana i ka Lā me ke kapa ‘ana i kona inoa, ua pū‘iwa a‘ela ‘o Ka‘ehvinuiamanu‘a i ka loa‘a ‘ana o kona inoa iā Māui, me he mea lā, he ‘ike laha ‘ole ia, a ‘a‘ole nui nā kānaka i ‘ike i kēia inoa. Akā ua loa‘a nō iā Māui ma muli o Hinaakeahi, e like me ke ko‘oko‘o kauwila kupaianaha.

‘A‘ole nō ia he kuhi ‘ano ‘ē; i loko o nā mo‘olelo, ho‘oili ‘ia ka mana e la‘a ka ho‘oili ‘ana a Kamaunuaniho i kona mana iā Kamapua‘a. Pēlā nō ho‘i nā mea kupua. E like me kā Ka-ha-pula ‘ōlelo pili i ka malo o Kana, “he mea e hoohui ai i na mana like ole” (Kelsey, 1929,

48

Kepakemapa 26). A e ho‘omaopopo kākou, he mau mana‘o no ka hua‘ōlelo kupua, ‘a‘ole wale nō pili i nā kānaka ho‘ololi kino; pili nō ho‘i i nā akua i hele mai Tahiti, nā kūpuna kahiko loa, a me nā ali‘i kaulana o Hawai‘i nei. I ka nānā ‘ana i nā mea kupua i loko o nā mo‘olelo, ‘elua ‘ano mea kupua. ‘O kekahi ‘ano, he mea kupua i haku ‘ia; kekahi mea i kālai ‘ia, e la‘a ia ko‘oko‘o kauwila a Māui; kekahi mea i hana ‘ia, e la‘a ka pā‘ū o Hi‘iakaikapohopele. ‘O kēia mau mea kupua i haku ‘ia, he mea ia i hana ‘ia mai ka nahele a i ‘ole mai ke kai. ‘O ke ‘ano ‘ē a‘e o nā mea kupua, ‘o ia nā mea kupua he māhele kino no kekahi kupuna, ‘o ia ho‘i kekahi māhele kino i hā‘awi ‘ia i ke kupua ma ke ‘ano he mea kupua; he iwi kupuna, e la‘a nā iwi o La‘amaomao i loko o ka ipu makani; a he kinolau ho‘i, e la‘a ka lā‘au a Kamaakamahi‘ai, ‘o Kūka‘ō‘ō, ‘oiai, ‘o Kūka‘ō‘ō ka ‘aumakua o Kamaakamahi‘ai, ua hele pū ‘o ia ma kona kino lā‘au i mea e ho‘ohana ‘ia ai e Kamaakamahi‘ai.

Aia ka wae‘ano ‘ana o nā mea kupua pēlā, ‘o ia ho‘i, ‘elua ‘ano o nā mea kupua; (1) nā mea kupua i haku ‘ia, (2) nā mea kupua he māhele kino. ‘O ka mea e ‘oko‘a ai nā ‘ano ‘elua o nā mea kupua, ‘o ia nō ke kumu o ka loa‘a ‘ana o ka mana. No nā mea kupua i haku ‘ia, hiki i nā kupua like ‘ole ke ho‘ouna i ko lākou mana pono‘ī i ka mea kupua i mea e ho‘ohana ‘ia ai ia mana e ke kupua e pa‘a ana i ua mea kupua nei. No laila, he mau kumu no ka mana, a ho‘ohui ‘ia kēlā mana i loko o ka mea kupua. No nā māhele kino i lilo i mea kupua, ‘o ka māhele kino nō ke kumu mana, e la‘a me nā iwi kūpuna, aia ka mana o ke kupuna i loko o ia mau iwi. Ho‘okahi wale nō ‘ano mana e puka mai loko o ia māhele kino; ka mana o ke kanaka nona ka māhele kino. ‘Oiai ‘oko‘a nā ‘ano o nā mea kupua, hā‘awi ‘ia me ka mana‘o like, ‘o ia ho‘i, kōkua ka mea kupua i ka hānai ma kāna huaka‘i.

Eia mai nō kekahi hō‘akāka U‘ili‘i ma mua o ka holo mua ‘ana i ka wehewehe ‘ana i kēia

mau mea hiwahiwa i loko o na mo‘olelo: Manamana na mo‘olelo Hawai‘i kahiko, a ‘oko‘a iki na

49

mana like ‘ole. ‘A‘ohe o‘u hoihoi e ho‘ohanohano i kekahi mana, a ho‘ahewa i kekahi. ‘O na

mo‘olelo e kālailai ‘ia ana i loko o kēia papahana, ‘o ia nō nā mo‘olelo i loa‘a mai ia‘u ma kēia manawa e kākau nei. ‘O ka ma‘amau, like nō nā mea kupua i nā mana like ‘ole. ‘O kekahi mo‘olelo na‘e, ‘o ia ho‘i ka mo‘olelo o Māui, ‘a‘ole i mālama nui ‘ia ka hā‘awi ‘ana iā Mānaiakalani i ka mo‘olelo i pa‘i ‘ia i ka nūpepa Ke Ola o Hawai‘i. I nei mo‘olelo, na Hinaakekā i hā‘awi i ka makau iā Māui, ‘o ia makau nō ‘o Mānaiakalani. Akā i ko‘u wā ‘ōpio, a i ko ‘oukou wā ‘ōpio nō ho‘i paha, ua laha, ‘o Mānaiakalani ke ā o ko Māui kupunahine. Minamina kā ho‘i ka loa‘a ‘ole ‘ana o ia mana ia‘u ma ka nūpepa Hawai‘i i kākau ‘ia na ka Hawai‘i, no ka Hawai‘i. Ua loa‘a nō na‘e ma ka puke Māori-Polynesian Comparative Dictionary. Ma lalo o ka hua‘ōlelo “MAUI”, kākau ‘ia, “...soon after this he becan to assume his supernatural character, and obtaining the jaw-bone of Muri-ranga-whenua, his ancestress, he used it as a weapon in his first expedition...here he again used the jaw-bone, this time as a fish-hook” (Tregear 235). Ma kēia mo‘olelo a ka po‘e Māori, ‘o Māui ke keikikāne a Taranga, a ma Hawai‘i, ‘o Māui ke keikikāne a Kalana. He nani ia, ‘ano like ke kū‘auhau o Māuiakalana me ke kū‘auhau o Māuitikitikiataranga, he mana paha ko Hawai‘i nei, ‘o Mānaiakalani ke ā o kona kupuahine; akā ua ka‘a mai kēia mo‘olelo ma ka ‘ōlelo haole. ‘Oiai, ‘oko‘a iki nā mana mo‘olelo, ‘oko‘a paha ke ‘ano o nā mea kupua. Akā ‘o nā mea kupua i haku ‘ia, kohu mea kupua i haku ‘ia, a ‘o nā mea kupua he māhele kino, pēlā nō. ‘A‘ole loli ke ‘ano o nā mea kupua i ko lākou mana mo‘olelo pono‘I.

‘O ke ‘ano mua o nā mea kupua a‘u e wehewehe ana, ‘o ia nā mea kupua i haku ‘ia. He mea ia e ‘apo i ka mana i ho‘oili ‘ia. I kekahi mau mo‘olelo, mālama ‘ia ka inoa o ke kanaka nāna i haku i ka mea kupua, a i kekahi mau mo‘olelo, ‘a‘ole paha i loa‘a. No ka mea, i kekahi mo‘olelo, ‘a‘ole ko‘iko‘i loa ke kanaka i haku i ka mea kupua, a i ‘ole, he mea kupua kai haku

50

‘ia i ka wā kahiko loa, a ili mau ma ka ‘ohana. ‘Ano noa kēia ‘ano mea kupua no ka ho‘ouna ‘ana i mana, ma ke ‘ano he mea e ho‘ohui i nā mana like ‘ole. ‘A‘ole nō like me nā mea kupua he māhele kino, ‘oiai he mea kapu kēlā ‘ano mea kupua no ke kanaka nona ka māhele kino.

‘Oiai, hiki i nā kūpuna like ‘ole ke ho‘ouna i ko lākou mana i kēia ‘ano mea kupua i haku ‘ia, inā ‘a‘ole hiki i ka mana o kekahi kupuna ke ho‘okō i kekahi hana, ‘o ke kāhea ‘ana i kekahi kupima ‘ē a‘e ka hana e koe, a loa‘a kekahi mana ‘oko‘a ma o ka mea kupua like.

Kaulana loa ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele i kēia mau lā, a kaulana ho‘i ka pā‘ū ona ‘o Kahihikolo. ‘O ia ho‘i ka pā‘ū i hana ‘ia e Pā‘ūopala‘ā. I kēia mo‘olelo kaulana, ‘ike ‘ia ka mana i puka mai kēia pā‘ū uila ona, ‘o ia ho‘i ka mana i luku i nā mo‘o like ‘ole. ‘Ane‘ane piha kēia mo‘olelo i nā hana a Hi‘iaka ma kona huaka‘i ‘ana i Kaua‘i a me kona ho‘i ‘ana, a i ia manawa, ‘ike ‘ia ka mana o Pele a me ka mana o Kauilanuimaka‘ehaikalani, kona kaikunāne. I ko Hi‘iaka hakakā ‘ana me kona hoa paio, me Mahiki, ua kākau ‘o Ho‘oulumāhiehie, “A i keia wā i hao a‘e ai nā lima lauahi o Hi‘iaka, ‘o ia ho‘i ka lima o Pele, nona ka inoa o Kīlauea, ‘o kumu, ‘o ka lau, ‘o nā kino lā‘au a pau o ua Mahiki nei lilo ana i pu‘u lehu” (‘ao‘ao 114). A i ka manawa a Hi‘iaka i hakakā ai me Piliamo‘o a me Kuāua, nā kā‘e‘a‘e‘a ho‘okalakupua o ka muliwai o Wailuku, ua pā mai nā po‘o o ua mo‘o nei i ka pā‘ū o Hi‘iaka, a lilo lāua i mau pōhaku (Ho‘oulumāhiehie, 2006, ‘ao‘ao 93). Ma kēia mau hakakā ‘ana a Hi‘iaka me nā mo‘o ‘ino i ālai i ke ala hele o kāna huaka‘i ki‘i i Kaua‘i, hō‘ike mai ‘o Ho‘oulumāhiehie i kā Pele kōkua ‘ana i kona kaikaina punahele, iā Hi‘iaka. Ua make nō ua mau mo‘o nei i ka mana o Pele, nona nā inoa ‘o Pelehonuamea, ‘o Pele‘ailā‘au, a ‘o Pelekeahi‘āloa. A ua kākau ‘ia, “‘o ia ho‘i ka lima o Pele”, akā aia nō na‘e ‘o Pele i Halema‘uma‘u lā. Ke kōkua nei nō na‘e ‘o Pele ma o ka

pa‘u o Hi‘iaka.

51

‘A‘ole ‘o Pele ‘o ka mea ho‘okahi i ho‘ouna i kona mana i ka pā‘ū o Hi‘iaka. I ka ili ‘ana o kēia pā‘ū iā Hi‘iaka, maiau ka wehewehe ‘ana a ka mea kākau o ia mo‘olelo hiwahiwa a kākou penei:

“Ia manawa i hahau mai ai ‘o Pele i kekahi pule e kāhea ana iā Kauilanuimaka‘ehaikalani no ka pā‘ū o ke kaikaina.

‘O Kauilanui‘oakaikalani

‘ Anapa i ka honua

Naue ka honua

Pa‘a mai ka honua

Honua nui a Kāne

‘O ka honua i kapakapa ua a Kane

Moea ka honua nui a Kāne

A ho‘olewa ka honua a Kāne

A lewa ka honua a Kāne

Aakaakū

A naue ke ōla‘i

Hāku‘i ke ōla‘i

Naue ka honua iā Kapōhaku

Kamohoali‘i, ke akua i ka lua nei lā ē

‘O Ka‘ulaokeahi lā, pili i ka pā‘ū o ku‘u lei

‘O ku‘u lei, ‘o Kūka‘iaka, o Leleiaka

‘O ku‘u lei, ‘o Hi‘iakaiku‘upoli nei lā ē

Aloha ana ka pōki‘i, e hele.

I ka pau ‘ana o kēia pule mua a ua Pele nei, ua puni holo‘oko‘a a‘ela ke kino o Hi‘iakaikapoli i kekahi mālamalama ‘ula wena, me he lā nō ua puni holo‘oko‘a ‘o ia i ke ahi. A ‘o ka nāueue a‘ela nō ia o ka lua ‘o Kīlauea i ke ōla‘i” (ibid., ‘ao‘ao 34).

Ma nei pule a Pele i hahau a‘e ai, e kāhea aku ana ‘o ia i nā kaikunāne ona, ‘o ia ho‘i ‘o

Kauilanui‘oakaikalani, Kāne, a me Kamohoali‘i, no ke kōkua ‘ana iā Hi‘iakaikapoliopele ma

kāna huaka‘i. A wahi a ka mea kākau mo‘olelo, he pule kēia no ka pā‘ū o Hi‘iaka, me he mea lā,

e ho‘āla ‘ia ana ka pā‘ū ‘o Kahihikolo i ka mana o nā kaikunāne. ‘O lākou ke kumu o ka

mālamalama ‘ula wena e ka‘apuni ana i ke kino o Hi‘iakaikapoliopele, a ‘o lākou nō ho‘i ke

kumu o ke ōla‘i ma Kīlauea ma kēia ho‘oili ‘ia ‘ana o ka pā‘ū iā Hi‘iaka. ‘Oiai, ‘o Pele ke ali‘i o

Halema‘uma‘u, ‘o ia ke alaka‘i o kona ‘ohana e noho ana ma laila, a ho‘olono ‘ia nā kauoha a

52

Pele. Ma mua o kēia pule, he pā‘ū ma‘amau nō ia i haku ‘ia me ka pala‘ā, a na Kauilanuimaka‘ehaikalani mā i ho‘omana i ua pā‘ū nei.

‘A‘ole kā ho‘i kēia pule he mea e ho‘onaninani i kēia mo‘olelo nei o Hi‘iakaikapoliopele e ulu ai ka māhiehie; he mea nō na‘e ia e hō‘ike i ka mana i ho‘ouna ‘ia iā Hi‘iaka ma kāna huaka‘i. ‘Oiai, pili loa nō ua mau kaikunāne nei iā Pele, ma kā Pele kauoha e ho‘ouna ai nā kaikunāne i ko lākou mana pono‘ī iā Hi‘iaka. A he wahi ho‘olauna ia pule a Pele i kēia mana‘o no ka holo mua ‘ana o ka mo‘olelo. Ma ka wā a Hi‘iakaikapoliopele i huaka‘i ai i ka ulu lehua o Pana‘ewa, ma Puna, ua loa‘a ‘o ia i ke kūamuamu ‘ana a ka mo‘o ‘o Pana‘ewa. Ma ia wahi o ka mo‘olelo e ‘ike ai kākou i ke kōkua ‘ana a Kauilanuimaka‘ehaikalani mā. Ma ke kau ‘umikūmākolu a Hi‘iaka, ho‘omaka a‘ela kāna kāhea pēnei,

“E Kauilanuimaka‘ehaikalani ē!

E Kamohoali‘i,

E Kahuilaokalani,

E Ka‘ekaokalani” (ibid,‘ao‘ao 58)

A i ka lohe ‘ana o Kauilanuimaka‘ehaikalani mā, ‘o ke ku‘i ihola nō ia o ka hekili, ‘ōlapa a‘ela ka uila, nei a‘ela ke ōla‘i, luku maila ka ua, a kahe maila nō ho‘i ka wai ma kahi a ka mo‘o Pana‘ewa e noho ana. I kēia wā o ke ‘ino, ua ‘ōlelo aku ‘o Hi‘iakaikapoliopele i kāna aikāne, iā Wahine‘ōma‘o ma ka ‘ī ‘ana aku, “Pa‘a ‘ia mai ku‘u pā‘ū a pa‘a, eia ku‘u lima, ‘o Kīlauea, ke kolo nei i ka honua i loa‘a ko kākou kāohi, i ‘ole ai kākou e lilo i ka wai a nā kaikunāne o kākou” (ibid.). Ma kēia ‘ōlelo a Hi‘iaka, maopopo i ke anaina, he pale kēia pā‘ū no Hi‘iaka, Wahine‘ōma‘o, a me Pā‘ūopala‘ā. Na ka mana i loko o ka pā‘ū i ho‘opakele iā lākou. A i ka ho‘opa‘a ‘ana i ka pā‘ū, e pakele ana lākou. ‘Oiai, ‘a‘ole pili ka mana o Pele i ka wai, ‘a‘ole paha ia ‘o ka mana o Pele ke ho‘opakele ana iā Hi‘iaka mā ma ia wā, akā ‘o ka mana ia o nā kaikunāne o lākou, nā kaikunāne ho‘i a Hi‘iaka i kāhea aku ai i kāna kau, ‘o ia nō ka mana i

53

ho‘opakele iā Hi‘iaka mā. Aia iā lākou ka mana e ho‘omaka i ka pō‘ino, no laila, aia nō ho‘i iā lākou ka mana e pale aku ai i ka pō‘ino.

Wehewehe mai nō ho‘i ‘o Ho‘oulumāhiehie i kā Hi‘iaka ho‘ohana ‘ana i ka pā‘ū ona ma ke kākau ‘ana, “Ma kēia wahi i ho‘okō ai ‘o Hi‘iaka i ka ‘ōlelo kauoha a ke kaikua‘ana haku ona, iā ia i ‘ōlelo mai ai penei, “A ke ‘ike ‘oe i kou pilikia ma kou ala hele, e kāhea a‘e nō ‘oe ia‘u, i nā kaikunāne no o kāua, a me nā kūpuna nō ho‘i o kāua” (ibid.) A e ho‘omana‘o a‘e i kā Baker i kākau ai e pili ana i ke kāhea kūpuna e like me ka mea e ‘ike le‘a ‘ia ma ka mo‘olelo o Kamapua‘a. A ho‘omana‘o ho‘i i ka wā a Pele i hahau ai i ka pule, ‘o ia ke kāhea iā Kauilanuimaka‘ehaikalani e komo i loko o ka pā‘ū o Hi‘iaka. ‘Ano like nō kēia me ke kāhea ‘ana i nā kūpuna. ‘O ka hana no‘eau ho‘i a Ho‘oulumāhiehie ma kāna kākau ‘ana, ho‘omana‘o nā mea heluhelu i kēia pilina o Kauilanuimaka‘ehaikalani mā i ka ‘ōlelo pili i ka pā‘ū, ‘o ia ho‘i ka “palekoki uila o Hi‘iaka,” no ka mea pēlā nō ‘o Kauilanuimaka‘ehaikalani, he mana uila kona.

Pēlā nō ka hana ho‘okalakupua a kēia pā‘ū o ua Hi‘iakaikapoli nei i ka hapa nui o ka mo‘olelo. Puka mai ka manapili i ka pele, pili i ke ahi, a pili ho‘i i ka uila. Akā na‘e ho‘i, e like me ka ho‘āla ‘ia ‘ana o kēia pā‘ū, hiki nō ho‘i ke ho‘omoe i ka pā‘ū. Pēlā i hana ai ‘o Pele i ka hopena o kēia mo‘olelo nei. I ka wā a Hi‘iaka i ho‘okanaka nui ai, a i ka wā ho‘i āna i ‘a‘a ai i ka pulupulu ahi o kona kaikua‘ana haku, o Pele, ua pau kāna ho‘omana ‘ana ka pā‘ū o Hi‘iaka. Pau nō ho‘i kā Kauilanuimaka‘ehaikalani mā ho‘omana ‘ana; ua ha‘alele lākou i ka pā‘ū. A mana‘o ihola ‘o Pele, ‘o ia iho nō ke kumu ho‘okahi e mana ai ka pā‘ū o Hi‘iaka, a ke pau kāna ho‘omana ‘ana, lilo ka pā‘ū i pā‘ū ma‘amau. A ma ia wā nō i pau ai kekahi ‘ano kupua o ka pā‘ū, a ho‘omaka kekahi ‘ano kupua hou o ua pā‘ū nei.

I kēia wā āna e ‘a‘a ana i kona kaikua‘ana haku, ua nui hou a‘e ka ikaika o Hi‘iaka i ka wāwahi ‘ana i nā papakū o Kīlauea, me he mea lā, mau ka mana o Pele i loko o ka pā‘ū o

54

Hi‘iaka. Eia nō na‘e, ‘o ia ka wā a Kānemilohae e ho‘omana ai i ka pā‘ū o Hi‘iakaikapoli, .‘o kēia ikaika a me kēia mana i loa‘a iā Hi‘iaka e wāwahi nei i nā papa pale o Kīlauea, maiā Kānemilohae mai nō ia.” (ibid.,‘ao‘ao 384). ‘O kēia mana o Kānemilohae, he mana nō ia pili i nā kānaka a me ka ho‘ōla ‘ana i nā kānaka, e la‘a kā Kānemilohae ho‘ōla ‘ana iā Lohi‘au. I ka papakū ‘ekolu o Kīlauea, ua ‘ike aku ‘o Hi‘iaka i ka lehulehu o nā pe‘elua e noho ana ma ia papakū, a laila, hili ihola ‘o Hi‘iakaikapoliopele i kona pā‘ū ma luna o ke kini, ka lehu, a me ka mano o ka pe‘elua a loli a‘ela ua po‘e pe‘elua nei he po‘e kānaka nō (ibid., ‘ao‘ao 387). Ua loa‘a kēia ‘ano mana o Kāne i loko o ka mo‘olelo o Māui. ‘O ia nō ho‘i kā Kāne lālau ‘ana i ke kino o ka moa kāne ‘ula hiwa a Hina, me ka uhae ‘ana ma nā wāwae a ka‘awale kekahi ‘ao‘ao me kekahi ‘ao‘ao, a lilo a‘ela i kanaka, a hā ihola ‘o Kāne i ka hanu ola a lilo a‘ela i kanaka, ‘o ia nō ‘o Māui (Aehi, 1884, Pepeluali 2). ‘Oiai, he mau kinolau ko Kāne, ‘o Kānemilohae kekahi ‘ano o Kāne. Like nō kēia ‘ano mana kupua e ho‘olilo i nā mea kanaka ‘ole i mau kānaka.

‘O ua Hi‘iaka nei ka hua i ka poli o Pele. Na Pele nō ‘o ia i kahu. ‘A‘ole nō na‘e paha ‘o Pele ‘o ka ‘oi loa o nā kahu hānai, akā he kahu hānai nō ia. A ‘oiai na Pele nō i ho‘ouna aku iā Hi‘iaka ma kēia huaka‘i, no ka hapa nui o ka mo‘olelo, kū no kā Pele hana i ke ‘ano o ke kahu no Hi‘iakaikapoliopele. No Pele nō kēia huaka‘i ki‘i, akā ‘o kēia nō ka mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele, a me kāna huaka‘i ma kēia pae ‘āina. Ma mua o ka ho‘ouna ‘ana aku a Pele iā Hi‘iaka ma kāna huaka‘i, ua hā‘awi aku nō ‘o Pele i ka pā‘ū a Pā‘ūopala‘ā i haku ai, ‘o ia nō kāna mea kupua; a kauoha nō ho‘i ‘o ia iā Pā‘ūopala‘ā e hele pū me Hi‘iaka. ‘A‘ole loa ‘o Hi‘iakaikapoli i hele ho‘okahi ma kāna huaka‘i. A i ka wā paha e hopohopo ai ‘o Hi‘iaka i ka pilikia ma mua ona, hiki iā ia ke kāhea i kona kaikua‘ana haku ‘o Pele a me kona mau kaikunāne haku, a me nā kūpuna ona. Pēlā nō kā Pele i a‘o ai iā ia ma ke ‘ano he kahu hānai. Nui nā mea a Hi‘iaka i a‘o ai ma kēia huaka‘i ka‘apuni mokupuni, a ma kekahi ‘ano, ua kōkua nui ‘o Pele i

55

kēia huaka‘i āna ma ka pepehi ‘ana i nā mo‘o ma o ka pā‘ū i ‘ole ai e ālai ‘ia ke alahele o Hi‘iaka. A ma ia ‘ano nō, ua ho‘okō aku nō ‘o Pele i kona kuleana hānai. Ma ka hopena na‘e o ka mo‘olelo, ua pau kā Pele ‘auamo ‘ana i kona kuleana hānai no Hi‘iakaikapoli, a pēlā nō ‘o ia i ho‘omana‘o ‘ia ai, he kaikua‘ana lili no Hi‘iakaikapoliopele.

I ka wā na‘e i pepehi aku ai ‘o Pele i ke aikāne a Hi‘iakaikapoliopele, iā Hopoe, ua ‘oki ‘ia kēia pilina hānai o Pele me Hi‘iaka. Ua kōkua na‘e ‘o Kānemilohae ma ke ‘ano he hānai hou no Hi‘iakaikapoli. ‘O Pele ke kumu i ho‘okanaka ai ‘o Hi‘iaka, a ‘o Kānemilohae ke kaikunāne i kōkua nui iā Hi‘iaka ma kēlā wā. ‘A‘ole paha ‘ike le‘a ‘ia ke kumu i kōkua mai ai ‘o Kāne iā Hi‘iaka ma kēia mo‘olelo i kākau ‘ia e Ho‘oulumāhiehie, ma waho o ka wehewehena o kona lokomaika‘i. Akā i ka mo‘olelo o Pelekeahi‘āloa, aia nō na‘e i laila he ‘ike pili waiwai e wehewehe ai i kēia kōkua ‘ana. “O Kanemilohai [sic. Kānemilohae] ia, o kekahi kaikunane o ua Pele nei, oia ka mea iaia ka oihanapule a pau o ia ano, he kanaka huhu ole keia keiki a Haumea, a he kanaka piha oia i ke aloha, aohe ana mea inaina; o ka oihana hoola kana makemake” (Manu, 1899, ‘Aukake 19). ‘O ka ho‘ōla ‘ana ko Kānemilohae makemake, a he mea ‘ē ka ‘eha i hēkau mai i luna o Hi‘iakaikapoli ma muli o kona kaikua‘ana haku. No laila, he kōkua nō kēia hana a Kāne i ka ho‘onā ‘ana i ka ‘eha o ua Hi‘iaka nei i mea e loa‘a ai kona pono. ‘ A‘ole na‘e i ha‘i aku ‘o Kānemilohae iā Hi‘iaka i ke ala e hele ai, ua waiho ‘ia ia koho no Hi‘iaka no kona ho‘okanaka ‘ana. E like paha me ka hana a nā ‘elemākule hānai o Kawelo, aia ke koho i ka hānai, pēlā nō e maika‘i ai nā koho i ka wā e hiki mai ana.

E like me ka ho‘oili ‘ana a Kamaunuaniho i kona mana iā Kamapua‘a, a me ka ho‘oili ‘ana a Haumea i kona mana i kāna mau keiki, loa‘a nui ka mana ‘ia ‘ana o nā mea i haku ‘ia i loko o nā mo‘olelo e la‘a me ka pā‘ū o Hi‘iaka. I loko o ka mo‘olelo o Papa me Wākea, ‘ike ‘ia ka ho‘oili ‘ana a Haumea i kona mana i nā hua kukui, lilo i hua kukui ho‘okalakupua. I kēia

56

mo‘olelo, ‘o Kumuhonua ke ali‘i nui o ka mokupuni ‘o 0‘ahu. A i kēia aupuni o Kumvihonua, ua kupu a‘ela ke kaua ma waena o Kumuhonua me Papa, ‘o ia ho‘i ‘o Haumea. I kā Kumuhonua ho‘ouka kaua ‘ana ma Kualoa, ua pa‘a pono ka ‘āina mai uka o Ka‘ahu‘ula Pūnāwai a hiki i ka lae ‘o Ka‘ō‘io i nā kino lehulehu o Haumea, a ho‘opa‘a lākou i nā hua kukui i nā lima. I ka ho‘ouka ‘ana i ke kaua, ho‘olele nā kino lehulehu o Haumea i nā hua kukui, a pā nā lae o nā pū‘ali koa o Kumuhonua a make loa (Poepoe, 1906, Iune 8). I ku‘upau kekahi kanaka i ke kīpehi ‘ana i nā hua kukui i kēia mau lā, ‘o ka ma‘amau ka ‘eha ‘ana o ka lae, ‘a‘ole na‘e i make ke kanaka. Akā, ma muli o ka mana kāmeha‘i o Haumea i ho‘oili ‘ia i kēia mau hua kukui, ‘o ia ho‘i ka mana o ka ho‘ōla ‘ana a me ka ho‘omake ‘ana, i ka pā ‘ana o ke po‘o i kēia mau kukui, make honua nā kānaka.

Ua maopopo ka mana ho‘omake o Haumea i ka wā ma mua iki o kēia kaua ‘ana me Kumuhonua ma Kualoa. Ma ka wā a Haumea lāua ‘o Wākea i pakele ai i ka ilāmuku o Kumuhonua, i ia wā ua pa‘i ‘o Haumea i ke kumu ‘ulu i ho‘opa‘a ‘ia ai ‘o Wākea, a nāueue ka honua, a hāmama ke kumu ‘ulu me he ‘īpuka lā, ‘o ka pakele akula nō ia o Haumea me Wākea. I ka ‘ike ‘ana aku o nā kānaka a Kumuhonua i kēia kumu ‘ulu pāha‘oha‘o, ua ho‘ā‘o nā kānaka e kua i ua kumu ‘ulu nei, ‘o ia ho‘i ke kino ‘ulu o Haumea, ‘o Kāmeha‘ikana nō ia. Kā akula nā maka o ke ko‘i i ke kumu a lele mai nā māmala o ke kumu, a i ka pā ‘ana nō o kekahi kanaka i kahi māmala, ‘o ka make ihola nō ia (Poepoe, 1906, Mei 18). ‘O kēia nō paha ka mana ho‘omake like i ‘ike ‘ia i ka pepehi ‘ia ‘ana o nā kānaka a Kumuhonua e nā hua kukui a Haumea i hao aku ai, no ka mea, ‘o kekahi mana‘o o ka hua‘ōlelo “kāmeha‘i,” ‘o ia ho‘i kekahi māhele kino i lilo i wahi maunu ma ka ‘oihana ‘anā‘anā i mea e pepehi ai i kekahi. A inā ‘a‘ole na‘e ia he mana make, ma ka pā ‘ana o kānaka i ka mea i kapu iā Haumea a me kona mana, he make ke ho‘opa‘i. Aia nō paha ka ho‘omaopopo ‘ana i ke kū‘auhau o ka mo‘olelo.

57

Eia na‘e e nā mea heluhelu akamai o nei mo‘olelo a‘u, ‘a‘ole kēia mau hua kukui he mea kupua na Haumea. Hiki paha ke kapa i kēia mau hua kukui he mea kupua na Haumea ma ke ‘ano he pōkā kukui kupaianaha nāna i pepehi i nā kānaka o Kumuhonua ma ka hana ho‘okalakupua. Akā, ma kēia pepa na‘e, ‘a‘ole nō kūlike kēia mau hua kukui me nā mea kupua ‘ē a‘e. Ma kēia ho‘oili ‘ana a Haumea i kāna mana pono‘ī i kēia mau hua kukui, ‘a‘ole ‘o ia i kāhea i kekahi kupuna no ke kōkua. Ke kōkua nei ‘o Haumea iā ia iho, me he mea lā, ua hana ‘o ia i mea kaua e pepehi i nā hoa paio. ‘A‘ole nō ho‘i nui ko Haumea pilina i kēia mau po‘e hua kukui e like me ka pilina o nā mea kupua e la‘a me ka pā‘ū o Hi‘iaka a me ke ko‘oko‘o kauwila a Maui. ‘O kekahi hana e ‘ike ai i ka pilina aloha i kekahi mea, ‘o ia ho‘i ke kapa inoa ‘ana. He hana ma‘amau nō ia i loko o ko kākou lāhui, ‘o ia ho‘i ke kapa inoa ‘ana i kā kākou mau mea pono‘ī. ‘A‘ole na‘e paha i hana ‘o Haumea pēlā i kēia po‘e kukui. A ma hope ho‘i o ke kaua, ‘a‘ole paha i hō‘ili‘ili hou ‘o Haumea i kēia mau hua kukui no kekahi kaua hou e hiki mai ana. Ma kēia kaua wale nō e ho‘olele ‘ia ai kēia mau hua kukui, no laila, ‘a‘ole kēia mea he mea kupua i hā‘awi ‘ia e kekahi kupuna no ka hānai mau ‘ana i ka hānai. He mea maika‘i nō na‘e ka ho‘omaopopo ‘ana i kēia ‘ano hana ‘o ka ho‘oili ‘ana i mana i kekahi mea, he nani ia, kū nō kēia mau kukui i kekahi ‘ano ho‘okalakupua e like ho‘i me nā mea kupua i loko o nā mo‘olelo.

Akā nō na‘e, ‘a‘ole like ke kāmeha‘i o ka hana ho‘okalakupua o nā mea kupua like ‘ole. ‘O kekahi mau mea kupua, lawa nō ka mana ho‘okahi e pono ai ka huaka‘i a ka hānai. Pēlā ka ipu hōkeo ho‘opāpā a Kalapana i kapa ‘ia ‘o Lonoāipu (Nakuina, 1902, ‘ao‘ao 14). Eia kā, kākau ‘o Beckwith ma kāna ‘ahkala Hawaiian Riddling, ‘a‘ole kēia ipu hōkeo he ipu ho‘okalakupua (‘ao‘ao 322). Lau a lau na‘e nā mea a Kalapana i unuhi ai mai kēia hōkeo. Eia mai kekahi o nā mea āna i unuhi ai: ‘aunaki, ‘aulima, pulupulu, kānoa, ‘awa, ‘umeke poi, kalo, ‘uala, mai‘a, kō, laulau ‘īlio, pōhaku ‘elekū, hāli‘i, moena, malo, kapa, ia mea aku, ia mea aku (Nakuina, 1902,

58

‘ao‘ao 13). He kamali‘i wale nō ‘o Kalapana, a ‘a‘ole o kana mai ka nui o nā mea i unuhi ‘ia ma loko a‘e o ka ipu. ‘Oiai ‘a‘ole nui ka hana ho‘okalakupua a kēia ipu ma ke ‘ano he mea e pepehi i nā hoa paio ona, he mana nō ko kēia ipu e mālama i nā mea ho‘opāpā like ‘ole, a he mea kupua nō ‘o ua Lonoāipu nei.

Ma kēia mo‘olelo, ua ho‘ō ihola ‘o Halepākī, ka makuahine o Kalapana, i nā mea ho‘opāpā a pau i loko o kekahi ipu a kapa ihola i ka inoa o ua ipu nei, ‘o Lonoāipu (ibid., ‘ao‘ao 14). Me he mea lā, ua ho‘okomo ‘ia kēia mau ‘ano mea a pau i loko o kekahi hōkeo ho‘okahi me kekahi mana kupaianaha. ‘O nā mea a pau e ho‘okō ai i ka hana ho‘opāpā, a me nā mea a pau i lako ai ‘o Kalapana ma kāna huaka‘i, aia nō ia i loko o ia ipu pāha‘oha‘o, ‘o ka unuhi wale nō koe. ‘O ka mana ho‘opāpā o ua Halepākī nei, ‘o ia ka mea e mana ai ‘o Lonoāipu. I kā Halepākī ho‘omākaukau ‘ana i ka ipu ho‘opāpā, ua ho‘āla ihola ‘o ia i ka ipu me kona mana, a ‘o ia ipu i ho‘omana ‘ia ke halihali ‘ia ana e ke keiki ho‘opāpā. A ‘oiai ho‘i, he ipu ma‘amau nō ua ipu nei i lilo i mea kupua, hiki nō ho‘i i kekahi kanaka ‘ē a‘e ke ho‘okomo i kona mana pono‘ī i loko o kēia ipu, ke komo ka makemake i loko ona. ‘ A‘ole pili loa iā Halepākī.

He mea nui nō kēia hōkeo i ka hō‘ike ‘ana i kā Halepākī hānai mau ‘ana i kāna keikikāne ma ia huaka‘i ho‘opāpā i Kaua‘i ma ke alahele a kona makua kāne i hele mua ai. Na Halepākī nō i hānai ho‘okahi iā Kalapana a nāna nō ho‘i i a‘o iā ia i ka ho‘opāpā. I ka ulu ‘ana o ka hoihoi o Kalapana e hele i Kaua‘i no ke ki‘i ‘ana i nā iwi o kona makua kāne ma ka ho‘opāpā ‘ana me Kalaniali‘iloa, ‘a‘ole i kāohi aku ka makuahine; ua ho‘olako na‘e ‘o ia i nā mea a pau e ho‘okō ai ‘o Kalapana i kona makemake, a ho‘ō ihola i loko o Lonoāipu. ‘Elua ‘ano mea i ho‘ō ai i loko o kēia ipu, ‘o ke ‘ano mua nā mea ho‘opāpā, a ‘o ka lua o ke ‘ano nā lako maoli e pono ai ke ola o Kalapana, e la‘a ka ‘ai, ka i‘a, ke kapa, a me ke ahi ho‘i. E like paha me ka pā‘ū o Hi‘iaka, i ka pa‘a ‘ana o kēia ipu, loa‘a ke ola. ‘Oko‘a na‘e ke ‘ano o kēia ho‘opa‘a ‘ana i ke ola, ‘oiai i ka

59

mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele e hakakā ana lākou me he kaua lā, a ‘o kēia hakakā a Kalapana, he ho‘okūkū ia o ke akamai. Mau nō na‘e ka palekana o ua ipu ho‘opāpā nei, no ka mea, ua hānai maoli ia ipu iā Kalapana i ka ‘ai a me ka i‘a, a he mea ho‘i ia i ho‘oikaika i ka hana ho‘opāpā a Kalapana. Ma kēia huaka‘i a Kalapana i Kaua‘i ua holo pono ka ‘i‘ini o Kalapana i kū ai ka makaia o kona makua kāne; ‘a‘ole na‘e i hele pū kona makuahine, ‘o Halepākī. Akā ua hā‘awi aku ‘o ia i ua hōkeo ho‘opāpā nei i mea e ‘auamo ai i kona kuleana hānai no kāna keikikāne, no Kalapana. Pēlā ‘o ia i ho‘omau ai i kāna hānai ‘ana iā Kalapana ma kāna huaka‘i ho‘opāpā, ‘o kāna huaka‘i ho‘okanaka nō ho‘i ia. A i ka ho‘omana‘o ‘ana i kā Ka‘awa ‘ōlelo e pili ana i nā kupua, he kupua nō ‘o Kalapana, ‘oiai he keiki kaulana nō ‘o ia i kona akamai i ka ho‘opāpā. No laila, ‘o kēia ipu āna ‘o Lonoāipu, he mea kupua maoli nō ia i haku ‘ia e Halepākī.

I ka nānā ‘ana i kēia mau mea kupua i haku ‘ia, he mea nō nā mea kupua e hiki ai i nā kupua ke kauka‘i i ka mana o kona hānai ma kona huaka‘i. Pēlā e holo pono ai ka huaka‘i, a pēlā nō ho‘i e ikaika ai ke kupua. I ka wā e kū ai ka pilikia, aia ka mana o ke kahu hānai ma kēia mea kupua e halihali ‘ia ana. He mea paha e ho‘ohui i nā mana like ‘ole e like me ko Kahihikolo, ka pā‘ū o Hi‘iaka, a he mea paha ia e mālama i ka mana ho‘okahi e like me ka mana o Halepākī i mana ai ‘o Lonoāipu i ka huaka‘i ho‘opāpā i Kaua‘i, a me ka mana o Hinaakeahi i loko o Pu‘ukapele i kā Māui ha‘iha‘i ‘ana i nā kukuna o Ka‘ehunuiamanu‘a. No kēia ‘ano mea kupua, he wā e ho‘omaka ai i ka ho‘oili ‘ana i ka mana, a he wā paha e pau ai ia ho‘oili ‘ana. Ma ka lawe ‘ana i kēia mau mea kupua, ho‘ohui ‘ia ke kupua me ka mana o kona mau kūpuna, a na ke kupua e alaka‘i i ka mana i ho‘oili ‘ia.

‘O ka lua o ke ‘ano o nā mea kupua, ‘o ia nō nā mea kupua he māhele kino, ‘o ia nā mea kupua e ‘upu pinepine i loko o nā mo‘olelo kahiko. ‘Oko‘a nō kēia ‘ano mea kupua, no ka mea, pili koke nō kēia ‘ano mea kupua i ke kanaka nona ka māhele kino. ‘A‘ole hiki i ka mana o ha‘i

60

ke komo i loko o kēia ‘ano mea kupua, a ‘oiai he māhele kino nō kēia, ‘a‘ole hiki ke ho‘oka‘awale i ka mana mai ka māhele kino aku, koe wale nō paha ka puhi ‘ia ‘ana a lehu; e like me ka puhi ‘ana i nā iwi a lehu, a pau ka mana o loko. I kekahi manawa nō ho‘i, he kino lau paha kēia ‘ano mea kupua, a ho‘ohana ‘ia ma ke ‘ano he mea kupua. I ka lawe ‘ana a ke kupua i kēia māhele kino o kona kupuna hānai, hele maoli ia kupuna ma kēia huaka‘i a ka hānai; lawe maoli ‘ia ke kino o ke kupuna i ‘ole ai e hele ho‘okahi ka hānai. He mau loina ho‘i pili i kēia ‘ano mea kupua, ‘oiai he māhele kino ia o ke kupuna, he mea kapu nō ia.

‘O ka mo‘olelo o Keakaokū kekahi mo‘olelo hō‘oni pu‘uwai o ka mokupuni o 0‘ahu a loa‘a nā mea kupua like ‘ole he nui ma kēia mo‘olelo. He keiki ‘o Keakaokū no nā pali hāuliuli o Ko‘olaupoko, a i kona wā i hānau ‘ia ai, ua kā‘ili ‘ia kona leo e ka pō, no ka mea, i lohe kekahi i kēia leo, ‘o ka make ihola nō ia. No laila, ua kālai ‘ia kahi pu‘a nāna, a i ka puhi ‘ana o Keakaokū i kēia pu‘a, puka mai ka ‘ōlelo maoli. He mo‘olelo huaka‘i ka mo‘olelo o Keakaokū,

‘o ia nō ka mo‘olelo o kā Keakaokū ‘imi ‘ana i wahine nāna. ‘O kēia wahine āna e ‘imi ana, ‘o ia ke kaikamahine muli a Keānuenue lāua ‘o Polo‘ula, ‘o Ka‘ōnohi‘ulaokalani, a noho ‘o ia ma ka lihilihi o ka Lā. ‘O ka hapa nui o nā mea kupua, he māhele kino lākou i lilo i mea kupua. ‘Oiai ho‘okahi mana o kekahi mea kupua māhele kino, nui nā mana o nā kūpuna i lawe ‘ia mai ma kēia huaka‘i a Keakaokū i ka lihilihi o ka Lā; nui ho‘i nā kūpvina i hele pū me Keakaokū. ‘O ke kumu, inā ‘a‘ole hiki i ka mana o kekahi kupuna ke ho‘okō i kekahi hana, hiki nō paha i kekahi kupuna ‘ē a‘e, akā, he māhele kino ka mea kupua, no laila pono kekahi mea kupua ‘ē a‘e no ka mālama ‘ana i kekahi mana kupuna ‘oko‘a.

‘O kekahi o ia mau mea kupua ka lauoho o ko Keakaokū kupuna hānai ‘o Kāmeha‘ikana. Ma mua o kā Keakaokū pi‘i ‘ana i uka o Kāne‘ohe e hakakā me ka mo‘o ‘o Lanihuli, ka mea nona ia pu‘u i kapa ‘ia ‘o Lanihuli, aia ‘o Keakaokū i ka uluhala ‘o Kekele. Ma laila i hā‘awi ai

61

‘o Kāmeha‘ikana iā Keakaokū i ‘elua mā‘awe lauoho mai luna o kona po‘o. I kā Keakaokū kiola ‘ana i kēia mau mā‘awe lauoho ‘elua o Kāmeha‘ikana, hei ‘ia ka mo‘o ‘o Lanihuli, a na ka lauoho nō i ‘unu mai i kona kino holo‘oko‘a e ‘ekepue i mua o ko Keakaokū alo (Na Hau o Maihi, 1912, Malaki 16). A na kēia lauoho nō ho‘i i huli aku i ka pu‘a a Keakaokū i ‘aihue ‘ia e Lanihuli. ‘Ike ‘ia, ‘a‘ole nō like kēia lauoho o Kāmeha‘ikana me ka lauoho ma‘amau. He lauoho kāmeha‘i kēia piha i ka mana o Kāmeha‘ikana. E like me ka ‘ōlelo ma mua, ‘o kekahi mana‘o o kāmeha‘i, he māhele kino i ho‘ohana ‘ia i ka ‘anā‘anā ma ke ‘ano he maunu e la‘a ka mikiao a me ka lauoho, ‘ike ‘ia ka mana o Kāmeha‘ikana i loko o kēia lauoho, ‘o ia ho‘i ka mana o ka ‘anā‘anā. A ‘ōlelo aku ‘o Kāmeha‘ikana iā Keakaokū, ‘o ia mau mā‘awe lauoho ka ‘īkoi e hei i kona hoa paio, iā Lanihuli.

I kā Kāmeha‘ikana hā‘awi ‘ana i kona mā‘awe lauoho iā Keakaokū, ua hā‘awi pū ‘o ia i kekahi lau ‘ulu o kona kino ‘ulu. ‘O ia nō ho‘i ke kino ‘ulu like i wehewehe ‘ia ma ka mo‘olelo o Papa me Wākea. No laila ‘o kēia lau ‘ulu kekahi māhele o ke kino lau ‘ulu o Kāmeha‘ikana, a aia kona mana i loko o kēia māhele kino, ‘a‘ole i ho‘ouna ‘ia ka mana e like me nā mea kupua i haku ‘ia. He mea ‘ē nō ke kupaianaha o kēia lau ‘ulu a Kāmeha‘ikāna i hā‘awi ai i kāna hānai. I ka wā pōloli o ua kā‘e‘a‘e‘a nei o ke Ko‘olau, ho‘opā a‘ela ‘o ia i kēia lau ‘ulu i kona waha, a ‘o ka mā‘ona ihola nō ia, a i ka ho‘opili a‘ela i ua lau ‘ulu nei i kona pu‘u, ‘o ke kena ihola nō ia kona make wai (ibid., ‘Aukake 3). ‘Ano hoihoi nō kēia ho‘ōla ‘ana a kēia lau ‘ulu, ‘oiai i loko o ka mo‘olelo o Papa me Wākea, he kumu ‘ulu ‘o Kāmeha‘ikana nona ka mana ho‘omake kanaka. Eia kā, pili nō ‘o Kāmeha‘ikana iā Haumea, no ka mea ‘o Kāmeha‘ikana nō ke kino ‘ulu o Haumea, no laila aia nō ho‘i ka mana o ka ho‘ōla ‘ana iā Kāmeha‘ikana e like me ka mana ho‘ōla o Haumea. A eia ho‘i kekahi, he hō‘ailona nui nō ka ‘ulu i ke ola ‘ana i ka wā kahiko, e

62

like me ka mo‘olelo o Kū a me kāna iho ‘ana i ka honua, ‘o ke kumu ‘ulu ka mea e ho‘opau i ka wī o ia wā.

‘O ka ulu koke ‘ana kekahi ‘ano o ka mana o ka lau ‘ulu a Kāmeha‘ikana. I ka no‘ono‘o ‘ana a‘e o Keakaokū, lilo kēia lau ‘ulu ho‘okahi i ‘ahu lau ‘ulu. I kekahi mau manawa, kapa ‘ia kēia ‘ahu lau ‘ulu i kapa lau ‘ulu, akā like a like nā mea ‘elua. He palekana kēia ‘ahu lau; lilo nā pu‘umake i mea ‘ole i mua o ua ‘ahu lau ‘ulu nei. A i kā Keakaokū kiola ‘ana i kēia lau ‘ulu, ‘o ka ulu wikiwiki honua a‘ela nō ia i kumu ‘ulu. I ka hakakā ‘ana o Keakaokū me ka mo‘o ‘o Lanihuli, ua ‘ako ‘o Keakaokū i kekahi lau ‘ulu mai kona kapa lau ‘ulu, a kiola aku i loko o ka waha o Lanihuli, a ‘o ka ulu koke nō ia e lapakū aku i loko o Lanihuli e like me ka ulu hikiwawe ‘ana o ke kino ‘ulu o Kāmeha‘ikana, a ‘o ka lua‘i akula nō ia o Lanihuli i ka ‘ulu e puehu li‘ili‘i ana mai loko mai ona (ibid., Malaki 16). I ka hakakā nō ho‘i o Keakaokū me ka ‘Ā‘ai‘enuheakāne, ‘o ia ho‘i ka manu ho‘opāpā o Kānehunamoku, ua kiola akula ‘o Keakaokū i kēia lau ‘ulu i loko o ka waha o kēia manu nui a ka launa ‘ole. A ‘o ka ulu a‘ela nō ia o ke kino lā‘au ‘ulu o Kāmeha‘ikana a hele nā wēlau o ua kumu ‘ulu lā i ka pō‘iu‘iu o ka lewa a nalowale loa (ibid., ‘Aukake 31). Ma kēia mo‘olelo, ‘o ka mana o Kāmeha‘ikana wale nō ka mana i ‘ike ‘ia i loko o ka lau ‘ulu. ‘A‘ole i puka mai ke ahi a Pele mai loko o kēia lau ‘ulu, a ‘a‘ole ho‘i i hao mai ka ua. Ho‘okahi wale nō mana o ia māhele kino, ‘o ka mana o Kāmeha‘ikana. ‘A‘ole nō na‘e i ho‘ouna ‘ia kēia mana i ka lau ‘ulu; ‘o ka lau ‘ulu nō ke kumu o ka mana, ‘oiai ‘o Kāmeha‘ikana nō ia.

I kā Kāmeha‘ikana hā‘awi ‘ana i kēia mau mea kupua, e ho‘omau ana ‘o ia i kāna hānai ‘ana iā Keakaokū i kēia huaka‘i āna. ‘O nā lauoho ka mea e hihia ai ka hoa paio o Keakaokū, a ‘o ia nō ho‘i ka mea e kōkua i ka ‘imi ‘ana i ko Keakaokū pono, ‘o kāna pu‘a i ‘aihue ‘ia e Lanihuli. A ‘o ka lau ‘ulu ka mea e pale iā Keakaokū i ka pōpilikia, a ‘o ia nō ho‘i ka mea e na‘i i

63

kona mau hoa paio. Ma o kēia mā‘awe lauoho a me kēia lau ‘ulu i hele pū ai ‘o Kāmeha‘ikana ma ka huaka‘i a Keakaokū. A pēlā ‘o Kāmeha‘ikana e ho‘omau ai i kāna hānai ‘ana. I kā Keakaokū lawe ‘ana i kēia mau mea kupua, aia iā ia ke koho ‘ana i ka ho‘ohana ‘ana i ka mana o kona kupunahine hānai, a me ka ho‘ohana ‘ole. ‘A‘ole nō na‘e i nele ‘o Keakaokū i kēia mana o kona kūpuna i kēia wā o kona ho‘okanaka ‘ana. Na Kāmeha‘ikana i ho‘olako i nā mea a pau no ka huaka‘i a Keakaokū.

Eia nō ho‘i kekahi mea hoihoi i loko o kēia mo‘olelo hō‘oni pu‘uwai o Ko‘olaupoko. ‘O kekahi ‘ano mana i loa‘a ‘ole iā Kāmeha‘ikana, ‘o ia ka mana o ka ‘Ike Loa a me ka ‘Ike Poko. Akā pono kēia mana no ka huaka‘i a Keakaokū i mea e hō‘ea ai i ka lihilihi o ka Lā. No laila ua ha‘i ‘o Kāmeha‘ikana iā Keakaokū, iā Lanihuli kēlā mana ‘o ka ‘Ike Loa a me ka ‘Ike Poko. Aia nō ho‘i iā ia ka pu‘a a Keakaokū, no laila ‘o ia nō ka wā a Keakaokū e ki‘i ai i kāna pu‘a maiā Lanihuli, a me ka ‘Ike Loa a me ka ‘Ike Poko kekahi.

I ka hakakā ‘ana a Keakaokū me Lanihuli, mai make ‘o Lanihuli i nā lima wīkani o ka mo‘opuna leo ‘ole a Kāmeha‘ikana. Aia na‘e ua ola ‘o Lanihuli iā Keakaokū, a ma ke noi ‘ana a Lanihuli, ua lilo ‘o ia i kupuna kāne no Keakaokū. I kēia ho‘okama ‘ana, ua hā‘awi akula ‘o Lanihuli i ‘elua unahi o kona kino mo‘o, ‘o ia nā unahi ma kona ku‘eku‘e maka. ‘Ula‘ula ka unahi o ke ku‘eku‘e maka ‘ākau, a i ho‘opili ‘o Keakaokū i kēia unahi i kona mau maka ‘elua, ahuwale maila nā mea a pau o kahi mamao loa i mua o Keakaokū; hiki iā ia ke ‘ike i waena o nā ‘ano‘ano o Makali‘i a me nā kīpolipoli o ka lewa. ‘O ka unahi o ke ku‘eku‘e maka hema ho‘i, he unahi uliuli. I ka ho‘opili ‘ana i ua imahi uliuli nei i nā maka ‘elua, hiki iā Keakaokū ke ‘ike i nā mea pōkole loa, ‘o ia ho‘i nā mea ‘ekepue i mua o kona maka (ibid., ‘Apelila 20). ‘O kēia nō ka

mana ‘Ike Loa a ‘Ike Poko i wehewehe ‘ia ma mua.

64

‘Oiai, ‘a‘ole nui ka wehewehe ‘ia ‘ana o ka mana o Lanihuli ma waho o kona ikaika i ka hakakā ‘ana a me kona mana ma luna o nā pulelehua, nā ‘ōka‘i, a me nā lepelepeohina, ua maopopo iā Kameha‘ikana kona mana. ‘O kēia mana o ka ‘Ike Loa a me ka ‘Ike Poko nō ke ‘ano

0    kona mana. A ma muli o ko Lanihuli mana i pa‘a i loko o kēia mau unahi e ahuwale ai nā mea mamao a me nā mea ‘ekepue; ‘a‘ole i ho‘oima ‘o Lanihuli i kona mana i kēia mea unahi, no ka mea he māhele ia mau unahi no kona kino. Eia ho‘i ka mea pāha‘oha‘o lua ‘ole: i kēia mau lā ke ho‘ohanohano ‘ia nei nā pulelehua e nā po‘e ‘epekema ma muli o ko lākou ‘ike kupaianaha, hiki

1    nā pulelehua a me nā ‘ōka‘i ke ‘ike i ke ao UV. Ma kekahi noi‘i pili i nā pulelehua Graphium Sarpedon23, ua a‘o lākou, i loko o nā maka o kēia ‘ano pulelehua, 15 ‘ano ‘oko‘a o nā hunaola no ka wae‘ano ‘ana i nā waiho‘olu‘u like ‘ole; ‘o ka ma‘amau, ‘ehā a ‘eono paha ‘ano i loko o nā maka o nā pulelehua (Chen et al, ‘ao‘ao 2).24 He unahi nō ho‘i ko nā pulelehua. Ua maopopo paha kēia i nā po‘e kupuna o kākou, ‘a‘ole paha, akā he keu kēia ‘ike pili a ka hoihoi, no ka mea, pēlā nō ka mana o Lanihuli.

‘Oiai ‘a‘ole i hānai ‘o Lanihuli iā Keakaokū i kona wā ‘ōpio, i kēia ola ‘ana ona iā Keakaokū a me kona lilo ‘ana i kupuna, ua ‘auamo koke ‘o ia i nā kuleana no kāna mo‘opuna hānai, no Keakaokū. Ua hā‘awi aku ‘o Lanihuli i kēia mau unahi maka no ka huaka‘i ‘imi wahine a Keakaokū, a he kōkua nui nō kēia mau unahi i ka loa‘a ‘ana o nā mea huna. Na kēia mau unahi e hō‘ike iā Keakaokū i nā mea a pau i mua ona ma kāna huaka‘i i ‘ole ai e hūhewa a lilo i ka moana. I ka ho‘opili mua ‘ana a Keakaokū i ka imahi ‘ula‘ula, iā ‘Ikeloa, ahuwale ke ala hele moana e pae ai i Kānehunamoku e hiki aku ai i ka lihilihi o ka Lā. ‘A‘ole nō lō‘ihi ka wā a

65

Lanihuli e noho ana ma ia kūlana, he kupuna no Keakaokū, akā, nui nō kona waiwai i hā‘awi aku ai ma ke ‘ano he kupuna. ‘A‘ole like ka mana o kēia unahi me ko ka lau ‘ulu, ‘o ia ho‘i ka hānai maoli ‘ana iā Keakaokū, a me ka pale ‘ana iā ia i nā pilikia, akā he mana nō ko kēia mau unahi i loa‘a ‘ole iā Kāmeha‘ikana, a pono nō ia no ka huaka‘i a Keakaokū.

Ma kēia mo‘olelo no Keakaokū, ‘ano nui nā mea kupua āna i lawe mai ai ma kāna huaka‘i. A e like me nā kupua i ho‘ouna i ko lākou mana i ka pā‘ū o Hi‘iaka, he hō‘ailona maika‘i kēia mo‘olelo no ka lōkahi a nā kūpuna like ‘ole ma o nā mea kupua māhele kino. I ka wā e hiki ‘ole ai i ka mana o Kāmeha‘ikana ke ho‘okō i kekahi hana, ‘a‘ole ia he pilikia, no ka mea, he mea kupua ‘oko‘a paha i hiki ke hana e like me nā unahi maka o Lanihuli. Akā, kāka‘ikahi nā mo‘olelo e mālama i nā mea kupua he nui e like me ka mo‘olelo o Keakaokū. ‘O ka ma‘amau, ho‘okahi a ‘elua paha mea kupua i loko o kekahi mo‘olelo.

I ka nānā ‘ana i ka mo‘olelo o Kamaakamahi‘ai, ke kupvma kāne o Keakaokū. Ho‘okahi wale nō mea kupua āna, he lā‘au ia. Ma mua o kā Kamaakamahi‘ai hakakā ‘ana me Pueonuiokona, ke ali‘i e kaua ana me ‘Olopana ma ia wā, ua kū ‘o Kamaakamahi‘ai ma waho o ka hale o ke ali‘i ma Kailua, a noi akula ‘o ia i kona ‘aumakua e ki‘i i kāna lā‘au i Maui a lawe mai i mua ona. “He amo ana iho na maka, i nana hou ae ka hia, e waiho ana ua laau nei ana o Kukaoo, o ka lalau ihola no ia a paa i ka lima, a lele akula ma Moelana a mauka iho o Na Maka o Kana [sic., ma Kāne‘ohe] a hoea i Puuhi [sic., maNu‘uanu]” (Kaualilinoe, 1870, ‘Aukake 6). Kupaianaha ho‘i kau kēia lā‘au ‘o Kūka‘ō‘ō, a ‘o ia ho‘i ke kino lau o ka ‘aumakua o Kamaakamahi‘ai. I ke kaua ‘ana, he mea ‘ole nā pū‘ali a Pueonuiokona i kēia lā‘au nunui a ka launa ‘ole, he kanawalu anana ka loa. Ma ka mo‘olelo o Kamaakamahi‘ai i kākau ‘ia e Na Hau o Maihi ma ka nūpepa Ke Aloha Aina, ua kapa pinepine ‘ia kēia lā‘au āna ‘o Kūka‘ōhi‘alaka, akā na‘e, ‘o ia nō ka lā‘au like ‘o Kūka‘ō‘ō (1911, Kepakemapa 2). ‘A‘ole i wehewehe ‘ia ka loa‘a

66

mua ‘ana o kēia lā‘au, akā i ke kāhea ‘ana a Kamaakamahi‘ai i kona ‘aumakua, iā Kūka‘ō‘ō, hele

koke mai ka lā‘au kino lau ona.

I ke kaua ‘ana me Pueonuiokona, kohu mea kaua kēia lā‘au, akā mohala ke ‘ano kupua o

kēia kinolau lā‘au i ka wā a Kamaakamahi‘ai e hakākā ai me nā māhū ‘ai kanaka o Hā‘ena nona

nā inoa ‘o Kiaua me Ma‘ioho. Ma ke ahupua‘a o Wailua, ua luku aku nā māhū ‘ai kanaka i nā

kānaka o ia wahi i ka hao ‘ana aku i kā lāua hohoa kūkū kapa kupaianaha. ‘O Keaumiki lāua o

Keaulawe nā inoa o kēia mau hohoa. Ua puka ‘o Kamaakamahi‘ai i waho o ka hale a i ka hao ‘ia

‘ana o nā hohoa, ua hina ihola ‘o Kamaakamahi‘ai i lalo a kau nā māhū i kā lāua mau hohoa ma

luna o Kamaakamahi‘ai, ho‘okahi ma ke po‘o, a ho‘okahi ma nā wāwae. ‘A‘ole hiki iā

Kamaakamahi‘ai ke kū a‘ela. Ia wā i ho‘ā‘o ai nā keiki ali‘i a ‘Olopana e hāpai i ua mau hohoa lā

a kīloi aku, akā ma ia hāpai ‘ana, ua loa‘a kona lima i ka wela e pāpa‘a ai kekahi kalo nui

nepunepu (Na Hau o Maihi, 1910, Iulai 23). No kēia pa‘a ‘ana o Kamaakamahi‘ai, ua kāhea aku

‘o ia i kona kupunakāna, iā Kūka‘ōhi‘alaka:

“E Ku-ka-ohia-laka, E ke alii o na laau a pau,

Ko ke kuahiwi, ko ke kualono, Ko ke awawa, ko ka haalu,

Ko ka he-i, ko ka nukuwai, Ko ke kahawai, ko ka wao,

Ko ka wao maukele, Wao eiwa, wao akua, wao kanaka,

O oe e Ku-ka-ohia-laka ke alii, O na laau a pau o ke kai,

E ala, e ala, e ka ukiu o Makawao, E ala e Ohi-ka-io-ka-laau-o-Haleakala,

Moea ia oe mai Maui mai, A Kauai nei o Mano,

E ma ka hoa paio, E ma ka luahi,

Make ia oe e Ku-ka-ohia-laka, Hemo a no nei make ia oe la,

E Ku-ka-ohia-laka” (ibid.)

A pau kēia paha a Kamaakamahi‘ai, ua ‘ōlapa ka uila i ka lewa lani a halulu ka honua i ke ōla‘i.

‘A‘ole i li‘uli‘u, ua kū ke kumulā‘au, ‘a‘ole nō ho‘i o kana mai kona nui, ua uhi pa‘apū kona mau

lālā iā Kapa‘a holo‘oko‘a, a pouli iho ho‘i ka lā. ‘O ka hihia ihola nō ia o nā wahi hohoa i loko o

nā lālā o kēia kumu nui. Ma kēia mana o ka mo‘olelo, he ‘aumakua nō ‘o Kūka‘ōhi‘alaka no

Kamaakamahi‘ai, a ola ‘o ia i loko o keia la‘au. Ma kekahi manawa, he pololu keia la‘au, ma

67

kekahi, he kumu lā‘au nui, a ma kekahi manawa ho‘i, he kino kanaka, hapa kino lā‘au, hapa kino pōhaku. Akā he mahele kino nō ia no Kūka‘ōhi‘alaka. ‘O kona mana wale nō i loko o kēia kino lā‘au ona, ‘o ia ho‘i ka mana pili i nā lā‘au o ka nāhelehele. No laila he mea kupua māhele kino nō kēia lā‘au.

I kēia wā pilikia o Kamaakamahi‘ai, ua kāhea ‘o ia i kona kupuna kāne lā‘au, ‘o kāna mea kupua ho‘i e noho ana ma Maui, a ‘āwīwī ka holo ‘ana a kēia ‘aumakua o Kamaakamahi‘ai i Kaua‘i e ho‘opakele i kāna mo‘opuna. Ma muli o ke kūlana ali‘i o Kūka‘ōhi‘alaka e like me ka mea i ‘ike ‘ia i kapule a Kamaakamahi‘ai i hāhau ai, ‘o ia ho‘i ke ali‘i o nā lā‘au a pau o uka a o kai, ua lilo nā hohoa a nā māhū i mau kahu no Kamaakamahi‘ai. ‘O ka mea hoihoi, ua hala ‘ē kēia kupuna kāne o Kamaakamahi‘ai a lilo i ‘aumakua ma mua paha o ko Kamaakamahi‘ai hānau ‘ana. ‘A‘ole i hānai ‘o Kūka‘ōhi‘alaka iā Kamaakamahi‘ai ma ka lawelawe ‘ana i ka ‘ai;

‘o kā Kūka‘ōhi‘alaka hana ho‘i ke kia‘i ‘ana iā Kamaakamahi‘ai ma ka wā kaua ma ke ‘ano he ‘aumakua. ‘Ano like ho‘i kēia pilina o Kūka‘ōhi‘alaka iā Kamaakamahi‘ai me ka pilina o Kūliaikekaua mā iā Kamapua‘a, akā ua ho‘okino na‘e ‘o Kūka‘ōhi‘alaka i kēia ao nei ma kahi o ka ho‘ouna ‘ana i ka mana mai ka pō mai. A ‘ike ‘ia nō ho‘i ka ‘oko‘a ma ka mālama ‘ana a Kamaakamahi‘ai i kēia kino lau lā‘au o kona kupuna kāne ‘aumakua.

Ma hope o kā Kamaakamahi‘ai kaua ‘ana aku i ua mau kipi ‘elua lā i ke aupuni o Manōuli ma Kaua‘i, ua kauoha akula ‘o Kamaakamahi‘ai i nā maka‘āinana e kūkulu i hale no ke kino lā‘au o kona kupuna kāne, ‘elua ka‘au ka loa o ka hale, he kanawalu anana (Kaualilinoe,

1870, Kepakemapa 24). No Kūka‘ō‘ō wale nō kēia hale i kūkulu ‘ia i mea e mālama ai i kona kapu, ‘ano like paha me ka hale i kūkulu ‘ia no Kana. ‘Oiai he māhele kino kēia mea kupua, a ‘o ia nō ke kino lā‘au maoli o Kūka‘ō‘ō, ‘a‘ole i waiho i ka lā‘au i ka lā; mālama pono ‘ia i loko o kekahi hale; me he mea lā, i ka waiho wale ‘ana i ka lā‘au, like paha ia me ke kaula‘i ‘ana i nā

68

iwi o ke kupuna kāne. I loko nō ho‘i o ka wā kahiko o Hawai‘i, i ka wā ho‘i o ka ‘ai kapu, he mau loina no ka mālama pono ‘ana i nā ki‘i akua. Wehewehe ‘ia ma ka puke Ke Kumu Aupuni, ua kūkulu ‘o Kamehameha i nā hale mua o kēlā akua, kēia akua, a ho‘onoho akula ‘o ia i kekahi mau kahu ma loko o nā hale a me nā heiau (Kamakau, 1996, ‘ao‘ao 157). He mau kino ia mau po‘e ki‘i no nā akua. A i ka loa‘a ‘ana o nā ki‘i akua, loa‘a nō ho‘i nā loina pili pū. Pēlā i mālama ai ‘o Kamaakamahi‘ai i kēia māhele kino o kona kupuna kāne ‘aumakua, o Kūka‘ō‘ō.

‘Oiai ho‘i he ‘aumakua nō ‘o Kūka‘ō‘ō, ‘o ia ho‘i ‘o Kūka‘ōhi‘alaka, no Kamaakamahi‘ai, he ‘aumakua nō ho‘i ‘o ia no kāna mau mamo. Ma ka wā āo‘o o Kamaakamahi‘ai, ua hele mai kāna keikikāne i Wailua ma ka huaka‘i ‘imi ikaika. ‘O Ka‘aeamoku ka inoa o ua keikikāne nei, no Puna Hawai‘i mai. ‘O Kapaia‘alaopuna kona makuahine. I ka loa‘a ‘ana o Kamaakamahi‘ai ua noi akula ‘o Ka‘aeamoku i ka ikaika e pepehi i nā kipi ma ka mokupuni o Hawai‘i, no ka mea ‘a‘ole i loa‘a ka ikaika o Kamaakamahi‘ai iā Ka‘aeamoku; ‘a‘ole i hānau ‘o Ka‘aeamoku me ke kupaianaha. Ua pane maila ‘o Kamaakamahi‘ai, “He ikaika kanaka maoli kou, a he ikaika kupua hoi ko’u, A naniia, ua kii mai la oe i ikaika nou, a eia ka ikaika o ka laau nei a kaua. E lawe oe i nei laau i hoa noho pu me oe” (Na Hau o Maihi, 1911, Kepakemapa 2). ‘O ua lā‘au nei ‘o Kūka‘ōhi‘alaka. He nani ia, he kupuna kāne ‘o Kūka‘ōhi‘alaka no lāua, hiki iā Ka‘aeamoku ke kāhea iā ia no ke kōkua ‘ana mai. A ua a‘o ‘o Kamaakamahi‘ai iā Ka‘aeamoku i ka pule e kāhea ai i ka lā‘au waikaua25 o lāua, ‘ano like me ka pule i hō‘ike ‘ia ma luna. Ma kēia ili ‘ana o ka lā‘au waikaua ‘o Kūka‘ōhi‘alaka iā Ka‘aeamoku, mohala kekahi mana‘o i ‘ike pinepine ‘ia e pili i nā mea kupua

69

he māhele kino, a ‘a‘ole paha i ‘ike nui ‘ia no nā mea kupua i haku ‘ia. ‘O ia ho‘i ka ili mau ‘ana o kēia ‘ano mea kupua ma loko o ka ‘ohana no ke kāko‘o mau ‘ana i nā mo‘opuna. Nani ia, he mau māhele kino kēia po‘e mea kupua, aia ka mana o ke kupuna i loko o ia mea; ‘a‘ole i ho‘ouna ‘ia ka mana. ‘A‘ole e ha‘alele iki ana ka mana i ka māhele kino a hiki i ke puhi ‘ana, a lilo i lehu. Akā na wai lā ho‘i ka mea e puhi ana i ka iwi o kona kupuna? He mau mea makamae nō ia i loko o ka ‘ohana, no laila mālama pono ‘ia nā mea kupua māhele kino ma kekahi ‘ano kapu, e like ho‘i me kā Kamaakamahi‘ai mālama ‘ana i ka lā‘au waikaua i ke kūkulu ‘ana i hale e malu ai nā iwi o kona kupuna kāne lā‘au.

‘Oiai ‘a‘ole i hō‘ike maila ka mea kākau i nā hanauna like ‘ole i ili ai ke kino lā‘au o Kūka‘ōhi‘alaka, loa‘a nō kēia ‘ano loina i loko o nā mo‘olelo ‘ē a‘e pili i nā mea kupua māhele kino. ‘O kekahi mea kupua i kaulana i kēia pae ‘āina, ‘o ka ipu makani a La‘amaomao. Aia kēia mea kupua i ka mo‘olelo o Pāka‘a me Kūapāka‘a i kākau ‘ia i loko o ka nūpepa Ke Aloha Aina i ka makahiki 1904. Ma ia mo‘olelo penei i wehewehe ‘ia ai ua ipu makani nei, ““ia wa o ia [sic., La‘amaomao, ka makuahine] i wehe ae ai i ke poi o kekahi ipu nui a unuhi ae la i kekahi wahi ipu hokeo uuku a nemonemo maikai i ulana ia a paa i ka ie a ua paa no hoi o luna i ke poi” (Nakuina, 1991, ‘ao‘ao 20). ‘Oiai he ipu hōkeo ia, he mea kupua māhele kino ‘i‘o nō ua ipu makani nei. Wehewehe ‘ia nō ho‘i, aia nā iwi o ke kupunawahine kuakahi ‘e‘epa o Pāka‘a i loko o ka ipu, ‘o ia nō ‘o La‘amaomao, ka inoa like me kona makuahine. A ma muli o ka mana o La‘amaomao i ho‘olilo i nā makani i kauwā nāna, lilo kēia ipu i ipu makani ho‘okalakupua.

Ma ia ‘ōlelo a Nakuina, loa‘a nō ho‘i kekahi loina like e mālama ai i nā iwi o ke kupunawahine ‘o La‘amaomao. ‘A‘ole i waiho wale i nā iwi e nakeke i ka lā. Ua mālama ‘ia kēia mau iwi i loko o ka ipu hōkeo ‘u‘uku nemonemo i ulana ‘ia a pa‘a i ka ‘ie. ‘Ano like paha kēia ulana ‘ana me nā kā‘ai ‘ie‘ie i mālama i nā iwi o nā ali‘i kaulana i Haleokeawe, ma Hōnaunau, e

70

la‘a ke kā‘ai o ‘Umialīloa a me ke kā‘ai o Keawenuia‘umi. A mālama ‘ia ho‘i kēia ipu makani ‘u‘uku i loko o kekahi ipu ‘oi aku ka nui. ‘A‘ole i waiho wale i kēia ipu ma ka haka ha‘aha‘a e pau ai i ka ‘īlio, me he mea lā, ua mālama ‘ia kēia ipu makani i kahi huna i hele ‘ole ai nā kānaka. Pēlā nō ko kākou mau kūpuna o ka wā kahiko, he lāhui mālama kūpvina ka lāhui Hawai‘i.

‘O kēia ipu nō ho‘i, ‘ano ‘oko‘a, no ka mea, ‘o ka mana o La‘amaomao ka mea e mana ai ia ipu makani, ‘o kona mana ka mea e kāhea i nā makani o kēia pae ‘āina. I unuhi ‘ia kona iwi mai loko mai o ka ipu makani, a ho‘okomo ‘ia i loko o kekahi ipu ‘ē a‘e, lilo paha ka ipu hou, ‘o ia ka ipu makani a La‘amaomao. He mea hehikū nō na‘e paha kēia unuhi ‘ana i kona iwi, a ‘a‘ole i loa‘a kekahi mo‘olelo i kēia wā e kama‘ilio ana e pili ana i ka unuhi ‘ana i nā iwi. Akā, ‘o ka mea kupua maoli i loko o kēia mo‘olelo nā iwi o La‘amaomao, ka mea e na‘i i nā makani a pau a ho‘olilo i kauwā lawelawe nāna. Aia iā La‘amaomao kēia mana e like me ka mea i wehewehe ‘ia i loko o ka mo‘olelo. I ka wehe ‘ana i ke po‘i o ua ipu makani lā, ‘a‘ole i puhi wale mai ka makani. Aia a kaukau kahi mamo a La‘amaomao, hao mai ka makani. Ma mua na‘e o ke kaukau ‘ana, kohu like kēia ipu makani me ka ipu ho‘opāpā ‘o Lonoāipu. He ipu hōkeo ‘u‘uku loa kēia ipu makani, hiki ke ho‘opa‘a i ka lima, a nui nā mea a Pāka‘a i ho‘ō ai i loko, e la‘a ke kānoa, ka ‘apu, ka mau‘u, a me ka pū ‘awa (Nakuina, 1992, ‘ao‘ao 82). I kekahi manawa ho‘i, ua hahao ‘ia ka hoe nui i kapa ‘ia ‘o Lapakahoe i loko o ia ipu makani (ibid., ‘ao‘ao 32). A he kōkua nui kēia ipu makani i kāna huaka‘i ‘imi makua kāne, ‘o ia ho‘i ka huaka‘i e ‘imi iā Kūanu‘uanu, kona makua kāne kahu no Keawenuia‘umi. ‘A‘ole nō i hele ho‘okahi ‘o Pāka‘a, no ka mea, ua hele pū nā iwi o kona kupuna wahine nona ka makani.

E like me ka ili ‘ana o ke kino lā‘au o Kūka‘ōhi‘alaka, ili mau kēia ipu makani i loko o ka ‘ohana o La‘amaomao. ‘O La‘amaomao ke kupunawahine ke kupua i ho‘okumu i kēia ipu

71

makani a ili i kāna mo‘opuna ‘o La‘amaomao. I loko o ka mo‘olelo i kākau ‘ia e Nakuina, ‘a‘ole i kākau nui e pili ana i kā La‘amaomao ho‘ohana ‘ana i ua ipu makani nei, akā wehewehe ‘ia nō kāna mālama ‘ana i nei ipu i loko o kekahi ipu nunui. A ma mua na‘e o kā Pāka‘a ha‘alele ‘ana iā Kaua‘i no kāna huaka‘i ‘imi makua kāne, ua ho‘oili ‘o La‘amaomao i ua ipu makani makamae nei i kāna keikikāne. Ma ia wā, he keiki ‘i‘o nō ‘o Pāka‘a, a he kōkua nui kēia ipu makani i kā Pāka‘a ho‘okanaka ‘ana ma ka huaka‘i āna. I ka wā i ho‘okuke ‘ia ai ‘o Pāka‘a mai ka mokupuni o Hawai‘i aku e Ho‘okeleihilo a me Ho‘okeleipuna, ua lawe pū nō ho‘i i ka ipu makani a La‘amaomao a ho‘oili aku i kāna keiki me Hikauhi, iā Kūapāka‘a. Ma mua pono na‘e o ka ili ‘ana o ua ipu makani nei iā Kūapāka‘a, ua a‘o aku ‘o Pāka‘a i kāna keiki i ka hana kahu ma ka unuhi ‘ana i nā mea mai loko mai o ia ipu makani, e la‘a ke kapa, ka malo, ka pū ‘awa, a me ke kānoa. Pēlā nō ho‘i i ho‘ohana ‘ia ai kēia ipu makani e Kūapāka‘a ma kāna huaka‘i. He mea kēia ipu e ho‘oikaika ai i kāna hana kahu ma lalo o Keawenuia‘umi. Ma o kēia ipu a La‘amaomao i ho‘olako ‘ia ai ka ‘ai, ka i‘a, ka wai, a me ke kapa no nā kānaka pākahi a pau ma luna o ka wa‘a o Keawenuia‘umi, koe wale nō ‘o Ho‘okeleihilo me Ho‘okeleipuna, nā kahu ho‘i i ho‘āhewa iā Pāka‘a. A i kēia ho‘okanaka ‘ana a Kūapāka‘a ma o ua ipu makani nei, pēlā nō ho‘i i kū ai ka mākaia o kona makua kāne. I ka ili mau ‘ana o kēia ipu, mau ke kōkua ‘ana i nā mamo a La‘amaomao ma o kēia mea kupua. ‘Auamo ‘o La‘amaomao i ke kuleana ‘o ke kōkua ‘ana i nā mamo āna, a ‘auamo nō ho‘i ke kahu hānai nāna e ho‘oili i kēia ipu makani i kona kuleana no kāna hānai.

‘O kekahi mea kupua māhele kino i ili pinepine i loko o nā mo‘olelo Hawai‘i he nui, ‘o ia ho‘i ka lā‘au pi‘i ‘ona a ka i‘a ‘o Mākālei. ‘Ike ‘ia kēia lā‘au i loko o ka mo‘olelo o Mākālei pili iā Kahinihini‘ula, he keiki no Kailua, a ‘ike ‘ia nō ho‘i ma ka mo‘olelo o Keaomelemele. Ma ka mo‘olelo o Keaomelemele, ‘elua lā‘au a ka Mo‘oinanea i ho‘ouna aku ai iā Waka no ka hānai

72

‘ana i ke kaikamahine kapu ‘o Paliuli ma uka o ‘Ōla‘a. ‘O Mākālei a ‘o Kalālāikawai nā inoa o ua mau lā‘au nei i ho‘ouna ‘ia mai lima mai o Nu‘umealani; iā Mākālei ka mana o ka ‘ume‘ume ‘ana i ka i‘a i ka wā a pau, a iā Kalalaikawai ka mana o ka ho‘omo‘a ‘ana i nā mea ‘ai a pau (Manu, 1884, Kepakemapa 27). A ‘o Paliuli ke kumu i hā‘awi ‘ia ai kēia mau lā‘au ‘elua. Ma ke ‘ano he mea kupua pili i ka hānai ‘ana ma muli o ke ‘ano o ka mana o kēia lā‘au, ‘o ia ho‘i ka ho‘olako ‘ana i ka i‘a.

Loa‘a hou ia lā‘au pi‘i ‘ona a ka i‘a ma ka mo‘olelo no Kahinihini‘ula, ‘o ia ho‘i ka mo‘olelo ‘o Mākālei. Ma kēia mo‘olelo, ‘ike ‘ia ka loina kapu pili i kēia lā‘au. ‘O Kahinihini‘ula kekahi keikikāne no uka o Makawao ma Kailua, ‘umikūmākahi a ‘umikūmālua paha makahiki. Ua hele ‘o ia i nā loko i‘a o Kawainui a me Kā‘elepulu no ka moku limu, a ma ka hopena o ka lā, ‘a‘ohe i‘a i loa‘a iā ia, ‘a‘ohe ona ho‘ina. I kona ho‘i ‘ana i ka hale ua nīnau mai kona kupunahine ‘o Nī‘ula e pili ana i kāna hana a me ka ho‘i ‘ana i ka hale, ‘a‘ohe mea ma ka lima. He mau lā hana o Kahinihini‘ula a ‘a‘ohe ho‘ina i loa‘a iā ia. No laila ua ki‘i akula ‘o Nī‘ula i ka lā‘au ‘o Mākālei ma lvina a‘e o ka lohelau, ma ke kihi o ka hale, a ua wahī ‘ia a pa‘a i ke kapa ma luna, a ma lalo. ‘A‘ohe kanaka i ‘ike i kēia lā‘au, a ‘a‘ohe kanaka i ho‘omaopopo aku i ke ‘ano kupua o ia lā‘au, ‘o Nī‘ula wale nō (Keko‘owai, 1922, Ianuali 13). ‘Ano like me kā La‘amaomao mālama ‘ana i ka ipu makani o kona kupunahine, pēlā i mālama ai ‘o Nī‘ula i kēia lā‘au. I ka hā‘awi ‘ana iā Kahinihini‘ula no ke ki‘i ‘ana i nā i‘a o Kawainui a me Kā‘elepulu, ua kauoha akula iā ia:

“Eia ko kupunawahine e paa oe iaia i ko lima, mai opea oe iaia ma hope o ko kua, mai kookoo oe i lalo o ka lepo, hii no oe iaia ma mua o ko alo ahiki oe i KawainuL.Mai hookuu oe i ko laau ilalo, paa malie no oe i ko lima; ku no oe iluna, kahea ae oe ia’u ahiki mai au a paa ka laau i kuu lima, alaila noa oe, a na’u ka hana i koe; nolaila, malama i ka olelo a o ke kapu hoi o ko Kapuai akua” (ibid, Ianuali 20).

73

‘Oiai he lā‘au ‘o Mākālei, i ka ‘ōlelo a Nī‘ula, ‘o ia ke kupvinahine o Kahinihini‘ula, a he kapu

nō kona; ‘o ka hi‘i ‘ana i mua o ke alo, ‘a‘ole e ko‘oko‘o i lalo a haumia i ka lepo. ‘A‘ole wale

nō he lā‘au, he māhele kino nō ia no ke kupunahine.

He kupunahine kahiko loa paha kēia no ka mea, ma ka mo‘olelo o Mākālei, wehewehe

‘ia e Keko‘owai, “O ka mea nana i lawe mai i keia laau, o Haumea-nui-a-ke-aiwaiwa, mailoko

mai o Moaula-nui-akea, he aina i ka pe’a kapu o Kukulu o Kahiki, anoai o Polapola paha ia”

(ibid, Ianuali 13). A ‘o ka mana ho‘i o kēia lā‘au ka mana ho‘ohāpai keiki, ka mana ho‘ohānau

keiki, a me ka ho‘ololi ‘ana i ka helehelena (ibid.). Like nō kēia mana me ka mana o Haumea, ‘o

Papahānaumoku ho‘i, a pēlā i wehewehe ai ‘o Keko‘owai ma loko o kēia mo‘olelo no Mākālei.

Akā na‘e, ‘a‘ole nō kēia lā‘au ‘o ka māhele kino o Papa, he māhele kino kēia lā‘au no La‘ila‘i, ka

wahine mua ma ke Kumulipo, e ‘ike ‘ia i ka lālani mua a Nī‘ula i hahau ai i kāna pule

“O La’ila’i o olai ka honua,

O Owela o owe o owa ka lani,

Oia wahine piilani a piilani no

...i ka laalaau aoa o Nuumealani”26 (ibid.)

A ‘ike hou ‘ia ma ke kaukau ‘ana a Haumea ma ka mo‘olelo o Mākālei, “E ka laau aoa i

Niumealani, ka makaleiau o La’ila’ikalani” (Keko‘owai, 1923, Ianuali 25). Ma ‘ane‘i i pili ai

kēia mo‘olelo o Mākālei i ka lā‘au Mākālei i ‘ike ‘ia ma ka mo‘olelo o Keaomelemele. ‘O ia

ho‘i, no Nu‘umealani kēia lā‘au o Mākālei. Akā na‘e ma kēia mo‘olelo i kākau ‘ia e Keko‘owai,

kākau ‘o ia, ua lawe ‘ia kēia lā‘au mai Moa‘ulanuiākea e Haumeanuiakeāiwaiwa. ‘A‘ole loa‘a he

wehewehena no kēia ‘āina o Moa‘ulanuiākea, akā like nō paha kēia ‘āina ‘o Moa‘ulanuiākea me

Nu‘umealani. Penei nō ka māhele mua o ka Wā ‘Umikūmālima o ke Kumulipo:

“O Haumea wahine o Nu‘umealani i Kukuiha‘a O Mehani nu‘u manoanoa o Kuaihelani i Paliuli Liholiho, ‘ele‘ele, panopano lani ‘ele Kamehanaolani, o Kameha‘ikaua [sic., Kāmeha‘ikana]

74

Kameha‘ikaua, akua o Kauakahi

I ke oki nu‘u i ke oki lani o Haiuli

Ha‘alele i ka houpu hvihu lili punalua

Kau i ka moku o Lua, o Ahu a Lua, noho i Wawau

Wahine akua wahine o Makea

O Haumea wahine o Kalihi o Ko‘olau

Noho no i Kalihi i kapa i ka lihilihi o Laumiha

Komo i ka ‘ulu, he ‘ulu ia

O ke kino ‘ulu, o pahu ‘ulu, o lau ‘ulu ia nei

He lau kino o ia wahine o Haumea

0    Haumea nui aiwaiwa

1    aiwaiwa no Haumea i ka noho Nonoho i na mo‘opuna

I ka moemoe i nā keiki

Moe keiki ia Kau[a]kahi, o Kuaimehani ka wahine Moe mo‘opuna ia Kauahulihonua O Hulihonua ka wahine Moe moopuna ia Haloa O Hina-mano‘ulua‘e ka wahine”

Ma kēia mele ko‘ihonua, ‘ike kākou, like ‘o Haumea o Nu‘umealani me ka Haumea o Kalihilihi

o Laumiha, ka wahine ho‘okalakupua i ‘ike ‘ia i ka mo‘olelo o Papa me Wākea a me kaua ‘ana

me Kumuhonua; ‘o ka Haumea like ho‘i i moe me kāna mo‘opuna, me Hāloa ma ka inoa o

Hinamanouluae. No laila, lawe paha ‘o Haumeanuiāiwaiwa i ka lā‘au ‘o Mākālei mai

Nu‘umealani, a ‘o Moa‘ulanuiākea kekahi inoa ‘ē a‘e.27

Ma ka mo‘olelo ho‘i o Mākālei i kākau ‘ia e Keko‘owai, kākau ‘o ia e pili ana i kā

Haumea hana ma hope o kā Wākea moe ‘ana me Ho‘ohōkūkalani, penei ho‘i”

“...e ko ai o ka makemake o Wakea i kana kaikamahine; i ka ‘ike ana o Papa a o Haumea hoi, no laila ua piha oia i ka lili a me ka ukiuki ia Wakea no keia hana. Nolaila, hoi oia i Kahiki i kahi o keia laau i waiho ai, pa’ipa’i i na waiu, a lilo i waiu no ka opuu hou, me he mea la aole hanau keiki. Hoololi i ke ano a okoa mai kona ano mua i ikeia, ma muli o ka mana kupua o keia laau...hoololi aela oia i kona inoa o Hinamanouluae, a hoi mai i Hawaii” (ibid., Ianuali 13).

75

Ma kēia wahi i ‘ike ai kākou, like kēia mo‘olelo o Mākālei me nā lālani o ke Kumulipo, a inā pēlā, no Nu‘umealani nō kēia lā‘au ‘o Mākālei, ‘o ka māhele kino ho‘i o La‘ila‘i. Nani ia, ‘o La‘ila‘i ka wahine mua loa i hānau ‘ia mai ka Pō, nui kona mana ma ka hānau keiki ‘ana.

‘A‘ole nō na‘e like ‘o Papahānaumoku me Kamo‘oinanea. ‘Ano‘ai paha, he kupima ‘o Kamo‘oinanea no Papahānaumoku. Ma ka mo‘olelo o Papa me Wākea, he kino mo‘o nō ko Haumea, ‘o ia ho‘i ka mo‘o i kapa ‘ia ‘o Kāmeha‘ikana, a e ho‘omana‘o ho‘i i ka mo‘olelo o Keakaokū, ‘o ia ke kino ‘ulu like o Haumea, ‘o Kāmeha‘ikana nō ia. A ma ka mo‘olelo o Keaomelemele, wehewehe ‘ia kā Kamo‘oinanea ho‘onoho ‘ana i nā mo‘o a pau o kēia pae ‘āina, ‘oiai ‘o ia ka mo‘o mua i ho‘okumu i nā mo‘o ‘ē a‘e. A ‘o ia wale nō kekahi mana‘o li‘ili‘i, eia mai nō ka ‘ike ko‘iko‘i e pili ai ‘o Haumea iā Kamo‘oinanea. I ka wā e pilikia ai ke ali‘iwahine a ‘Olopana ma ka hānau keiki ‘ana, ua hele mai ‘o Haumea me kāna lā‘au ho‘ohānau keiki i kapa ‘ia ‘o Kalauokekāhuli, a ‘o Kamaunuihalakaipu kekahi inoa. ‘O kēia mau inoa paha he inoa ‘ē a‘e no Mākālei. ‘Elua pua o kēia lā‘au a Haumea i lawe ai, ‘o Kanikawī, a ‘o Kanikawā nā inoa o ua mau pua nei. A me ia mau pua i lapa‘au ai ‘o Haumea i ke ali‘i wahine a ‘Olopana i ka ho‘ohānau keiki ‘ana (Poepoe, 1906, Iune 1). Ma ka mo‘olelo ho‘i o Keaomelemele, kākau ‘ia, “...A o na laau au i ike aku la elua e ku ana mahai o ua kiowai la me ko laua mau pua ulaula a melemele kekahi, o Kanikawi ka inoa o kekahi, a o Kanikawa ka inoa o kekahi pua. O na kino ia o ko kupunawahine o Kamooinanea” (Manu, 1885, Mei 30). A inā pēlā, ma ia wā ‘o Haumea nō ka ho‘oilina o Mākālei, ka māhele kino o La‘ila‘i, a me nā pua Kanikawī a me Kanikawā, ka māhele kino o Kamo‘oinanea. ‘O ia nō nā mea kupua māhele kino āna.

No kēia lā‘au ‘o Mākāleiau o La‘ila‘i, ‘o ia paha ka mea kupua mua loa i ili pinepine no nā hanauna he lehulehu. A he kapu nui pili i kēia māhele kino o La‘ila‘i, ‘a‘ole nō kā i ha‘alele ka mana o La‘ila‘i i ka wā a Kahinihini‘ula, no ka mea, ‘a‘ole hiki ke ho‘oka‘awale i ka mana

76

mai ka māhele kino aku. He mea ko‘iko‘i loa kēia mea kupua, ‘o ka ‘oi loa aku paha o ke ko‘iko‘i; ‘a‘ole i ho‘ohana iki ‘ia i ka hakakā ‘ana, ‘o ka mana o kēia lā‘au ka ‘ume‘ume ‘ana i ka i‘a, ka ho‘ohāpai keiki ‘ana, ka ho‘ohānau keiki ‘ana, a me ka ho‘ololi ‘ana i nā helehelena.

He ola ka mana o kēia lā‘au, a ‘a‘ole pau ke kōkua ‘ana i nā mamo a La‘ila‘i, no ka mea, hānai mau ana ‘o La‘ila‘i i ka lāhui Hawai‘i.

Ma nei mau mo‘olelo hiwahiwa o ko kākou mau kūpuna, ‘ike ‘ia nō ko lākou ‘auamo pono ‘ana i ke kuleana, me he mea lā, like a like ko lākou kuleana. ‘O ia ho‘i ka mālama ‘ana i nā hānai a lākou. I noi aku ka hānai i kōkua, loa‘a nō ka ikaika a me ka mana i ka hānai ma kekahi ‘ano; ‘o ka mana paha o ke kupuna hānai, a ‘o ka mana paha o kekahi kupuna ‘ē a‘e. ‘A‘ole nō i hele ho‘okahi nā kupua i loko o nā mo‘olelo o kākou. ‘Ano like me ka ‘ōlelo no‘eau, hele nō ke ali‘i, hele nō ke kanaka; a ‘ike ‘ia ma nā mo‘olelo, i hele ke kanaka, hele nō ke kupuna. ‘A‘ole paha i hele kino nā kūpuna i nā manawa a pau, akā loa‘a nō nā mea kupua e hā‘awi aku ai, a pēlā e hele pū ai nā kūpuna. ‘O ka mea hoihoi, i ka hapa nui o ka manawa, he wahine ke kupuna hānai i hā‘awi i nā mea kupua. He keu ho‘i ka lā‘au o Mākālei; ‘a‘ohe kāne i hā‘awi i kēia lā‘au, ‘oiai pili loa iā La‘ila‘i a me Haumea. Ua hā‘awi ‘ia iā Kahinihini‘ula, akā ho‘iho‘i koke ‘ianō.

I kēia kōkua ‘ana a nā kūpuna i kā lākou mau mo‘opuna, ua ho‘ākea ‘ia ka mo‘olelo, ‘a‘ole nō nā mo‘olelo Hawai‘i he mo‘olelo no kekahi kanaka ho‘okahi. Pili ho‘i kēia po‘e mo‘olelo i nā kahu hānai o ke kupua, a me kona ‘ohana pū kekahi. He mo‘olelo kū‘auhau nō paha ia. Hiki nō ke ‘ike ‘ia ma loko o nā mo‘olelo ma o ke kapa inoa ‘ana i nā kupua ma kekahi ‘ano i ola ai nā inoa o nā kūpuna i ola ai ko lākou iwi. He hana ma‘amau nō ia ma ka hakakā ‘ana, kapa ‘ia ke kupua i kahi inoa e hō‘ike i ke kupuna e kōkua mai ana. I ka wā a Kamapua‘a i hakakā ai me nāpū‘ali koa a ‘Olopana, ua kākau ‘o Mea Unuhi Moolelo, “Aole nae lakou i

77

lanakila iki maluna o ka moopuna a Kamaunuaniho” (Mea Unuhi Moolelo, 1891, Iune 26). Ma

ka mo‘olelo o Kana, ma ke kaua ‘ana ma ka pu‘u o Hā‘upu, ua lele ihola nā kānaka o luna o ka

pu‘u ma muli o ka weliweli ‘oi loa o nā maka ho‘omāka‘uka‘u o Kana, a kaena a‘ela ‘o Kana,

“Ke lele ala ka hoi e lele ai na kolohe liilii, a eia mai ke kolohe nui a ka moopuna a Uli, ke keiki

hanau kupanaha a Hoakalani laua o Hakalanileo” (Mea Unuhi Moolelo, 1891, ‘Aukake 5). ‘O

Keakaokū ka mo‘opuna leo ‘ole a Kāmeha‘ikana (Na Hau o Maihi, 1912, ‘Apelila 6). Kapa ‘ia

‘o Kamaakamahi‘ai no ka ikaika o kona kūpunakāne ‘o Pūkī i ka mahi‘ai ‘ana (Na Hau o Maihi,

1909, Kēkēmapa 25). Eia ka paha kaena a Kamaakamahi‘ai ma ke kaua ‘ana me Loko‘ino mā,

“A make na‘u na Kamaakamahiai,

Na ke keiki a Ku,

Moopuna o Manouli,

E Pu—ki—e lolea ka auwae,

E Ku—e hoomakea ke kanaka!” (Kaualilinoe, 1870, Iune 26)

Ma kēia kaena a Kamaakamahi‘ai, e ho‘okaulana ana ‘o ia i kona makua kāne a me kona kupunakāne Kaua‘i ‘o Manouli, e ho‘omaopopo aku ai i kona mau hoa paio, loa‘a iā ia ka mana o kona makua kāne a me kona kupunakāne; loa‘a iā ia ka mana o ke kū‘auhau. A ‘oiai ua make ka hapa nui o nā kānaka ma ia kahua, pa‘a nō nā inoa a Kamaakamahi‘ai i paha ai i ka ‘āha‘ilono e ha‘i aku ai i nā kānaka ‘ē a‘e e pili i ke kupua ho‘oweliweli ‘o Kamaakamahi‘ai, ‘o ke kupua ho‘i i loa‘a iā ia ka mana o kona kū‘auhau.

‘Oi aku nō ho‘i kēia ho‘opili inoa ‘ana i nā mo‘olelo mea kupua. No ka mea, i ka ho‘oili ‘ana i kekahi mea kupua, ili pū ka inoa o ke kanaka i hā‘awi, a me ka inoa o ke kanaka nona ka māhele kino. ‘Oiai he ho‘omana‘o maoli ka inoa ‘o Hi‘iakaikapoliopele no kona kaikua‘ana, no Pele, ua ho‘opilipili ‘ia ka lima lauahi o Hi‘iaka ma o ka pā‘ū ona, ‘o ia nō ho‘i ka lima o Pele, (Ho‘oulumāhiehie 2006, ‘ao‘ao 114). A i kēia mau lā, ‘oi aku paha ke kaulana o ka inoa ‘o La‘amaomao ma mua o ka inoa ‘o Pāka‘a; ma muli paha o ka puke e heluhelu ‘ia nei, Wind

78

Gourd ofLa ‘amaomao i unuhi ‘ia e Esther Mo‘okini lāua ‘o Sarah Nākoa. No nā mea kupua he māhele kino ho‘i, pinepine ke kuhi ‘ana i ke kanaka nona ka māhele kino, e la‘a ka lau ‘ulu a Kāmeha‘ikana, ka lā‘au ‘o Kūka‘ōhi‘alaka, ka unahi maka o Lanihuli, Mākāleiau o La‘ila‘iokalani.

I mea aha lā kēia ho‘opili inoa? ‘A‘ole wale nō ia no ka ho‘omīkololohua ‘ana i nā ‘ōlelo a ke kākā‘ōlelo i kāna wā e ha‘i ai i kekahi mo‘olelo. He mana‘o kahiko nō kēia. ‘Oiai he mana nō ko ka ‘ōlelo, i mea nō kēia ho‘opili inoa ‘ana e ola mau ai nā inoa o nā kūpuna, pēlā ho‘i kākou e mālama mau ai i ko lākou mau iwi. Ola mau lākou i kā kākou ‘ōlelo a me nā mo‘olelo i ili mai i kēia wā. E ‘ole kā lākou hānai maika‘i ‘ana, kaulana ai nā kupua hānai a lākou. E ‘ole lākou, he aha lā kākou, e ku‘u hoa lāhui ē?

79

Mokuna 4:

I Ola nā Iwi. I Ola ko Inoa

Ka Pilina o Kākou

Ma ka nānā ‘ana i nā mea kupua, ‘ike kākou, he ha‘awina nui ko laila. ‘A‘ole i komo wale kēia mau mea kupua i loko o nā mo‘olelo i mea e hō‘eu‘eu ai i ka mo‘olelo no ka ho‘ohanohano ‘ana i nā mea kupua. Kū‘oko‘a nā mea kupua o nā mo‘olelo Hawai‘i, a me nā mea kupua o Moananuiākea paha. ‘A‘ole nō like me nā mea kupua e ‘ike ‘ia i loko o nā mo‘olelo kūwaho, a pēlā pū ka hapa nui o nā mea kupua i loko o nā ki‘i‘oni‘oni i kēia mau lā. He ‘ike ko‘iko‘i ka ho‘omaopopo ‘ana i kēia ‘oko‘a o nā mea kupua o ka wā kahiko, a ‘oiai he mau mea lākou e mālama maoli ‘ia i ka wā kahiko loa, he ha‘awina nui ko laila. Ke ‘ōlelo mai nei nā mo‘olelo kāhiko o kākou, eia mai nō nā kūpuna a me kā lākou hana; ‘a‘ole i ili mai ko lākou mo‘olelo i kēia wā no ka hō‘oni‘oni pu‘uwai, he kumu ‘i‘o nō ko kēia ho‘oili ‘ana i kēia wā.

Kohu loina hānai ka hā‘awi ‘ana i nā mea kupua. ‘Oiai, kōkua paha nā kahu hānai i ka ho‘olako ‘ana i ka huaka‘i a ke keiki, ‘o kekahi mea paha i ho‘olako ‘ia, ‘o ia kekahi mea kupua. ‘O ia nō ho‘i ke kuleana o ke kupuna e pono ai ke ola o kāna hānai. ‘O nā mea kupua na‘e i kālailai ‘ia ma kēia pepa, kū lākou i ke kupaianaha maoli, ma ka ‘ao‘ao ho‘i ‘oi loa o ke kupaianaha. ‘Oiai, ‘a‘ole paha like ko kākou kupaianaha me ko nā kūpuna o ua mau mo‘olelo nei, pili nō na‘e nā mea kupua iā kākou. Loa‘a nō nā mea ma‘amau i hā‘awi ‘ia i loko o nā mo‘olelo, a like ke kumu e hā‘awi ‘ia ai me ko nā mea kupua. Ma ka mo‘olelo o Kawelo, he mea ma‘amau ‘i‘o nō ka wa‘a a nā kahu hānai i kālai ai. Kupaianaha paha ke ‘ano i kālai ‘ia ai ka wa‘a, akā, ua hā‘awi ‘ia kēia wa‘a no ka hānai ‘ana iā Kawelo; ma kekahi ‘ano no kāna huaka‘i o ke a‘o ‘ana i ka ‘oihana kilo. A pēlā nō ho‘i ka lupe a Kawelo i kapa ‘ia ma ka inoa o kona kaikua‘ana ‘iole ‘o Kahuelokū. Kū no ia po‘e makana i ke ‘ano o nā mea kupua; ua hā‘awi ‘ia e nā kūpuna hānai, a ma mua na‘e o ka hā‘awi ‘ana, ua a‘o aku nā kūpima hānai i ka ho‘ohana ‘ana

80

i kēia mea. Ma hope, aia i ke keiki hānai ka ho‘ohana ‘ana a me ka ho‘ohana ‘ole. ‘Ike ‘ia nō ho‘i ka waiwai o ia mea ma ke kapa inoa ‘ana.

I kēia mau lā a kākou ho‘i, ‘oko‘a loa paha ka loina o ka hā‘awi makana ‘ana. Nui ‘ino‘ino nā mea e kū‘ai ‘ia aku a kū‘ai ‘ia mai, no ka mea, ma‘alahi ke kū‘ai ‘ana i kekahi mea ma ka hale kū‘ai. A ma muli paha o ke kālā, kau ko kākou no‘ono‘o ‘ana i ka pipi‘i a me ke emi

0    ka uku no nā mea a kākou e kū‘ai ai. I ka hā‘awi ‘ana i makana i kekahi hoa aloha, mana‘o paha kākou, ‘oi aku ka maika‘i o ka makana pipi‘i ma mua o ka makana emi. A lilo ke kālā i ana no ka waiwai o nā makana. Akā, ‘elua nō ‘ao‘ao i kēia hā‘awi makana ‘ana; ‘o ke kanaka e hā‘awi i ka makana, a me ke kanaka nona ka makana. Maopopo ka uku i ke kanaka i kū‘ai i ka makana, akā ‘a‘ole paha maopopo i ke kanaka i hā‘awi ‘ia ai i ka makana, no laila, ‘oko‘a paha ka waiwai i ka mana‘o o nā kanaka ‘elua. A hele ka makana a ‘āpulu, ‘o ke kīloi akula nō ia i loko o ke kini ‘ōpala, a lawe ‘ia i kahi mamao i ‘ole kākou e hopohopo ai.

E like me nā ha‘awina a kākou i ‘ike ai i loko o nā mo‘olelo, ‘a‘ole loa pēlā ka mana‘o o nā kūpuna. ‘A‘ole i hā‘awi wale ‘ia nā makana i loko o ka wā kahiko. ‘O ka hapa nui o ka hā‘awi makana ‘ana i ‘ike ‘ia i loko o nā mo‘olelo, he ho‘oilina ia. A ‘o ia ho‘oilina ka mea e waiwai ai kēia mau makana, no ka mea, mālama ia mau mea ho‘oilina i ka mana kupuna. A he mana‘o kēia

1    ili mai ka wā kahiko mai. Komo nō ko kākou mana i loko o nā mea pilikino o kākou, e la‘a ka malo, ke kīhei, ka ‘a‘ahu, a me ka lei.

Ma ka mo‘olelo o Māui, kapa ‘ia paha kēia ‘ano mea he mākia.281 kā Māui huaka‘i ‘imi makua kāne, iā Kalanamaihiki, ua komo koke ihola ‘o Māui i loko o ka hale ali‘i a loa‘a ‘o Kalanamaihiki e moe ana, ua huli ke alo i lvma, a kau akula ‘o Māui i luna o kona umauma a pa‘a

81

kona ‘umi‘umi iā Māui. Ua huli ho‘i ‘o Kalana, a laila, ua noho kehakeha aku ‘o Māui ma luna o ka ‘ūhā o Kalanamaihiki. A ‘o ka nīnau ihola nō ia o Kalanamaihiki, “Na wai ke kama o ‘oe?” “Nāu nō” wahi a Māui. “Na‘u me wai?” i pane aku ai ‘o Kalana. “Nāu me Hinaakeahi.” Pane koke ke ali‘i, “Heaha ka makia e maopopo ai he kama oe na’u?” (Aehi, 1884, ‘Apelila 12). A laila wehe a‘ela ‘o Māui i ka malo a lālau ho‘i ‘o ia i ke ko‘oko‘o ‘o Pu‘ukapele, a ‘ōlelo ‘o Māui, “O ke kanaka nona keia mau mea oia ko’u luaui” ( ‘O kēia mau mea nā mea e “mākia” ai ‘o Māui i kona makua kāne, ‘oiai ua loa‘a kēia mau mea iā Hinaakeahi i ka wā e ‘au‘au ana ‘o Kalanamaihiki.29

He hana nō e ‘ike pinepine ‘ia i loko o nā mo‘olelo. Hā‘awi aku ka makua kāne ali‘i i kona malo, kona ‘ahu‘ula, a me kona lei niho palaoa e maopopo aku ai ke keiki, he keiki nāna. ‘A‘ole paha i hā‘awi pinepine ‘ia aku kēia ‘ano mea, ‘oiai na kahi ka malo, na kahi e hume.30 Aia ka mana i loko. No ka lei niho palaoa ho‘i, ‘elua ho‘i mea e waiwai ai kēia ‘ano lei. ‘O kekahi ka niho palaoa, e like me ka mea e ‘ike ‘ia i loko o ka mo‘olelo o Kahahana, noi ‘ālunu aku ‘o Kahekili iā Kahahana no ke ahupua‘a ‘o Kualoa, no ka palaoa pae (Kamakau, 1996, ‘ao‘ao 80).

A ‘o ka mea ‘ē a‘e e waiwai ai ka lei niho palaoa, ‘o ia nō ka lauoho kupuna i wili ‘ia ma ke ‘ano he lei i lei ai ma ka ‘ā‘ī; a e like ho‘i me nā mea kupua māhele kino, he māhele kino nō ho‘i kēia ‘ano lei, ‘o ka lei niho palaoa. Ma loko o nā lei niho palaoa, ua mālama ‘ia nā loina like me ko nā mea kupua māhele kino.

Kaulana nō kā Līloa launa ‘ana aku me ‘Akahiakuleana. I ka māhele mua ho‘i o ka mo‘olelo o Lonoikamakahiki, ua wehewehe ‘ia kēia noho ‘ana a Līloa me ‘Akahiakame‘enoa.

82

Ma mua o kā Līloa ha‘alele ‘ana, ua kauoha aku iā ‘Akahiakame‘enoa, inā loa‘a he keikikāne, e kapa iho i kona inoa ‘o ‘Umi, a no ka ho‘omaopopo ‘ana i kāna keikikāne, ua hā‘awi aku ‘o Līloa i kona malo puakai, kona ko‘oko‘o kauila, ‘o ia ho‘i ‘o Pu‘ukapele,31 a me ka lei, ‘o ia ho‘i ka lei niho palaoa ‘o Nalukōkī (Kawa, 1887, Ianuali 29). ‘O kēia mau makana a pau a Līloa i hā‘awi ai, ‘o ia nā mea kupua i kōkua iā ‘Umi i kona ho‘okanaka ‘ana ma ka huaka‘i ‘imi makua kāne, ‘oiai, ‘o ia nā mea e hō‘ike i ko ‘Umi ‘ano ali‘i ma ia huaka‘i, ‘a‘ole ‘o ia i make i ka noho ‘ana i ka ‘ūhā kapu o Līloa. Ua maopopo iā ‘Akahiakuleana ka waiwai o kēia mau mea ma ke kōkua ‘ana i kāna keikikāne, iā ‘Umi, no laila ua mālama pono ‘o ‘Akahiakuleana i kēia mau makana. ‘Oiai he kapu nō ko kēia mau makana, ‘a‘ole i waiho wale ‘ia. Mālama ‘ia ma kahi ‘ano hūnā a hiki i ka ka wā a ‘Umi i nīnau aku ai e pili i kona makua kāne, ‘o ia ka ka wā kūpono a Līloa i kuhi aku ai ma mua o kāna ha‘alele ‘ana. Ia wā nō, hā‘awi aku ‘o ‘Akahiakuleana i kēia mau makana iā ‘Umi me ka mana‘o, e huaka‘i aku ana ‘o ‘Umi i kona lūau‘i makua kāne.

‘Upu hou kēia lei niho palaoa i kekahi mo‘olelo ‘ē a‘e e kaena mau nei ka ‘ōlelo kaulana, “Kū akula ka‘u lā‘au i ka ‘a‘ama kua lenalena!” ‘O ia ho‘i ka mo‘olelo o ke kaua o Moku‘ōhai. Ma ia kaua, ua hakakā kekahi koa me ka leo ‘ā‘ā, ‘o Kini kona inoa, me Ke‘eaumoku. I kā Kini hou ‘ana i ka pololū, ua kū ihola i ke kua o Ke‘eaumoku a ma laila i kaena aku ai, ia ‘ōlelo kaulana “Kū akula ka‘u lā‘au i ka ‘a‘ama kua lenalena. Huli akula ‘o Kīwala‘ō i kēia kaena, ‘o ka pane akula nō ia, “E mālama i ka lei niho palaoa! E mālama i ka lei niho palaoa! O paumā‘ele auane‘i i ke koko” (Kamakau, 1996, ‘ao‘ao 73). Ma ka mo‘olelo i kākau ‘ia e Desha, ‘o ka inoa o kēia lei niho palaoa ‘o Nalukōkī, ka lei like paha a Līloa (‘ao‘ao 195). He lei niho palaoa kahiko loa paha kēia i ili mai iā Ke‘eaumoku, a ‘ike ‘ia ka waiwai o ia lei ma ua kauoha nei a Kīwala‘ō. Ua make‘e aku ‘o Kīwala‘ō i kēia lei, akā he lei niho palaoa kona, ‘oiai ‘o Kīwala‘ō ka ho‘oilina

83

o ke aupuni. ‘Ano like paha nā niho palaoa, ‘o ka ‘oko‘a na‘e ka lauoho i wili ‘ia i loko o ia lei. Ua ‘ōlelo akula ‘o Kīwala‘ō, ‘o ke koko kekahi mea e paumā‘ele ai ka lei. ‘ A‘ole paha i paumā‘ele ka niho palaoa, no ka mea, ma‘alahi ka holoi ‘ana i ke koko ma ka niho. ‘O ka mea na‘e e ho‘opaumā‘ele ‘ia ka lauoho o ia lei. ‘O ia ka mana o nā kūpuna kahiko. I loko o kā Kīwala‘ō kauoha, loa‘a ka mana‘o, ‘o ka mālama ‘ana i nā kupuna, no ka mea, aia ko lākou mana i loko o ka lei.

I loko o nā mo‘olelo, ‘ike ‘ia kēia mana‘o pili i ka mana i loko o ka lauoho. A me ka mālama ‘ana i ka lauoho. I ka mo‘olelo o Kana, ua wehewehe ‘ia ke kapu o ko Nīheu lauoho. I ka wā e hakakā ana ‘o Kana me Kape‘epe‘ekauila, ua ‘imi aku nā kiu kōlea o ka pu‘u o Hā‘upu iā Hina mā. I ka loa‘a ‘ana o Nīheu, ua kani ihola nā wahi kōlea i luna pono o Nīheu. Kākau ‘ia, “Ia manawa no hoi laua i lalau iho ai i na wahi lauoho kapu o Niheu. Oia kahi mea kamehai ia Niheu, a o ka inoa o ua mau wahi lauaoho [sic.,lauoho] kapu nei o ua Niheu o Kiwaa” (Mea Unuhi Moolelo, 1891, Iulai 24). He kapu nō kēia lauoho o Nīheu. Pēlā paha ka lauoho o nā ali‘i a pau. ‘O ia ka kumu e wili ai ka lauoho i loko o nā lei niho palaoa. I ka mo‘olelo ho‘i o Kamapua‘a, i kāna hakakā ‘ana me Pele, ua kāhea akula ‘o Pele iā Kamohoali‘i, a ho‘i maila ua kaikunāne nei ona, mai ka lewa mai a hā‘awi akula i kahi ‘ōwili lauoho. A i loko o kēia ‘ōwili lauoho nei ka ‘aunaki a me ka ‘aulima e hi‘a ahi ai ‘o Lonomakua (ibid., Iulai 8). He nani ia, kapu nō kēia ‘aunaki a ‘aulima no Lonomakua, ‘o ke kapa i wahī ai i kēia mea makamae, he lauoho. ‘A‘ole kēia he mea ‘ē, no ka mea, ‘o ka lauoho paha ka mea e mana ai ua ‘aunaki a ‘aulima nei. Pēlā nō ho‘i paha ka mana‘o o ka lei niho palaoa, ‘o ka lauoho kupuna ka mea e ho‘omana i ka niho.

‘Ike nō kākou, ‘a‘ole hele ho‘okahi nā kūpuna o kākou. I ka hā‘awi ‘ana a Līloa i kāna lei niho palaoa iā ‘Umi, ua hā‘awi pū ‘ia nā kūpuna ona. A na ka mana kupuna e ka‘ika‘i aku e lei ai

84

i ka lei o ka lanakila. A e like me ka huaka‘i ‘ana a ke kupua me ka māhele kino o ke kupuna hānai, pēlā i lei ai ka lauoho o nā kupuna i ka wā o ke kaua i ka wā kahiko. ‘O ia ke kumu e mālama nui ‘ia ai kēia ‘ano mea o nā kūpuna. ‘ A‘ole wale nō ho‘i kiko‘ī i ka lauoho, ua mālama ‘ia nō ho‘i nā iwi kūpuna. ‘Oiai ‘a‘ole paha nui nā kānaka i kēia mau lā e mālama i ka lauoho a me nā iwi o nā kūpuna, mali‘a paha, ‘ike kākou i kēia ‘ano makana i ho‘oili ‘ia ma loko o ko kākou ‘ohana pono‘ī, ‘o ka ‘ō‘ō ‘oe, ‘o ka noho lio ‘oe, ‘o ke kua kapa ‘oe, ‘o kapahu ‘oe.

‘A‘ole i hā‘awi wale ‘ia kēia mau mea i loko o ka ‘ohana. Ua koho paha ke kupuna i ke keiki e ho‘oili ai i kēia ‘ano mea, a koho ‘ia ma muli o ka pilina i kēia keiki a me kona mana.

A ‘oiai, ua ho‘omau kēia mana‘o o ka wā kahiko pili i ka ho‘oili ‘ana, hiki iā kākou ke ho‘oikaika ma ka ho‘omaopopo ‘ana i ua loina nei. No ka mea, ‘a‘ole nō i kaulike loa me ka hana a nā kānaka kahiko. ‘Oiai like paha ka mana‘o o ke kupuna i ka ho‘oili ‘ana i kekahi mea waiwai no ke kōkua ‘ana i ka mo‘opuna hānai, ua hala paha kekahi mana‘o nui iā kākou. ‘O ia ho‘i ka mālama ‘ana i ka mana o loko o ia ‘ano mea e ho‘oili ‘ia. Ma ka ili ‘ana o kēia mau mea a nā kūpuna, ili pū ke kuleana, no ka mea ‘o ka ho‘oilina ka wēlau o ke kū‘auhau o ua mau kūpuna lā. ‘O ia kuleana ho‘i ka ho‘ōla ‘ana i nā iwi kūpuna a me ka ho‘okaulana ‘ana i ko lākou inoa. E like me ka paha ‘ana a nā kupua i loko o nā mo‘olelo, ho‘opili ‘ia ko lākou inoa i nā kūpuna hānai. A e like me kā Kamaakamahi‘ai paha ‘ana ma mua o ka pepehi ‘ana i nā koa o Loko‘ino mā, ua ho‘opili iho ‘o ia i kona inoa iho i nā inoa o kona mau kūpuna, iā Pūkī a me Manouli. ‘Elua kumu nō kēia ‘ano paha ‘ana, ‘o ka mua ke noi ‘ana i mana a me ka ikaika, a ‘o ka lua o ke kumu ka ho‘okaulana ‘ana i ko lāua inoa. No kākou i kēia mau lā, e ho‘oikaika paha i ka lua o ke kumu, ‘o ka ho‘okaulana ‘ana i nā inoa o nā kūpuna hānai e kōkua mau nei iā kākou. Ke mālama nei paha kekahi mau ‘ohana i ka ‘iewe o nā keiki. A inā maopopo nō kēia loina ‘o ka mālama ‘iewe, e aho nō ho‘i paha e mālama i nā kūpuna. ‘Oiai, ‘a‘ole paha mau nā kānaka

85

holehole iwi, he makehewa ka puhi ‘ana i nā iwi o nā kūpuna. ‘O wai lā ka mea e mālama mau i nā mo‘opuna, ke pau nā iwi kūpuna i ka puhi ‘ia.

‘Oko‘a nō ho‘i nā mea e ho‘oili ‘ia nei i loko o nā ‘ohana, akā ua ho‘oili kekahi makana waiwai a ka launa ‘ole iā kākou. Ha‘i mai ku‘u nane. Ku‘u wahi ko‘i; i ke kālai ‘ana, hō‘oi ‘ia; ke waiho ma ka hale, ‘o ia ka wā e kūmūmū ai. ‘O ka ha‘ina, ke alelo makuahine. ‘O ia kekahi mana i ho‘oili ai iā kākou, ‘o ka mea ho‘i e mana ai kā kākou ‘ōlelo. Ma kā kākou ‘ōlelo makuahine e ‘ike ‘ia ai ka mana o nā kānaka kahiko o Hawai‘i nei i hele mua. ‘O ia ka mana e kū‘oko‘a ai kākou.

Ua hiki mai nō kākou i ka pahu hopu o ko kākou ho‘onanea pū ‘ana me nā leo uwalo o ka wā kahiko e heahea mai nei. Iā ‘oukou ku‘u mahalo e o‘u po‘e hoa luhi o nei mea he heluhelu mo‘olelo ‘ana. Ua ‘ōlelo ho‘i au i ka mokuna mua; e like me kā Mo‘oinanea ho‘olei ‘ana i kāna ‘upena pūnāwelewele mai Kaua‘i mai i mea e hō‘ili‘ili ai i nā mo‘o a pau o kēia pae ‘āina nei a ho‘ouna iō Waka lā ma ka mokupuni ‘o Hawai‘i, pēlā nō ka nae a nā kūpuna o ka wā kāhiko i ho‘olei mai ai i mea e hō‘ili‘ili ai i nā mana like ‘ole o nā mo‘olelo, ho‘ō iho i loko kekahi hōkeo, a ho‘ouna mai iā kākou i kēia wā. A ma loko o kēia ‘umeke kā‘eo a ko kākou mau kūpuna i ho‘opiha ai i nā mo‘olelo Hawai‘i kahiko, ‘a‘ole kākou e nele iki i ka ho‘ina ‘ole. No ka mea, ‘o ua ‘umeke kā‘eo nei ko kākou ho‘ina no ka hale. ‘O ia ka mea kupua a nā kūpuna i ho‘oili mai ai iā kākou. ‘O ka mea ‘āpiki na‘e o kēia ‘umeke, iā kākou e ‘ai ana mai ua ‘umeke nei, ‘a‘ole i emi iki ka ‘ai. A i ka ho‘oili ‘ana i kēia ‘umeke kā‘eo mo‘olelo i nā mamo a kākou, ‘oi aku ka piha ma muli o ka ho‘ō ‘ana i nā mo‘olelo Hawai‘i hou. Me kēia mana‘o e o‘u mau hoa makamaka o kēia lāhui kanaka nei, mai kāohi i nei mau mo‘olelo waiwai o kākou. E ho‘onu‘u aku i kēia ‘umeke kā‘eo i mea e ho‘oka‘ana ai i nā kaiāulu like ‘ole o Hawai‘i nei. I ola

ko kakou mau kupuna, ola kakou.

Mea Kupua (Ho‘okalakupua)

Mea Kupua (Inoa)

Ke Kupua Nona ia Mea

Ka Mea i Hā‘awi

Wehewehena

1. Ka Pā‘ū o Hi‘iaka (Kahihikolo)

Hi‘iakaikapoliopele

Pā‘ūopala‘ā, Pele

‘0 kēia paha kekahi mea kupua kaulana loa i kēia wā, ‘o ia ho‘i ka palekoki uila o Hi‘iaka. Na Pā‘ūopala‘ā i haku i kēia pā‘ū, a na Pele ho‘i i kauoha iā Pā‘ūopala‘ā e hā‘awi iā Hi‘iaka no kāna huaka‘i, a lilo ‘o Pā‘ūopala‘ā i kahu no Hi‘iaka. I ka pili pono ‘ana o kēia pā‘ū ua ki‘i ‘o Pele i ke kaula ‘olonā o ka ‘ope‘ope pā‘ū a nāki‘i ‘ia i ka pā‘ū. Kapa ‘ia kēia kaula ‘o Kahihikolo, a pēlā pū ka inoa o ka pā‘ū.

“I ke ehu o kona pā‘ū, hulihia ke au, ka papa honua o nā moku, hulihia i ka imu ko‘ako‘a o Kū. ‘0 ka lau, ‘o kini, ‘o ka mano, a me ka lehu o ka mo‘o e ‘a‘ano mai ana i ke ali‘i nei lā, e lilo ana i mea ‘ole i ka ‘ehu pā‘ū nei o ke ali‘i” (Ho‘oulumāhiehie 2006, ‘ao‘ao 34).

Ua ho‘ouna mai ‘o Pele, Kauilanuimaka‘ehaikalani, Kamohoali‘i, Kāne [Kānehekili, a i ‘ole Kānewāwahilani paha] i ko lākou mana i ka pā‘ū. A ma ka hopena o ka mo‘olelo, ua ho‘ouna mai ‘o Kānemilohae i kona mana i ka pā‘ū.

2. Ka Makau (Mānaiakalani)

Maui

Kalana (Kumulipo) Hinaakekā (Ke Ola o Hawaii)

‘0 kēia ka makau i lawai‘a aku i ka i‘a Pīmoe. He mana Hawai‘i paha, ‘o kēia ke ā o kona kupuna wahine, ‘a‘ole i loa‘a ia‘u. Ma kekahi mo‘olelo pōkole ma Ka Nupepa Kuokoa, ‘o Wiliwilipūhā ka inoa o kona kupunahine (Puaaloa 1863, Iune 27)

Ma ka mo‘olelo ma Ke Ola o Hawaii, hā‘awi ‘ia kēia makau e Hinaakekā no ka lawai‘a ‘ana aku i ka i‘a ali‘i ‘o Pīmoe, ‘o Luaehu ke keiki, a me Kapumakaihaoa ka i‘a kahuna (Aehi 1884, ‘Apelila 12).

3. Ka la‘au (‘o Pu‘ukapele, ‘o Ka‘owāikūmailani kekahi inoa)

Maui

Hinaakeahi

‘O keia ka la‘au i loa‘a ia Hinaakeahi i ka wa i ‘au‘au ai ‘o Kalanamaihiki. ‘A‘ole i moe pū lāua, akā waiho ‘o Kalana iā Hina me kāna lā‘au. ‘0 kēia ka lā‘au i ha‘iha‘i aku i nā kukuna nui o ka lā, o Ka‘ehunuiamanu‘a. A ho‘ouna paha ‘o Hinaakeahi i kona mana pili ahi i kēia lā‘au no ke kōkua ‘ana iā Maui (Aehi 1884, Pepeluali 2).

4. Ka Lā‘au ‘o Kūka‘ō‘ō [Nupepa Kuokoa]

(Kūka‘ ōhi ‘ alaka/ Ohi-ka-io-ka-laau-o-Haleakala/Kūka‘ ō ‘ō [Ke Aloha Aina])

Kamaakamahi ‘ ai

‘Aumakua ‘o Kūka‘ō‘ō (‘0 ia kona kino lau manamana)

‘0 kēia kā‘au ke kino lau o Kūka‘ō‘ō, ‘o ia ka ‘aumakua o Kamaakamahi‘ai. Ma kekahi manawa, he pololū kēia lā‘au, ma kekahi, he kumu lā‘au nui, a ma kekahi manawa ho‘i, he kino kanaka, hapa kino lā‘au, hapa kino pōhaku.

I kā Kamaakamahi‘ai hakakā ‘ana me nā māhū ‘ai kanaka o Hā‘ena ma Wailua, Kaua‘i, ua kāhea ‘o Kamaakamahi‘ai i kēia ‘aumakua ona, ‘ōlapa ka uila i ka lewa lani a halulu ka honua i ke ōla‘i. ‘A‘ole i li‘uli‘u, ua kū ke kumulā‘au, ‘a‘ole nō ho‘i o kana mai kona nui, ua uhi pa‘apū kona mau lālā iā Kapa‘a holo‘oko‘a, a pouli iho ho‘i ka lā. (Na Hau o Maihi, Iulai 23).

Ma ka wā ao‘o o Kamaakamahi‘ai, ua a‘o ‘o ia i kāna keikikāne, iā Ka‘aeamoku, i ke kāhea ‘ana i kēia lā‘au ‘aumakua o lāua.

5. Ka Pu‘a Niu (Kānepuniu) (‘0 Koeleikani paha kekahi inoa)

Keakaokū

Keawa‘ula laua ‘o Ko‘iahi

Ma muli o ke kā‘ili ‘ia o ka leo o Keakaokū e ka pō, ua kauoha akula ‘o ‘Olopana, kona kūpunakāne, i nā kānaka a pau e ‘imi i kekahi lā‘au e kālai i pu‘a no

kāna mo‘opuna. Ua huli nā kānaka a pau o Ko‘olau i uka, ‘a‘ohe lā‘au maika‘i i loa‘a. Ua hele mai ‘o Keawa‘ula me kāna wahine ‘o Ko‘iahi mai Wai‘anae, he lōpā kuakea lāua, a lawe i kekahi pu‘a i kālai ‘ia me ka niu. I ka hā‘awi ‘ana i kēia pu‘a, ua hā‘awi ‘o ‘Olopana i ka moku ‘o Wai‘anae iā lāua e noho ali‘i ai (Kaualilinoe 1870, Nowemapa 12).

I ka hā‘awi ‘ana a ‘Olopana i kēia pu‘a iā Keakaokū, ua lilo i walea nāna. I kā Keakaokū puhi ‘ana i loko

0    kēia pu‘a i ‘Alele, lohe ‘ia ke kani ma Nu‘uanu a hiki i Kualoa. Hala kekahi wā, a i kā Keakaokū puhi ‘ana i loko o kāna pu‘a, puka mai ka ‘ōlelo maoli. A

1    ka lilo ‘ana aku o kēia pu‘a iā Lanihuli, mau ka ‘ōlelo i puka aku mai loko o ka pu‘a, me he mea lā, ua ho‘okanaka ‘ia, a puka mai ka ‘ōlelo minamina a kēia pu‘a no Keakaokū.

6. Lau ‘ulu a Kameha‘ikana

Keakaoku

Kameha‘ikana

Ua hā‘awi aku ‘o Kāmeha‘ikana, ke kupimahine hānai o Keakaokū, i kēia lau ‘ulu mai kona kino ‘ulu ma mua o kā Keakaokū pi‘i ‘ana i uka, i Nu‘uanu no ka hakakā ‘ana me ka mo‘o ‘o Lanihuli.

Ma ka no‘ono‘o ‘ana a Keakaokū, lilo kēia lau ‘ulu ho‘okahi i ‘ahu lau ‘ulu, a kapa ‘ia ho‘i he kapa lau ‘ulu. A he pale kana kēia ‘ahu lau ‘ulu i nā pō‘ino a pau.

I ka ho‘opā ‘ana i ka waha me kēia lau ‘ulu, mā‘ona ka pōloli. I ka ho‘opā ‘ana i ka pu‘u, kena ka make wai.

7. ‘īkoi Lauoho a Kāmeha‘ikana

Keakaokū

Kāmeha‘ikana

Ua hā‘awi ‘o Kāmeha‘ikana, ‘elua mā‘awe lauoho iā Keakaokū. ‘O ia ka ‘īkoi a Keakaokū i hei ai kona hoa paio ‘o Lanihuli. Na kēia lauoho i unu mai i

kona hoa paio e ‘ekepue i mua o kona alo. A na keia lauoho i ‘imi aku i ka pu‘a i lilo iā Lanihuli (Na Hau o Maihi 1912, Malaki 16).

8. Unahi Maka o Lanihuli (‘Ike Loa me ‘Ike Poko)

Keakaoku

Lanihuli

He unahi kēia o ke ku‘eku‘e maka o Lanihuli. ‘Ula‘ula ka unahi o ke ku‘eku‘e maka ‘ākau, uliuli ka unahi o ke ku‘eku‘e maka hema. I ka ho‘opili ‘ana i ka unahi ‘ula‘ula ‘o ‘Ike Loa i nā maka ‘elua o Keakaokū, hiki iā ia ke ‘ike i nā mea mamao loa, ‘o ia ho‘i i loko o nā ao ‘ōpua o ka lewa a ma waena ho‘i o nā ‘ano‘ano a Makali‘i. A pēlā nō ho‘i ka moana hohonu, i ka pūko‘a a me nā mimilo nui a me nā mimilo iki. I ka ho‘opili ‘ana i ka unahi uliuli ‘o ‘Ike Poko, ahuwale nā mea a pau i kahi pōkole, ahuwale nā mea ‘ekepue. Hā‘awi ‘ia kēia mau imahi ma hope o ka lilo ‘ana ona i kupuna kāne no Keakaokū (ibid., ‘Apelila 13)

9. Lā‘au Hohoa o ka Pu‘u ‘o Makana (‘o Keaumiki lāua ‘o Keaulawe)

Keakaokū

Kamaakamahi ‘ ai

‘0 kēia nā hohoa kuku kapa a nā māhū ‘ai kanaka o Hā‘ena. Kapa ‘ia lāua nā hohoa kupaianaha o ka pu‘u ‘o Makana. A ‘o Keaumiki lāua ‘o Keaulawe paha ko lāua inoa. Na lāua ka ‘ōlelo pinepine ‘ana ‘“ūkēkē” i loko o ka mo‘olelo o Keakaokū. Ua ho‘ouna ‘ia lāua e Kamaakamahi‘ai ma mua o ka hakakā ‘ana a Keakaokū me Lanihuli, a lilo lāua i mau kahu. He mea kupaianaha nō kēia mau hohoa, no ka mea, hiki iā lāua ke lele me he manu lā. A hiki nō ho‘i iā Keakaokū ke kū ma luna o lāua, ho‘okahi wāwae ma kekahi hohoa, a pēlā ka wāwae ‘ē a‘e, a lele akula ‘o Keakaokū (ibid., Malaki 16).

“... mamuli o ko Kamaakamahiai ike ana a hoomaopopo ana, e hele ana kana moopuna leo pahaohao i Kuaihelani a Nuumealani a hoea loa aku i ka lihilihi o ka La no ka imi ana i ka ipu hulu i ke

alo o Hakoilani, ua haawi oia i ke kauoha i ua mau wahi hohoa nei e lilo laua i kiai no ka palama ana ia Keakaoku ma na wahi a pau ana e hele aku ai” (Na Hau o Maihi 1912, Malaki 2).

Ma ka mo‘olelo o Kamaakamahi‘ai ho‘i, ua lilo kēia mau hohoa i kauwā no Kamaakamahi‘ai ma muli o Kūka‘ōhi‘alaka, ‘o ia ke kupuna kāne lā‘au ona, ‘o ke ali‘i ho‘i o nā lā‘au a pau. He hohoa ikaika nō, i ka ho‘opā ‘ana a kekahi keikikāne ali‘i a ‘Olopana i kekahi hohoa, ua loa‘a kona lima i ka wela e pāpa‘a ai kekahi kalo nui nepunepu. Ma hope o ka lilo ‘an ai kauwā no Kamaakamahi‘ai, ua hele aku a pepehi i nā hoa paio māhū ona ‘o Ma‘ioho lāua ‘o Kiaua (Na Hau o Maihi 1910, Iulai 23).

10. Ipu Makani (La‘amaomao)

Paka‘a

Kūapāka‘a

La‘amaomao

I ke ola ‘ana o La‘amaomao, ua lilo nā makani a pau o kēia pae ‘āina i kauwā nāna a ma lalo o kona mana kupaianaha, ua hō‘ili‘ili mai ‘o ia i nā makani a pau i loko o kekahi ipu. Ma hope o kona hala ‘ana, ua ho‘okomo ‘ia kona iwi i loko o ua ipu nei, a kapa ‘ia ‘o ka ipu makani a La‘amaomao. A ili i ka mo‘opuna a La‘amaomao, ‘o La‘amaomao nō ho‘i ka inoa o ia mo‘opuna. Noho ‘o La‘amaomao ka mo‘opuna me Kūanu‘uanu, ‘o ia ke kahu pimahele a Keawenuia‘umi, a hānau ‘o Pāka‘a he keikikāne. Ma mua o kā Pāka‘a ha‘alele ‘ana ma kāna huaka‘i ‘imi makuakāne, ua hā‘awi ‘o La‘amaomao i ua ipu makani nei i kāna keikikāne, iā Pāka‘a (Nakuina 1991, ‘ao‘ao 20).

‘0 kēia ipu, he wahi ipu hōkeo ‘u‘uku a nemonemo maika‘i i ulana ‘ia a pa‘a i ka ‘ie a ua pa‘a nō ho‘i ‘o luna i ke po‘i. He hōkeo hiki ke pa‘a i ka lima

ho‘okahi. Mālama ‘ia kēia ipu makani i loko o kekahi ipu nui ma ka hale o La‘amaomao (ibid.).

I ka wehe ‘ana i ke po‘i o ua ipu makani nei, a kaukau kekahi mamo a La‘amaomao e kāhea i nā makani, ‘o ka pā maila nō ia o ka makani. ‘O kekahi hana ho‘okalakupua ‘ē a‘e o kēia ipu makani nei, hiki ke ho‘okomo i nā mea like ‘ole i loko, ‘oi aku ka nui ma mua o ko ka ipu, e la‘a ke kānoa, ka pū‘awa, ka hoe, ka malo, a ma ka wā like, aia nō ho‘i nā iwi o La‘amaomao i loko (ibid., ‘ao‘ao 84).

11. Ka hokeo ho‘opapa (Lonoāipu)

Kalapana

Halepaki

‘0 kēia ka ipu ho‘opāpā i ho‘omākaukau ‘ia e ka makuahine o Kalapana, e Halepākī, ma mua o kā Kalapana huaka‘i ho‘opāpā i ka mokupimi ‘o Kaua‘i. Ua ho‘ō ‘ia ihola nā mea ho‘opāpā like ‘ole i loko o kēia hōkeo (Nakuina 1902, ‘ao‘ao 14).

Ma kēia huaka‘i ho‘opāpā, nui ‘ino‘ino nā mea a Kalapana i unuhi ai mai loko mai o kēia ipu, a he keiki wale nō ‘o ia ma ia manawa. ‘Ano like paha me ka hana a ka ipu makani a La‘amaomao. Eia kekahi mau mea i unuhi ‘ia: ‘o ka ‘ai, ‘o ka i‘a, ka laulau ‘īlio, ka ‘aunaki, ka ‘aulima, nā pōhaku no ke ku‘i imu, ka wāhie, ke kapa moe, a nui hou a‘e nā mea i unuhi ‘ia.

12. Nā Pua Kaukolo o Mehani (Kanikawī me Kanikawā)

Haumea

*Kamo ‘ oinanea?

‘0 kēia nā pua a Haumea, ‘o ia ho‘i ‘o Papahānaumoku i lapa‘au aku ai i ke ali‘iwahine a ‘Olopana i ka wā hānau keiki. Kau kēia mau pua i luna o ka lā‘au ho‘ohānau keiki āna e hāpai ai, kapa ‘ia ‘o Kalauokekāhuli, a ‘o Kamaunuhalaikaipo kekahi inoa ‘ē a‘e (Poepoe 1906, Iune 1). ‘A‘ole na‘e i wehewehe ‘ia i loko o kēia mo‘olelo i kahi e loa‘a ai kēia lā‘au ho‘ohānau a me nā pua kaukolo.

Eia nō na‘e kekahi ‘ōlelo ma ka mo‘olelo o Keaomelemele. ‘O kēia ka ‘ōlelo a Waka i kāna hānai, iā Paliuli, “...A o na laau au i ike aku la elua e ku ana mahai o ua kiowai la me ko laua mau pua ulaula a melemele kekahi, o Kanikawi ka inoa o kekahi, a o Kanikawa ka inoa o kekahi pua. O na kino ia o ko kupunawahine o Kamooinanea” (Manu 1885, Mei 30)

13. Ka Lā‘au Pi‘i Ona a ka I‘a (Mākālei; Mākāleiau o La‘ila‘ikalani)

(Kalauokekāhuli; Kamaunuhalaikaipo [Ka Mo‘olelo Hawai‘i Kahiko na Poepoe])

Kamo‘oinanea

Waka

Haumea

Nī‘ula

Kahinihini‘ula

La‘ila‘i

‘0 kēia ka lā‘au i ‘ike ‘ia i ka mo‘olelo o Mākālei, ka mo‘olelo o Keaomelemele, a me ka mo‘olelo o Papa me Wākea. Wehewehe ‘oko‘a ‘ia kēia lā‘au ma ka mokuna ‘ekolu.

He mana ko kēia lā‘au e ‘ume‘ume i ka i‘a e hahai i kēia lā‘au. ‘O kekahi mana ho‘okalakupua ‘ē a‘e o kēia lā‘au, hiki ke ho‘ololi i ke kino o Haumea i wahine ‘ōpiopio, ‘a‘ole i lo‘u iho ke ku‘emaka pali. A he mana nō ho‘i i ka ho‘ohāpai ‘ana me ka ho‘ohānau ‘ana i nā wāhine (Keko‘owai 1922, Ianuali 12).

I ka hā‘awi ‘ana a NPula i kēia lā‘au iā Kahinihini‘ula, ‘ōlelo ‘o ia “Eia ko kupunawahine e paa oe iaia i ko lima, mai opea oe iaia ma hope o ko kua, mai kookoo oe i lalo o ka lepo, hii no oe iaia ma mua o ko alo ahiki oe i KawainuL.Mai hookuu oe i ko laau ilalo, paa malie no oe i ko lima; ku no oe iluna, kahea ae oe ia’u ahiki mai au a paa ka laau i kuu lima, alaila noa oe, a na’u ka hana i koe; nolaila, malama i ka olelo a o ke kapu hoi o ko Kapuai akua” (ibid, Ianuali 20). ‘0 ia kupunahine ‘o La‘ila‘i.

Ma ka mo‘olelo o Keaomelemele ho‘i, ua ki‘i mai ‘o Kamo‘oinanea i kēia lā‘au ‘o Mākālei mai Nu‘umealani. A hā‘awi ‘ia iā Waka no ka hānai ‘ana iā Paliuli. Hā‘awi pū ‘ia ‘o Kalālāikawai, he lā‘au ‘ē a‘e no Nu‘umealani (Manu 1884, Kepakemapa 27).

14. Ka La‘au Ho‘omo‘a ‘Ai (Kalālāikawai)

Waka

Kamo‘oinanea

Ua ho‘ouna pū ‘ia kēia lā‘au iā Waka ma ka mokupuni ‘o Hawai‘i no ka hānai ‘ana iā Paliuli. A e like me ka lā‘au ‘o Mākālei, ua ki‘i ‘ia mai Nu‘umealani. ‘0 ka hana a kēia lā‘au ka ho‘omo‘a ‘ana i nā mea ‘ai a pau. “a no ia laau laau hoi ka olelo ia ana ‘o Kalalaiwai la kuua mai’” a kūkulu ‘ia i waenakonu o kekahi ki‘owai me Mākālei (ibid.).

15. Ka Ipu Hōkeo ‘Iewe; Ka ‘Iewe o Kalaunioniolo (Kapaiakinilau; Kuhelani; Laukapalili)

Kahinihini‘ula

Haumea

‘A‘ole i wehewehe nui ‘ia ke kumu o kēia ipu hōkeo, akā ‘o ia nō ka ‘iewe o Kalaunioniolo (Keko‘owai 1922, Kēkēmapa 14). He ipu kēia i hā‘awi ‘ia e Haumea ma ka huaka‘i a Kahinihini‘ula.

“...Na ia la ka olelo, he hooko ka Haipu, me ke kahea ana iho ma ka waha o ka ipu, ‘e Laukapalili e, i malumalu no ko pulapula no ka niau ula i ka piko o Lailai ka lani.’ O ka wa no ia i nee ae ai o kahi hokeo uuku i ka nui, a lilo aela i po’i pohue, a kuapo’i iho la o Haipu maluna o Kahinihiniula, a nalowale, ia wa i hoi ae ai kahi hokeo a kona kulana mua, me ke omo ana aku ia Kahinihiniula i loko o kona poli.

I ka ike ana o kona mau hoa, ua nalo ka laua hoahele iloko o ke kapa ia Kinilau o ko laua wa no ia i hehi aku ai i na papa me ko laua muu kapuai, me ka hopu ana iho i ka ipu hokeo a paa i ka lima, a lele aku la no ka aina i kapaia ka inoa o Upolu” (ibid.).

16. Ka Ipu o ka ‘Ike (Laukapalili)

La‘ieikawai

Laukiele‘ula

‘A‘ole i hānai ‘o Laukiele‘ula iā Lā‘ieikawai, ‘o ka makuahūnōwai wahine nō na‘e ‘o ia o Lā‘ieikawai i ka hō‘ao ‘ana iā Ka‘ōnohiokalā. ‘A‘ole maopopo inā like kēia ipu me ka ipu i loko o ka mo‘olelo o Mākālei. ‘O ia paha, ‘a‘ole paha.

I ka ha‘oha‘o ‘ana o Lā‘ieikawai i ka hele lō‘ihi ‘ana a kāna kāne ‘o Ka‘ōnohiokalā, ua hala ho‘okahi makahiki, ‘a‘ole ‘o ia i ho‘i mai, no laila, ua hele ‘o Lā‘ieikawai i mua o ka makuahūnōwai kāne no ke kōkua. ‘A‘ole i hā‘awi ‘ia kēia ipu iā Lā‘ieikawai, akā ua ho‘ohana ‘ia i ka ‘ike ‘ana i ka hana a kāna kāne i kāna hele lō‘ihi ‘ana.

“A i kou hiki ‘ana i kahi o ua ipu lā e kū ana, wehe a‘e ‘oe i ke po‘i, a laila ho‘okomo iho ‘oe i ko po‘o i ka waha o ua ipu la, a laila kāhea iho ‘oe ma ka inoa o ua ipu lā, “E Laukapalili ē, hō mai ka ‘ike. A laila loa‘a iā ‘oe e ka ‘ike e hiki iā ‘oe ke ‘ike aku i kou kaikaina a me nā mea a pau o lalo” (Hale‘ole, ‘ao‘ao 187).

17. KaNao Ho‘opa‘i; Ka Lā‘au a Kawelo (Ku‘ika‘a)

Kawelo

Mālaiakalani

‘0 Ku‘ika‘a ka lā‘au a Kawelo i hā‘awi ‘ia e kona makuahine, ‘o Mālaiakalani. Kapa ‘ia kēia lā‘au he nao ho‘opa‘i (Ho‘oulumāhiehie 2009, ‘ao‘ao 185). I ka hao ‘ana i kēia lā‘au, pā mai kekahi makani puahiohio a lū helele‘i ‘ana i ka lau o nā lā‘au a mōkākī i lalo, a pēlā nō ho‘i ka helele‘i a ahu mōkākī o nā kānaka a pau i ka make i ka lā‘au pālau a ua Kawelo nei (ibid, ‘ao‘ao 305).

‘A‘ole i wehewehe ‘ia ka hā‘awi ‘ana i kēia lā‘au, akā ua ‘ōlelo ‘ia he lā‘au na kona makuahine, ‘a‘ole i ha‘alele pū ka makuahine iā Kaua‘i. ‘O Kahuelokū

paha ka mea i ho‘omana ai i kēia lā‘au i ka wā kaua. ‘0 Kahuelokū ke kaikua‘ana ‘iole o Kawelo, akā, me he mea lā, ‘o ia no kekahi akua o Kawelo.

18. Ka La‘au Palau (Hiliamai‘a)

Palila

Lupea

Ma ka mo‘olelo o Palila i kākau ‘ia e H. W. Puakalo, ‘o Hiliamai‘a ka inoa o kēia lā‘au. A i ka mo‘olelo ho‘i ma kā Fonaka puke, ‘o Huliamahi ka inoa.

‘0 Lupea ka mea i hā‘awi i kēia lā‘au iā Palila. ‘0 ia kona makuahine. He lā‘au hau kēia. I ka hakakā ‘ana a Palila, ua paha a‘e ‘o ia i kāna lā‘au pālau, “E Hiliamaia, i keia la, e like auanei na koa a me na alii o kona me ka laau laau maloo, aia a pa ia e ka makani nui waiho mokaki ilalo, pela no auanei e haula a make ai na koa a me ko lakou mau alihikaua a me na alii makee, Lapaku, aluna lima nui i ka aina o kuu makuakane” (Puakalo 1905, Pepeluali 4,

1905).

19. Ka ‘Aunaki a me ka ‘Aulima a Lonomākua

Lonomākua

???

‘A‘ole nō i wehewehe nui ‘ia kēia ‘aunaki a me kēia ‘aulima. Me he mea lā na‘e, he mea kapu kēia mau mea no Lonomakua. I ke kāhea ‘ana a Pele iā Kamohoali‘i, ua iho mai ‘o ia me kēia ‘aunaki a me kēia ‘aulima i wahī ‘ia i ka lauoho. He mea ko‘iko‘i paha kēia i ka mālama ‘ana i ke kapu o kēia mau mea hi‘a ahi (Niuhelewai 1891, Iulai 8).

20. Ka Ipu a Lonomakua a me ka Ulili a Lonoikamakahiki

???

???

‘A‘ole i wehewehe kēia mau mea, akā kohu mea kupua ma ke ‘ano he mea ho‘okalakupua. ‘Ike ‘ia ma kekahi ‘atikala, “Hawaii No Ka Oi” ma ka nupepa Ka Leo o ka Lahui (1895, Mei 28).

96


Keakaokū me kāna pū% ke kapa lau 6ulu, a me ka lauoho a Kāmeha£ikana, nā hohoa o ka pu6u o Makana, nā unahi maka o Lanihuli.



Kalihilihiānuenue ma kā Keakaokū huaka6i

98


Kūka6ō6ō (Kūka6ōhi6alaka) me Kamaakamahi6ai

99


Ka Ipu Makani a La‘amaomao



Ka Pā6ū o Hi6iaka



Rata me Hinetūahoana



102


Mākālei me Kahinihini6ula


103


Pu6ukapele; Kā Māui Hakakā 6ana me Ka6ehunuiamanu6a



104

Papa Kumole

Aehi, William C. [Luna Ho‘oponopono] (1884, Pepeluali 2) “He Moolelo KaulanaNo Maui! Ka Eueu Nana i Uhaki Ke Kukuna o Ka La i Haehae; Ke Kupueu Nana i Hi‘ahi‘a Ke Poo o Ka Manu Alae.” Ke Ola o Hawaii, ‘ao‘ao 4.

Aehi, William C. [Luna Ho‘oponopono] (1884, Pepeluali 9) “He Moolelo KaulanaNo Maui! Ka Eueu Nana i Uhaki Ke Kukuna o Ka La i Haehae; Ke Kupueu Nana i Hi‘ahi‘a Ke Poo o Ka Manu Alae.” Ke Ola o Hawaii, ‘ao‘ao 1.

Aehi, William C. [Luna Ho‘oponopono] (1884, Malaki 29) “He Moolelo KaulanaNo Maui! Ka Eueu Nana i Uhaki Ke Kukuna o Ka La i Haehae; Ke Kupueu Nana i Hi‘ahi‘a Ke Poo o Ka Manu Alae.” Ke Ola o Hawaii, ‘ao‘ao 4.

Aehi, William C. [LunaHo‘oponopono] (1884, ‘Apelila 12) “He Moolelo KaulanaNo Maui! Ka Eueu Nana i Uhaki Ke Kukuna o Ka La i Haehae; Ke Kupueu Nana i Hi‘ahi‘a Ke Poo o Ka Manu Alae.” Ke Ola o Hawaii, ‘ao‘ao 4.

Baker, Kaliko. (2015) “Constructing Kanaka Maoli Identity through Narrative: A Glimpse into Native Hawaiian Narratives.” Narrative andIdentity Construction in the Pacific Islands, edited by Farzana Gounder, John Benjamins Publishing Company.

Basham, Leilani. (2010) “Ka Lāhui Hawai‘i: He Mo‘olelo, He ‘Āina, He Loina, a He Ea Kākou.” Hūlili: Multidiciplinary Research on Hawaiian Well-Being, vol. 6.

Beckwith, M. W. (1922). Hawaiian Riddling. American Anthropologist, 24 (3), ‘ao‘ao 311-331.

Chen, Pei-Ju, Hiroko Awata, Atsuko Matsushita, En-Cheng Yang, and Kentaro Arikawa. (2016) “Extreme Spectral Richness in the Eye of the Common Bluebottle Butterfly, Graphium Sarpedon.” Frontiers in Ecology and Evolution 4 (18).

Desha, Stephen Langhem. (1996) He Mo ‘olelo Ka ‘ao no Kekūhaupi ‘o: Ke Koa Kaulana o Ke Au o Kamehameha Ka Nui. Ho‘oponopono ‘ia e Lōkahi Antonio. Vol. 1. 2 vols. Hilo, Hawai‘i: Hale Kuamo‘o.

Dibble, Sheldon. (2005) Ka Mooolelo Hawaii: The History ofHawaii. Hawaiian Historical Society.

Fomander, Abraham. (1916) Fornander Collection of Hawaiian Antiquities and Folk-Lore, unuhi ‘ia e Thomas G. Thmm, vol. 4, Bishop Museum Press.

Handy, E. S. Craighill, and Mary Kawena Pukui. (1972) The Polynesian Family System in Ka- ‘u, Hawai ‘i. Charles E. Tuttle Company.

Ho‘oulumāhiehie. (2006) Ka Mo‘olelo o Hi‘iakaikapoliopele. Ho‘oponopono ‘ia e M. Puakea Nogelmeier, Awaiaulu Press.

105

Ho‘oulumahiehie. (2009) Ka Mo ‘olelo Hiwahiwa o Kawelo. Ho‘oponopono ‘ia e Hiapo K. Perreira. Honolulu, HI: Bishop Museum Press.

Kaawa, P. W. (1865, Mei 4) “Ka Hoomana Kahiko: Helu 16: Na Kupua Kahiko o Hawaii Nei.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 1.

Kaawa, P. W. (1865, Kepakemapa 23) “Ka Hoomana Kahiko: Helu 31: Na Kuauhau, na Hakumele, na Haku moolelo, a me na Kaao” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 1.

Kamakau, Samuel Mānaiakalani. (1870, Nowemapa 10) “Ka Moolelo Hawaii.” KeAu Okoa, ‘ao‘ao 1.

Kamakau, Samuel Mānaiakalani. (1870, Nowemapa 17) “Ka Moolelo Hawaii.” Ke Au Okoa, ‘ao‘ao 1.

Kamakau, Samuel Mānaiakalani. (1870, Kēkēmapa 1) “Ka Moolelo Hawaii.” KeAu Okoa, ‘ao‘ao 1.

Kamakau, Samuel Mānaiakalani. (1996) Ke Kumu Aupuni. Ho‘oponopono ‘ia e M. Puakea Nogelmeier. Honolulu HI: ‘Ahahui ‘Ōlelo Hawai‘i.

Kaualilinoe. (1870, Iune 25) “Ka Moolelo no Kamaakamahiai: KaNiuhi Ai Humuhumu o

Kahului i Maui, Ke Puhi Nau Okaoka Hoi o Kona Mau La Koa, Kahiluhilu Hoi o Kona Wa Ui.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 1.

Kaualilinoe. (1870, Iulai 9) “Ka Moolelo no Kamaakamahiai: Ka Niuhi Ai Humuhumu o

Kahului i Maui, Ke Puhi Nau Okaoka Hoi o Kona Mau La Koa, Kahiluhilu Hoi o Kona Wa Ui.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kaualilinoe. (1870, ‘Aukake 6) “Ka Moolelo no Kamaakamahiai: KaNiuhi Ai Humuhumu o Kahului i Maui, Ke Puhi Nau Okaoka Hoi o Kona Mau La Koa, Kahiluhilu Hoi o Kona Wa Ui.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kaualilinoe. (1870, Kepakemapa 24) “Ka Moolelo no Kamaakamahiai: KaNiuhi Ai Humuhumu o Kahului i Maui, Ke Puhi Nau Okaoka Hoi o Kona Mau La Koa, Kahiluhilu Hoi o Kona Wa Ui.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kawa, Wille Sepe Jr. (1887, Ianuali 29) “He Mo‘olelo no Lonoikamakahiki: Ka Pua Kiekie na Kalani. Ke Alii Nui o Hawaii.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kawa, Wille Sepe. Jr. (1887, Pepeluali 12) “He Mo‘olelo no Lonoikamakahiki: Ka Pua Kiekie na Kalani. Ke Alii Nui o Hawaii.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kawa, Wille Sepe. Jr. (1887, Mei 7) “He Mo‘olelo no Lonoikamakahiki: Ka Pua Kiekie na Kalani. Ke Alii Nui o Hawaii.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

106

Kawa, Wille Sepe. Jr. (1887, Mei 14) “He Mo‘olelo no Lonoikamakahiki: Ka Pua Kiekie na Kalani. Ke Alii Nui o Hawaii.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Kekoowai, Samuel. K. (1922, Ianuali 13) “Makalei, Ka Laau Pii Ona a Ka I’a o Moa-Ula-Nui-Akea i Kaulana; He Moolelo Kahiko No Ka Huli Koolau o Kailua Ame Waimanalo, Ka Nanea o Ke Au o Ka Manawa.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 2.

Kekoowai, Samuel. K. (1922, Ianuali 20) “Makalei, Ka Laau Pii Ona a Ka I’a o Moa-Ula-Nui-Akea i Kaulana; He Moolelo Kahiko No Ka Huli Koolau o Kailua Ame Waimanalo, Ka Nanea o Ke Au o Ka Manawa.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 5.

Kekoowai, Samuel. K. (1923, Ianuali 25) “Makalei, Ka Laau Pii Ona a Ka I’a o Moa-Ula-Nui-Akea i Kaulana; He Moolelo Kahiko No Ka Huli Koolau o Kailua Ame Waimanalo, Ka Nanea o Ke Au o Ka Manawa.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 7.

Kelsey, Theodore. (1929, Kepakemapa 26) “He Mele Pule No Na Waa a Kana: No Ka Moolelo

0    Kana ame Niheu: Buke IV a Fomander, Mahele III.” Ke Alakai o Hawaii, ‘ao‘ao 4.

Rrug, Gary Sherwood Kalehua. (2014, Mei) He Ha ‘awina Ka Mo ‘olelo: No Ka Ho ‘okahua ‘Ana

1    Nā Ha ‘awina Kaiapuni Ma Luna o Ka ‘Ike Kū ‘auhau o Nā Mo ‘olelo Kupuna. University of Hawai‘i at Mānoa.

Malory, Thomas. (1906) Le Morte D Arthur. Ho‘oponopono ‘ia e Emest Rhys. Vol. 1. 2 vols. London, England: J. M. Dent & Sons Ltd.

Manu, Moses. (1884, Kepakemapa 27) “He Moolelo Kaao No Keaomelemele: Ka Pua Nani Iuiu o Kealohilani, Kahiapaiole Nuumealani a Me Kuaihelani; Ka Mea Nana i Uneune Ia Konahuanui a Kaawale o Waolani Ka Aina o Ka Poe Eepa a Pau i Noho Ai.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 1.

Manu, Moses. (1885, Mei 30) “He Moolelo Kaao No Keaomelemele: Ka Pua Nani Iuiu o Kealohilani, Kahiapaiole Nuumealani a Me Kuaihelani; Ka Mea Nana i Uneune Ia Konahuanui a Kaawale o Waolani Ka Aina o Ka Poe Eepa a Pau i Noho Ai.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 1.

Manu, Moses. (1899, Mei 20) “He Moolelo Kaao Hawaii no ke Kaua Nui Weliweli Mawaena o Pele-keahialoa me Waka-Keakaikawai: He mau kupua Wahine Ka‘eae‘a.” Ka Loea Kalaiaina, ‘ao‘ao 4.

Manu, Moses. (1899, ‘Aukake 19) “He Moolelo Kaao Hawaii no ke Kaua Nui Weliweli

Mawaena o Pele-keahialoa me Waka-Keakaikawai: He mau kupua Wahine Ka‘eae‘a.”

Ka Loea Kalaiaina, ‘ao‘ao 1.

Manu, Moses. (1899, ‘Aukake 26) “He Moolelo Kaao Hawaii no ke Kaua Nui Weliweli

Mawaena o Pele-keahialoa me Waka-Keakaikawai: He mau kupua Wahine Ka‘eae‘a.” Ka Loea Kalaiaina, ‘ao‘ao 1.

107

Manu, Moses. (1899, Kepakemapa 16). “He Moolelo Kaao Hawaii no ke Kaua Nui Weliweli Mawaena o Pele-keahialoa me Waka-Keakaikawai: He mau kupua Wahine Ka‘eae‘a.” Ka Loea Kalaiaina, ‘ao‘ao 1.

Mea Unvihi Moolelo. (1891, Ivine 15) “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka

Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 1.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iune 17). “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka

Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 3.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iune 23) “He Molelo Ka‘ao no Kamapuaa: Ke Keiki Puaa a

Kahikiula me Hina, Ka Moopuna Puaa a Kamaunuaniho, Ka Hoa Paio Hoi o Pele, Ka Wahine o ka Lua i Kilauea, A Hala Loa Aku i na Kupuna o Kukulu o Kahiki.” Ka Leo o kaLahui, ‘ao‘ao 4.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iune 26) “He Molelo Ka‘ao no Kamapuaa: Ke Keiki Puaa a

Kahikiula me Hina, Ka Moopuna Puaa a Kamaunuaniho, Ka Hoa Paio Hoi o Pele, Ka Wahine o ka Lua i Kilauea, A Hala Loa Aku i na Kupuna o Kukulu o Kahiki.” Ka Leo o kaLahui, ‘ao‘ao 4.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iulai 2) “He Molelo Ka‘ao no Kamapuaa: Ke Keiki Puaa a

Kahikiula me Hina, Ka Moopuna Puaa a Kamaunuaniho, Ka Hoa Paio Hoi o Pele, Ka Wahine o ka Lua i Kilauea, A Hala Loa Aku i na Kupuna o Kukulu o Kahiki.” Ka Leo o kaLahui, ‘ao‘ao 4.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iulai 8) “He Molelo Ka‘ao no Kamapuaa: Ke Keiki Puaa a

Kahikiula me Hina, Ka Moopuna Puaa a Kamaunuaniho, Ka Hoa Paio Hoi o Pele, Ka Wahine o ka Lua i Kilauea, A Hala Loa Aku i na Kupuna o Kukulu o Kahiki.” Ka Leo o kaLahui, ‘ao‘ao 4.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iulai 14) “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka

Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 1.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iulai 24) “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka

Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 1.

Mea Unuhi Moolelo. (1891, Iulai 26) “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka

Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 1.

108

Mea Unuhi Moolelo. (1891, ‘Aukake 5) “He Moolelo Kaao no Kana: Ke Ahi Kanana, Ka Hiapaiole, Ka Moopuna a Uli, Ka Mea Nana i Hoohiolo o Haupukele Ka Puu Kaua i Molokai.” Ka Leo o Ka Lahui, ‘ao‘ao 1.

Na Hau o Maihi. (1909, Kēkēmapa 25) “Moolelo Hoonaue Puuwai no Kama a ka Mahiai: Ka Hiapaiole o Ka Ikaika o Ke Kai Huki Hee Nehu o Kahului.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 4.

Na Hau o Maihi. (1910, Iulai 23) “Moolelo Hoonaue Puuwai no Kama a ka Mahiai: Ka

Hiapaiole o Ka Ikaika o Ke Kai Huki Hee Nehu o Kahului.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1911, Kepakemapa 2) “Moolelo Hoonaue Puuwai no Kama a ka Mahiai: Ka Hiapaiole o Ka Ikaika o Ke Kai Huki Hee Nehu o Kahului.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1911, Nowemapa 4) “Moolelo Hoonaue Puuwai no Kama a ka Mahiai: Ka Hiapaiole o Ka Ikaika o Ke Kai Huki Hee Nehu o Kahului.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1912, Malaki 16) “Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku Ka Moopuna Leo Ole a Kamakamahiai a O Ke Koa Nana i Wehe i Na Pu Kaula a Makalii.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1912, ‘Apelila 20) “Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku Ka Moopuna

Leo Ole a Kamakamahiai a O Ke Koa Nana i Wehe i Na Pu Kaula a Makalii.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1912, Mei 11) “Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku Ka Moopuna Leo

Ole a Kamakamahiai a O Ke Koa Nana i Wehe i Na Pu Kaula a Makalii.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1912, ‘Aukake 3) “Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku Ka Moopuna Leo Ole a Kamakamahiai a O Ke Koa Nana i Wehe i Na Pu Kaula a Makalii.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Na Hau o Maihi. (1912, ‘Aukake 31) “Ka Moolelo Hooni Puuwai no Keakaoku Ka Moopuna Leo Ole a Kamakamahiai a O Ke Koa Nana i Wehe i Na Pu Kaula a Makalii.” Ke Aloha Aina, ‘ao‘ao 3.

Nakuina, Moses K. (1902) Moolelo Hawaii o Kalapana: Ke Keiki Hoopa-pa.

Nakuina, Moses K. (1991) Moolelo Hawaii o Pakaa a me Ku-a-Pakaa. Kalamakū Press.

Poepoe, Joseph Moku‘ohai. (1906, Pepeluali 1) Ka Moolelo Hawaii Kahiko. Ka Na ‘i Aupuni, ‘ao‘ao 1.

Poepoe, Joseph Moku‘ōhai. (1906, Malaki 16) “Ka Moolelo Hawaii Kahiko: Mokuna II: Ka Manao o ka Poe Kahiko no ke Kumu Mua o ko Hawaii nei Lahuikanaka.” Ka Na ‘i Aupuni, ‘ao‘ao 1.

109

Poepoe, Joseph Moku‘ōhai. (1906, Mei 18) “Moolelo Hawaii Kahiko: Mokuna III: Ka Mo‘olelo o ko Wakea ma Noho ana ma Kalihi-Ka Loaa ana o ke Akua Ulu o Kamehaikana.” Ka Na‘i Aupuni, ‘ao‘ao 1.

Poepoe, Joseph Moku‘ōhai. (1906, Iune 1) “Moolelo Hawaii Kahiko: Mokuna III: Ka Mo‘olelo o ko Wakea ma Noho ana ma Kalihi-Ka Loaa ana o ke Akua Ulu o Kamehaikana.” Ka Na‘i Aupuni,‘ao‘ao 1.

Poepoe, Joseph Moku‘ōhai. (1906, Iune 8) “Moolelo Hawaii Kahiko: Mokuna III: Ka Mo‘olelo o ko Wakea ma Noho ana ma Kalihi-Ka Loaa ana o ke Akua Ulu o Kamehaikana.” Ka Na‘i Aupuni, ‘ao‘ao 1.

Poepoe, Joseph Moku‘ōhai. (1906, ‘Aukake 7) “Ka Moolelo Hawaii Kahiko: Mokuna III; Ka Moolelo o ko Wakea ma Noho ana ma Kalihi—Ka loaa ana o ke Akua Ulu o Kamehaikana.” Ka Na ‘i Aupuni, ‘ao‘ao 1.

Puaaloa. (1863, Iune 27) “Ka Moolelo o Maui.” Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 3.

Pukui, Mary Kawena. (1972) Nānā i Ke Kumu (Vol. 1). Honolulu, HI: Hui Hānai.

Pukui, Mary Kawena. (1983) ‘Ōlelo No ‘eau: Hawaiian Proverbs & Poetical Sayings. Honolulu, Hawai‘i: Bishop Museum Press.

Pukui, Mary Kawena, and Samuel H. Elbert. (1986) Hawaiian Dictionary: Hawaiian-English English-Hawaiian. Revised and Enlarged Edition, University of Hawaii Press.

Pukui, Mary Kawena. (1995) Folktales of Hawai ‘i: He Mau Ka ‘ao Hawai ‘i. Honolulu: Bishop Museum Press.

Silva, Noenoe K. (2004, ‘Okakopa 1) “I Kū Mau Mau: How Kānaka Maoli Tried to Sustain

Nahonal Identity Within the United States Political System.” American Studies, vol. 45, no. 3, ‘ao‘ao 9-33.

Tengan, Ty P. Kawika, me Matt Tomlinson. (2016) New Mana: Transformations ofa Classic Concept in Pacific Languages and Cultures. ANU Press.

Tregear, Edward. (2014) The Māori-Polynesian Comparative Dictionary. ‘Ai Pōhaku Press: Honolulu, Hawai‘i.

Whitney, Henry M. (1861, ‘Okakopa 1) “No Keia Pepa Hou. He Pepa Ku i Ka Wa!.” Ka Nupepa Kuokoa, ‘ao‘ao 4.

Wong, Kerry. (1999, Malaki) “The Revitalization of Hawaiian.” Anthropology & Education Quarterly, vol. 30, no. 1.

Wong, Kerry, and Ron Solis. (2009, ‘Apelila) Ka Unuhi a Me Ka Ho'oke: A Critique of

110


Translation in a Language Revitalization Context.

Wu, Cheng’en. (2012) The Joumey to the West. Unuhi a ho’oponopono ‘ia e Anthony C. Yu. Vol. 1. 4 vols. Chicago, IL: University of Chicago Press.

1

‘Ike ‘ia ma ka puke Mooolelo Hawaii na Sheldon Dibble, “No ka naaupo loa a ma ka wahahee wale o ko onei poe kahiko, olelo lakou, ua hanau maoli mai no keia pae aina, na Wakea laua o Papa, e like me ka hanau keiki ana” (‘ao‘ao 2), a me kā Henery Whitney kauleo ‘ana i nā kānaka e huli kua i ka ‘ike Hawai‘i no ke a‘o ‘ana i ka ‘ike na‘auao o ka ‘āina ‘ē, ma kāna kākau ‘ana i Ka Nupepa Kuokoa, “Aole anei i puka mai ka malamalama o ka la e imi ai kakou i na mea naauao mai Kahiki mai, a e ao ia ai hoi i na oihana o na aina naauao” (Whitney, 1861).

2

Mahalo nui e Kumu Kekeha Solis i ka hō‘ike ‘ana mai i kēia mo'olelo o Maui. ‘A‘ole i ho‘ouka ‘ia kēia nūpepa mapapakilodatabase.com, a i ‘ole ma nupepa.org. E ho‘ā‘o ana au e ho‘oka‘a i kēia mo‘olelo ma ke kaiāulu. No ka loa‘a ‘ana o kēia mo‘olelo, aia ma ka lipine ma ka waihona puke ‘o Hamihon ma ke kula nui o Hawai‘i. Eia mai ka helu o ka lipine: S90139. Ho‘omaka ma Pepeluali 2, 1884 a ‘o ‘Apelila 19 ka pukana hope. ‘A‘ole na‘e i pau i ke kākau ‘ia ma ka nūpepa. Akā he mo‘olelo kēia i hoihoi a ka launa ‘ole. He mana mo‘olelo no ka mokupuni ‘o Hawai‘i. ‘O ka mea ‘ano ‘āpiki na‘e, ‘upu mai kekahi kanaka i loko o ka mo'olelo, ‘o Mr. Li kona inoa. ‘A‘ole maopopo ia‘u ka mana‘o o ka mea kākau e pili ana i kēia kanaka ‘o Mr. Li, malia paha he hua‘ōlelo Hawai‘i ia ‘o lī; ma waho na‘e o kēlā, he mo‘olelo maiau nō ia, nui nō ka waiwai.

3

   He papahana kēia e kāko'o i nā ‘ōpio Hawai‘i a me ka lāhui Hawai‘i i ka ho‘opa‘a ‘ana i ke kahua ‘ike Hawai‘i ma o ka ‘ōlelo Hawai‘i, nā mo‘olelo Hawai‘i a me nā mana‘o polhika o kēia wā.

4

   ‘A‘ole paha nui nā kānaka o kēia wā i lohe mua i kēia inoa a kama‘āina ho‘i i kēia kanaka. ‘Oiai he inoa Pākē kēia, he kū‘auhau Hawai‘i nō ko Aehi. Hānau ‘ia ma Kohala i ka makahiki 1858. He luna kānāwai ‘o ia i ke aupuni o Hawai‘i, a he luna ho‘oponopono ‘o ia no ka nupepa Ke Ola o Hawaii.

5

“By the narrator publishing this historical account and the audience taking in its contents, the audience relates to Kamapua‘a as a Kanaka Maoli. Henee, the Kanaka Maoli audience knows that too, similar to Kamapua‘a, are the sums of their ancestors and have the mana ‘power’ to eall them by their names and invoce their assistance when needed...In holding on to narratives such as those about Kamapua‘a, we Kanaka Maoli leam about who are were, who we are, and who we ean be.    ”

6

Ma kahi paha o 2,400 kapua'i i ke ana ‘ana ma ke ‘ano o kēia wā. ‘O ka lau, he 400. A ‘eono paha kapua‘i o kekahi anana ma‘amau o ka wā kahiko.

7

Ma ka puke Nānā i ke kumu, ka helu mua, wehewehe ‘ia ka loina kahiko o ka ho‘opunahele ‘ana i ke keiki. ‘O ka mea ma‘amau, ‘o ka hiapo nō ka punahele i hā‘awi ‘ia i nā kūpuna no ka hānai ‘ana. Akā, i kekahi mau manawa, ‘o ka punahele ke keiki kūikawā, a i ‘ole ke keiki i ‘ike ‘ia he keiki kūikawā ma kona wā hānau. A ‘o ke kuleana o ka punahele ka mālama ‘ana i ka ‘ike o ka ‘ohana, e la‘a nā loina, ka mo‘okū‘auhau, nā oli, a me nā mo‘olelo, a ‘o ka mālama pono ‘ana no ka ho‘omau ‘ana i ia ‘ike ma ka ‘ohana me nā hanauna e hiki mai ana (Pukui, 1972, ‘ao‘ao 189).

8

Ma ka mo‘olelo o Kū me ka loa‘a ‘ana o ka ‘ulu, ua hiki mai ka wā wī. Ma ia wā, e ola ana ‘o Kū ma ke ‘ano he kanaka, a no ka loa‘a ‘ana o ka ‘ai ma ia wā wī, ua kū ‘o ia ma kona po‘o a iho i loko o ka honua. Ma ia wā i nalowale ai ‘o Kū, ua ulu mai ke kumu ‘ulu mua loa o Hawai‘i nei, wahi a kēia mo‘olelo (Pukui, 1995, ‘ao‘ao 30).

9

Ma kēia mo‘olelo i kākau ‘ia e Poepoe, he mo‘olelo no Aotearoa, akā like paha nā mo‘olelo ‘elua, ‘oiai, like nō ke kū‘auhau o Rata, ‘o ia ho‘i ‘o Laka, ma kēia mo‘olelo. ‘O Rata ke keikikāne a Wahieroa, a ‘o Laka ke keikikāne a Wahieloa. Ma kēia mo‘olelo, e ‘imi ana ‘o Rata i kona makua kāne i huaka‘i i Kahiki, a nele ‘o ia i ka loa‘a ‘ole he wa‘a e holo moana ai. No laila, ua ‘imi a loa‘a kekahi kumu lā‘au (he kumu lā‘au totara i kēia mo‘olelo Māori). No ka ho‘okala ‘ana i kāna ko‘i, ua ‘ōlelo kona makuahine i ka ‘ī ‘ana mai, “O hele me keia mau pohaku a kau iho oe ma ke kua o ko kupuna wahine o Hinetuaoaka (oia hoi, o Hine-tu-a-hoana ke kaikamahine a Pohakuhoana) A i kou kau ana iho i keia mau pohaku ma kona kua; e olelo iho oe ‘e oi ke ko‘i e oi ke ko‘i e oi ke ko‘i a‘u a Rata’ he mea oiaio; e oi ana keia mau koi pohaku.” ‘Oiai ‘o ke kua ka lā‘au e kau ai ka wauke i ke kuku kapa ‘ana, ‘o kēia kua paha ke kua o ke kino (māka ‘ia i ke kino ‘ō), akā ho‘i ‘o ia kona kua maoli e ‘ike ‘ia i ka māka kino ‘ō. Ma ke kua o kona kino i hō‘oi ‘ia ai nā pōhaku ko‘i a Rata me he hoana maoli lā.

10

1 ola ai ko lākou mau inoa, eia mai nō: James Albertini, Sharol Awai, Tomas Belsky, Marie Alohalani Brown, Gene Burke, Daycia-Dee Chun, Richard L. Deleon, Alika Desha, William K. Freitas, Patricia Green, Desmond Haumea, Flora Ho‘okano, Keli‘i Ioane, Maxine Kahā‘ulelio, Ana Kaho‘opi‘i, Mahea Kalima, Kalikolehua Kanaele, Pualani Kanahele, Deborah Lee, Donna Leong, Daniel Li, Carmen Lindsey, Leilani Lindsey-Ka‘apimi, Abel Lui, Liko Martin, James Naniole, Luana Neff, Deena Oana-Hurwitz, Edleen Peleioholani, Renee Price, Haloley Reese, Loretta Ritte, Walter Ritte, Raynette Robinson, Damian Trask, Mililani Trask, John Turalde, Noenoe Wong-Wilson.

11

   He kākuna pili i kekahi keiki no kekahi honua ‘ē a‘e, ‘o Kakarot kona inoa, ‘o ia nō ho‘i ‘o Goku. Hapa kanaka, hapa keko ‘o ia, a ma kēia mo‘olelo, ‘imi kekahi mau kānaka i nā dragon balls i mea e holo pono ai kekahi moemoeā.

12

   Ua haku ‘ia kēia ki‘i‘oni‘oni e kohu i ka mo‘olelo Kina, Joumey to the West, a ‘o ia lā‘au a Goku, ‘o ia nō ka pou hao a Sun Wukong, ‘o Jingu Bang.

13

   ‘Ano nui nā ki‘i‘oni‘oni pili i kēia mo‘olelo. ‘O kekahi ki‘i‘oni‘oni kaulana loa i ko‘u wā ‘ōpio, ‘o ia ho‘i ke ki‘i‘oni‘om a Disney, ‘o Sword in the Stone.

14

   He mo‘olelo kēia i kākau ‘ia e J. R. R. Tolkien. Ua ku‘i hao ‘ia kekahi mau komo kula e Sauron e na‘i aku i ka honua holo‘oko‘a. I loko o kēia mo‘olelo, huaka‘i kekahi hui no ka ho‘opau ‘ana i ke komo kula ‘oi loa o ka ho‘okalakupua i ‘ole ai e na‘i aku ‘o Sauron i ka honua.

15

   Ma kēia kākuna, ua ku‘i hao ‘ia ka pahi nui a Samurai Jack e nā akua ‘o Odin, Ra, a me Vishnu. Ua ku‘i hao ‘ia no ka hakakā ‘ana me Aku, ke kupua ho‘ololi kino o ka pō.

16

“Since the time of my birth, I have left the family to practice self-cultivation. I have now aquired a birthless and deathless body...but unfortunately Iam without an appropriate weapon. Ihave heardthat my neighbor, who has long enjoyed living in this green-jade palaee and its shell portals, must have many divine weapons to spare. I eame specifically to ask for one of them ”( ibid.‘ao‘ao 240).

17

He papahana kēia e kokua i nā hui ‘oihana o kēia pae‘āina e ho‘oulu a ho‘oikaika iho i kā lākou ‘oihana. Eia ko lākou lou punaewele: https://manauphawaii.com/pages/about-us.

18

1 ka hō‘ea mua ‘ana o Lonoikamakahiki lāua ‘o Puapuakea i Maui, ua launa ihola me Kamalālāwalu me Makakūokalani. Ma ia launa ‘ana, ho'opāpā ‘o Puapuakea me Makakū i ka ‘ōlelo hō‘eha‘eha, a ‘upu mai kekahi mau ‘ōlelo pili iā lāua, aia kēia mau ‘ōlelo like i ka puke ‘ōlelo no‘eau. Ua ho‘omaka ‘o Makakū i ka ‘ōlelo ‘ana, “Ha‘aha‘a haka pau i ka ‘iole” e wehewehe i ke kino pāha‘aha‘a a pu‘ipu‘i o Puapuakea, a pane akula ‘o Puapuakea, ‘“Ae he ‘u‘uku ko‘u kino, akā, he lila mai‘a na‘e no Kae‘a, a pā aku au i ka ‘Akolea; ‘a‘ole au e pala i ke anahulu ho‘okahi. He iki ulu maika au nāna e ka‘a ke kahua loa e pau ai.” A ho‘omau hou ‘o Puapuakea i kāna ‘ōlelo ho‘ohoka iā Kamalālāwalu, “He lolena ko pukaua, he nui pū mai‘a kū i Kapua, ho‘okahi nō pā a ke kikiao makani, hina i lalo” (Kawa 1887, Pepeluali 12).

19

   Ma mua o ka ha'alele ‘ana a Pelekeahi‘āloa mā, ua kākau ‘ia, “...mai keia mau ano mai a Haumea mai e hoike pau nei imua o kana kaikamahine Pele Honuamea, a me kana ohana keiki a pau no ka manawa hope loa o ko laua ike ana, ka mea hoi ana e haawi nei i kona mana kupua a pau. O keia mau mea mana a pau ua kau aku ia maluna o kana mau keiki, a me kona kino ahi-pele no kana kaikamahine punahele nui wale ia laua, ke pookela o ke ahi wahine kupua” (Manu 1899, ‘Aukake 26).

20

   ‘Ano like kēia mo'olelo me ka mo‘olelo o Hinaikeahi me Hinaikawai i ka puke Folktales of Hawai ‘i. Ma ka mo‘olelo ‘o Hinaikeahi me Hinaikawai, ua hō‘ea mai ka wā wī, a ua kauoha akula ‘o Hinaikeahi e kanu iā ia i ka imu. I ke kolu o ka lā, ua hu‘e ‘ia ka imu, a ‘a‘ole loa‘a kahi kino o Hinaikeahi, ua loa‘a nō na‘e ka ‘ai; ke kalo, ka ‘uhi, ka i‘a a pēlā wale aku. A ua ‘ike akula nā kānaka i ka ho‘i ‘ana a Hinaikeahi mai kahakai ‘ohu‘ohu i ka lei limu kala (Pukui, 1995, ‘ao‘ao 198). Ma kēia mo‘olelo na‘e no Hinaakeahi, ua hēkau mai ka wā wī. Ua moe akula ‘o Hinaakeahi i loko o ka umu, i luna ke alo, a kanu ‘ia. Hala nā lā ‘ehā, a ala mai ‘o ia i loko o ka umu a kēnā akula ‘o ia i nā kānaka ma waho e hua‘i i ka umu. I ka hua‘i ‘ia o ka umu, loa‘a nā mea ‘ai, o nā ‘ano a pau, a pēlā nō ho‘i nā pono ‘a‘ahu o kēlā a me kēia ‘ano o ia au kahiko loa. A ‘ohi nā kāne ma ko lākou ‘ao‘ao o ka ‘ākau, a ‘ohi nō ho‘i nā wāhine ma ko lākou ‘ao‘ao, ‘o ka ‘ao‘ao hema, ‘oiai, aia lākou ma lalo o ke kānāwai ‘ai kapu o Wākea me Papa. ‘O kēia Hinaakeahi ka makuahine o Māui.

21

‘Oiai maika‘i ‘ehā la‘ana ma ‘ane‘i, ‘o ka mea minamina ho‘i, ‘a‘ole i mālama maika‘i ‘ia nā inoa o Kanaloa, ma muli paha o ka ho‘opili ‘ia o kona inoa iā Satana e nā Kalikiano, no ka mea, ‘o Kanaloa ka “hee hauna wela” a kapa ‘ianā    “squid”makahaole he    “devilfish” (Poepoe, 1906, Malaki 16).

22

‘O Kaowaikumailani kekahi inoa ‘ē a‘e no kēia lā‘au a Māui. Akā ‘a‘ole i puka kēia inoa no ke ko‘oko‘o a hiki i ka wā a Māui i launa mua ai me Kalanamaihiki, no ka mea, mai ka malo mai nō o Kalanamaihiki i loa‘a ai ‘o Māui.

I Iume ihola ‘o Hinaakeahi i ka malo, a hānau ‘ia nā hua moa he ‘umi. Ua kiko a‘ela he mau keiki manu like ‘ole o nā hulu, a ‘o Māui ka moa ‘ulahiwa i ‘oi a‘e kona kūlana hiehie ma mua o nā manu ‘ē a‘e. Ua lālau ‘o Kāne, ke kaikunāne o Hinaakeahi, i ua moa ‘ulahiwa nei a uhae a‘ela ma nā wāwae a ka‘awale kekahi ‘ao‘ao me kekahi ‘ao‘ao, a lilo i kanaka, a hā ihola ‘o Kāne i ka hanu ola a lilo a‘ela i kanaka. (ibid. Pepeluali 2) ‘O Kaowaikumailani paha ka inoa a Kalanamaihiki i kapa aku ai i nei lā‘au.

23

   Laha kēia pulelehua ma Iapana, ‘Okinawa, Kina, ‘Aukekulelia, Aotearoa, Pāpua Nūkini, a hiki i nā mokupuni Kolomona. Malia paha, aia kekahi mau pulelehua ‘ano like ma Moananuiakea.

24

   Here we studied the spectral organization of their compound eyes, and to our surprise, we found photoreceptors of at least 15 different spectral sensitivities in their eyes. We confirmed the validity of the finding by localizing this extensive collection of photoreceptor classes in the retina (Chen, ‘ao‘ao 2).

25

‘Oiai, ‘o ka wehewehena o ka hua ‘ōlelo waikaua i loko o ka puke wehewehe a Pukui, he heiau no ke kaua, i loko o ka mo'olelo o Kamaakamahi‘ai i Ke Aloha Aina, wehewehe ka mea kākau i kēia lā‘au, he lā‘au waikaua, a he kino waikaua, ‘o ia ho‘i ‘o Kūka‘ō‘ō, ‘o ia ho‘i ‘o Kiōka‘ōhi‘alaka (Na Hau o Maihi, 1911, Kepakemapa 2). Ho‘ohana ‘ia ma ke ‘ano he ‘a‘ano, malia paha, like ka mana‘o i wehewehe ‘ia i kā Andrews puke wehewehe: “adj. Epithet of a robe used in war; no ke alii ai moku ia aahu ula, oia no kona kapa waikaua; ako of a heiau; he heiau waikaua ia na ke alii nui.

26

‘O keia pule a Ni‘ula ho‘i, ‘o ia ka Wā ‘Eiwa o ke Kumulipo, mai ka lalani 644 a hiki i ka lālani 672.

27

Ma kēia mo‘olelo wale nō paha. ‘A‘ole like nā Nu‘umealani a pau i loko o nā mo‘olelo. I loko o ka mo‘olelo o Keakaokū, like ‘o Nu‘iunealani me Kānehunamoku, a ‘o ‘Ualaka‘a kekahi inoa ‘ē a‘e. Aia kēia ‘āina i ka Hikina. ‘O ke kumu paha, kapa aku nā Hawai‘i i nā inoa ‘āina pili i nā hi‘ohi‘ona o ka ‘āina e la‘a ‘o Waimea; Waimea, Kaua‘i, Waimea, 0‘ahu, Waimea Hawai‘i. I kekahi mau manawa, he inoa kupua nō ho‘i ia i kapa ‘ia e kekahi kanaka kiko‘ī, e like me ka inoa ‘o Kīlauea. Aia kekahi Kīlauea ma Ko‘olau, Kaua‘i; he Kīlauea ma Wai‘anae, 0‘ahu; a he Kīlauea ma Puna, Hawai‘i. Kapa ‘ia paha kekahi ‘āina Kahiki ‘o Nu‘umealani ma muli o nā hi‘ohi‘ona ‘āina, e la‘a nā pali nu‘u ki‘eki‘e, a i ‘ole he inoa kupua paha ia.

28

‘A‘ole paha loa‘a ka mana‘o ‘i‘o i loko o ka puke wehewehe, akā pili paha ka mana‘o o ka ho‘opili ‘ana i kekahi mea i kekahi mea ‘ē a‘e, e like me ke kākia ‘ana i ke kui. Akā he mea paha ia e ho‘opili i kekahi kanaka i kekahi kanaka ‘ē a‘e.

29

   Ua ho‘omākaukau ‘ē ‘o Hinaakeahi i kahi malo pūkohukohu no Kalanamaihiki. I ka wehe ‘ana a Kalanamaihiki i kona malo no ka ‘au‘au ‘ana, ua kau akula ‘o Hina i ia malo pūkohukohu ma kahi o ko Kalanamaihiki malo, a lawe ‘o ia i ka malo o Kalana, a me kāna ko‘oko‘o me ka mana‘olana e launa ana lāua. Ua ‘ike akula ‘o Kalana iā Hinaakeahi, ‘a‘ole na‘e i moe pū lāua, a ua hume ‘o Kalanamaihiki i ka malo pūkohukohu, a waiho iā Hina me kona malo a me kāna ko‘oko‘o kauwila (Aehi 1884, Pepeluali 2).

30

   ‘Ōlelo No‘eau. Helu 2223 ma ka puke ‘ōlelo no‘eau na Pukui; ‘a‘ole i hume nā kānaka i ka malo o kekahi pili ‘ohana ‘ole (Pukui, 1983, ‘ao‘ao 243)

31

Like anei kēia ko‘oko‘o kauila Pu‘ukapele me ka Maui ko‘oko‘o? Like nō ke ku‘auhau.